"जोसेफ स्टालिन" का संशोधनहरू बिचको अन्तर

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
Content deleted Content added
अस्पष्ट लेखन शैली, अप्रशोधित सामग्री अनुवाद लेखन हटाउँदै
चिनोहरू: हातले पूर्ववत फर्काई दियो मोबाइल सम्पादन मोबाइल वेब सम्पादन उन्नत मोबाइल सम्पादन
पङ्क्ति ६८: पङ्क्ति ६८:


स्टालिनले आफूलाई एक नरम र देशभक्त नेता रूपमा प्रचार गर्ने गरेतापनि उनले आफ्ना विरोधीहरूको हत्या गर्ने गरेका थिए। स्टालिनको गुप्तचर प्रहरीले निकै कडाइका साथ उनको नीतिहरू लागू गर्दथ्यो। [[साम्यवाद]]को विरोध गर्ने तीस लाख मानिसहरूलाई [[साइबेरिया]]को गुलाग इलाकामा जबरजस्ती निर्वासित गरिएको थियो। यसबाहेक करिब साढे सात लाख मानिसहरूको हत्या गरिएको थियो।
स्टालिनले आफूलाई एक नरम र देशभक्त नेता रूपमा प्रचार गर्ने गरेतापनि उनले आफ्ना विरोधीहरूको हत्या गर्ने गरेका थिए। स्टालिनको गुप्तचर प्रहरीले निकै कडाइका साथ उनको नीतिहरू लागू गर्दथ्यो। [[साम्यवाद]]को विरोध गर्ने तीस लाख मानिसहरूलाई [[साइबेरिया]]को गुलाग इलाकामा जबरजस्ती निर्वासित गरिएको थियो। यसबाहेक करिब साढे सात लाख मानिसहरूको हत्या गरिएको थियो।

== दोस्रो विश्वयुद्ध ==

=== १९३९–१९४१: नाजी जर्मनीसँग सम्झौता ===
एक मार्क्सवादी-लेनिनवादीको रुपमा, स्टालिन यो मान्थे कि प्रतिस्पर्धी पूँजीवादी शक्तिको बीचमा द्वन्द्व अवश्यम्भावी छ। नाजी जर्मनीले १९३८ मा, अस्ट्रिया र चेकोस्लोभाकियालाई विलय गरेपछि उनी युद्धको बीजारोपण भैरहेको मान्थे। {{sfn|Montefiore|2003|p=308}} उनले यो सोचेर सोभियत संघलाई तटस्थ राख्ने प्रयास गरे कि फ्रान्स र बृटेन बिरुद्धको जर्मन युद्धबाट युरोपमा सोभियत प्रभुत्वको सिर्जना हुनेछ। {{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=220–221|2a1=Service|2y=2004|2pp=380–381}} सैन्य रुपमा, सोभियतले पूर्वबाट पनि सुरक्षा खतरा देखिरहेको थियो, १९३० को दशकको उत्तरार्धमा विस्तारवादी जापान र सोभियत सैनिकको झडप भैरहन्थ्यो। {{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=392–393|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=163, 168–169}} स्टालिनले सैन्य सुदृढीकरण सुरु गरे, १९३९ जनवरी बाट १९४१ जुन सम्ममा लाल सेनाको आकार दोब्बर भन्दा धेरै भयो, यद्यपि आकार विस्तार भएपनि यसका अधिकारीहरूको तालिम कमजोर थियो। {{sfn|Khlevniuk|2015|pp=185–186}} १९४० र १९४१ को बीचमा उनको सेना भित्र पनि सफाया गरे, जसले गर्दा युद्धको समयमा तालिम प्राप्त अधिकारीको एकदम अभाव भयो। {{sfn|Conquest|1991|pp=232–233, 236}}

[[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|upright=0.8|left|क्रेमलिनमा जर्मन विदेशमन्त्री जोआकिम भोन रिबेन्ट्रोपलाई अभिवादन गर्दै स्टालिन, १९३९ मा]]
ब्रिटेन र फ्रान्स सोभियतसँग गठबन्धन गर्न अनिच्छुक देखिएपछि , स्टालिन जर्मनतर्फ मोडिए। {{sfn|Service|2004|pp=399–400}} १९३९ मे ३ मा, स्टालिनले पश्चिम तर्फ झुकाव राख्ने आफ्ना विदेश मन्त्री म्याक्सिम लित्भिनोभलाई हटाएर भ्याचेस्लाभ मोलोटोभलाई बिदेश मन्त्री बनाए।{{sfn|Nekrich|1997|p=109}} जर्मनीले सोभियतसँग वार्ता सुरु गर्यो, पूर्वी युरोपलाई दुई शक्तिको बीचमा बिभाजन गर्ने प्रस्ताव गर्यो। {{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=220|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=166}} स्टालिनले यसमा भुभाग विस्तार गर्ने तथा जर्मनी सँग अस्थायी शान्तिको अवसर देखे।{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=220|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=168, 169}} १९३९ अगस्टमा, सोभियत संगले जर्मनी सँग [[मोलोटोभ-रिबेनट्रोप सन्धि]]मा हस्ताक्षर गर्यो। यो एक अनाक्रमण सन्धी थियो जसमा सोभियत विदेश मन्त्री र जर्मन बिदेश मन्त्री जोआचिम भोन रिबेनट्रोपले हस्ताक्षर गरेका थिए। {{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=221|2a1=Roberts|2y=1992|2pp=57–78|3a1=Service|3y=2004|3p=399|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=166}} एक हप्ता पछि, जर्मनीले पोल्यान्ड माथि आक्रमण गर्यो र फ्रान्स तथा ब्रिटेनले जर्मनी विरुद्ध [[युद्धको घोषणा]] गर्यो। {{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=222|2a1=Roberts|2y=1992|2pp=57–78|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=169}} १७ सेप्टेम्बरमा , लाल सेना पूर्वी पोल्याण्डमा प्रवेश गर्यो, (औपचारिक घोषणामा शान्ति व्यवस्था कायम गराउन ) र पोल्याण्ड राज्यको पतन भयो।{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=222|2a1=Roberts|2y=2006|2p=43}} २८ सेप्टेम्बर मा, जर्मनी र सोभियत संघले नयाँ जितेका भूभाग केही साटासाट गरे ; जर्मनीले लुब्लिन र वार्सा क्षेत्र लियो भने सोभियतले लिथुआनिया पायो।{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=223|2a1=Service|2y=2004|2pp=402–403|3a1=Wettig|3y=2008|3p=20}} केहि पछि जर्मन -सोभियत फ्रन्टियर सन्धि भयो, स्टालिनको उपस्थितिमा. {{sfn|Conquest|1991|p=224}} ब्रिटिसले जर्मनी माथि नाकाबन्दी लगाएपनि त्यसलाई उपेक्षा गर्दै दुई देश बीचाको व्यापारले निरन्तरता पाइरह्यो.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=224|2a1=Service|2y=2004|2p=405}}

सोभियतहरूले पूर्वी फिनल्याण्डका केही भागहरू पनि मागे, तर फिनल्याण्ड सरकारले अस्वीकार गर्यो। सोभियतहरूले नोभेम्बर १९३९ मा [[फिनल्यान्ड|फिनल्याण्ड]]मा आक्रमण गरे,,संख्यात्मक न्यूनताको बावजुद, फिनहरूले रेड आर्मीलाई रोकेर राखे।{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=228|2a1=Service|2y=2004|2p=403|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=172–173}} अन्तर्राष्ट्रिय जनमतले फिनल्याण्डलाई समर्थन गर्‍यो, सोभियतहरूलाई [[राष्ट्र सङ्घ|राष्ट्र संघ]]बाट निष्कासित गरियो।{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=279|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} फिनल्याण्डलाईइ पराजित गर्न असमर्थ भएपछी, सोभियतहरूले एक अन्तरिम शान्ति सन्धिमा हस्ताक्षर गरे, जसमा उनीहरूले फिनल्याण्डबाट क्षेत्रीय रियायतहरू प्राप्त गरे।{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=403|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} १९४० जुन मा, लाल सेनाले बाल्टिक राज्यहरू कब्जा गर्यो र अगसमा जबरजस्ती सोभियत संघमा विलय गरिएको थियो।{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=227|2a1=Service|2y=2004|2pp=404–405|3a1=Wettig|3y=2008|3pp=20–21|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=173}} बेसाराबिया र उत्तरी बुकोविना, रोमानियाका केही भागहरूमा पनि आक्रमण र कब्जा गरे।{{sfnm|1a1=Brackman|1y=2001|1p=341|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} सोभियतहरूले जन दमनका साथ यी नयाँ पूर्वी युरोपेली क्षेत्रहरूमा असहमतिलाई रोक्न खोजे।{{sfn|Khlevniuk|2015|p=170}} सबैभन्दा उल्लेखनीय उदाहरणहरू मध्ये एक अप्रिल र मे १९४० को क्याटिन नरसंहार थियो, जसमा पोलिश सशस्त्र बल, पुलिस र बुद्धिजीवीहरूका लगभग २२,००० सदस्यहरूलाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो।{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=170}}

सन् १९४० को मध्यमा फ्रान्समाथि जर्मन विजय र कब्जाको गतिले स्टालिनलाई आश्चर्यमा पारेको थियो।{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Service|2y=2004|2p=405}} उनले जर्मनहरूसँगको कुनै पनि द्वन्द्वलाई टार्नको लागि तुष्टीकरणमा जोड दिए। {{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Service|2y=2004|2p=406}} अक्टोबर १९४० मा अक्ष शक्ति जर्मनी, जापान र इटालीले त्रिपक्षीय सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेपछि, स्टालिनले सोभियत संघलाई पनि अक्षीय गठबन्धनमा सामेल हुने प्रस्ताव गरे। {{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=231|2a1=Brackman|2y=2001|2pp=341, 343|3a1=Roberts|3y=2006|3p=58}} जर्मनीप्रति शान्तिपूर्ण इरादा देखाउन, अप्रिल १९४१ मा सोभियत संघले जापानसँग तटस्थता सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे। {{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=233|2a1=Roberts|2y=2006|2p=63}} डेढ दशकको लागि "डि फ्याक्टो" [[सरकार प्रमुख]] भए पनि, स्टालिनले जर्मनीसँगको सम्बन्ध यति बिग्रिएको निष्कर्ष निकाले कि उनले "''डि जुअर"'' सरकार प्रमुखको रूपमा पनि समस्या समाधान गर्न आवश्यक छ भन्ने : ६ मे मा, स्टालिनले मोलोटोभको स्थानमा सोभियत संघको प्रधानमन्त्री स्थान लिए। {{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=234|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=180}}

=== १९४१–१९४२: जर्मन आक्रमण ===

[[File:Battle of Moscow.jpg|thumb|With all the men at the front, women dig [[anti-tank trench]]es around Moscow in 1941.]]

१९४१ जुन मा, जर्मनीले अपरेसन बार्बरोसा सुरु गरेर सोभियत संघमा आक्रमण गर्यो। यो संगै दोस्रो विश्व युद्धको पूर्वी मोर्चाको लडाई सुरु भयो। {{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=410–411|2a1=Roberts|2y=2006|2p=82|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=198}} गुप्तचर निकायले बारम्बार जर्मनीको इरादा बारे उनलाई चेतावनी दिएपनि, स्टालिन आश्चर्यचकित भए। {{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=408–409, 411–412|2a1=Roberts|2y=2006|2p=67|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=199–200, 202}} उनले सुरक्षा समिति , जसको प्रमुख [[कमान्डर-इन-चिफ|सुप्रिम कमान्डर]]को रुपमा उनी नै थिए। {{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=414–415|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=206–207}} र मिलिटरी सुप्रिम कमाण्ड {{sfn|Service|2004|p=413}} , जसको चिफ अफ स्टाफ जर्जी जुकोभ थिए, बनाए।{{sfn|Service|2004|p=420}} जर्मन टेक्टिक ''ब्लिट्क्रिज'' सुरुमा निकै प्रभावकारी थियो। पश्चिमी सिमामा रहेको सोभियत वायु सेना २ दिन भित्र नष्ट भयि। {{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=417|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=201–202}} जर्मन एकीकृत सेना ( Wehrmacht) चाँडै नै सोभियत भुभाग को निकै भित्र सम्म छिरे।;{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=235|2a1=Service|2y=2004|2p=416}} युक्रेन, बेलोरुसिया, र बाल्टिक राज्यहरू जर्मन कब्जामा आए। र लेलिनग्राद घेराबन्दी सुरु भयो;{{sfn|Service|2004|p=418}} र सोभियत विस्थापित नागरिकहरूको मस्को र आसपासका सहरहरूमा लहर आयो।{{sfn|Service|2004|p=417}} जुलाई सम्म, जर्मन लुफ्त्वाफे (Luftwaffe) ले मस्कोमा बमबारी गर्न स्य्रु गर्यो{{sfn|Service|2004|p=418}} र अक्टोबरबाट जत्मन सेनाले राजधानीमा पूर्ण आक्रमण गर्ने अनुमान गरिएको थियो। सोभियत सरकारलाई खाली गरेर समरा कुइबिसेभ (Kuibyshev) मा सार्ने योजना बनाइएको तहइयो, यद्यपि स्टालिबले मस्को मै रहने निर्णय गरे किनभने उनले सोचे कि उनको उडानले उनको सएनाको मनोबल गर्छ।{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=248–249|2a1=Service|2y=2004|2p=420|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=214–215}} मस्को माथिको जर्मन आक्रम २ महिनापछी प्रतिकुल चिसो मौसम अवस्थाको कारणले रोकियो ।{{sfn|Glantz|2001|p=26}}

जुकोभ र अन्य जनरलहरूको सुजाव विपरित, स्टालिनले रक्षात्मक भन्दा पनि आक्रामक रणनीतिलाई जोड दिए।{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=421, 424|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=220}} १९४१ जुनमा, उनले "स्कर्च्ड अर्थ" (Scorched Earth) नीतिको आदेश दिए। उनले पूर्वाधार र खाद्य आपूर्ति जर्मनले कब्जा गर्नुअघि नै नष्ट गर्ने आदेश दिए,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=482|2a1=Roberts|2y=2006|2p=90}} र जर्मन सेना पुगेका क्षेत्रमा १ लाख राजनैतिक बन्दीको हत्याको आदेश दिए। {{sfn|Gellately|2007|p=391}} उनले सैन्य कमान्ड को सफाया गरे; कयौं उच्च अधिकारीलाई घटुवा वा सरुवा गरियो र अन्यलाई पक्राउ तथा मृत्युदण्ड गरियो। {{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=239–240|2a1=Roberts|2y=2006|2p=98|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=209}} आदेश नं २७० बाट, सैनिकलाई युद्धबन्दी हुनु भन्दा लड्दै मर्नको को लागि आदेश दिए। उनले युद्धबन्दी भएकाहरूलाई देश्द्रोहीको रुपमा प्रस्तुर गरे।;{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=241|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=210}} जर्मनद्वारा [[युद्धबन्दी]] बनाइएकाहरू मध्ये उनका छोरा याकोभ पनि थिए। उनको जर्मन कस्टडीमा मृत्यु भयो। {{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=241–242|2a1=Service|2y=2004|2p=521}} १९४२ जुलाई मा स्टालिनले आदेश नं २२७ जारी गरे, जसमा निर्देशन दिइएको थियो कि अनाधिकृत रुपमा पछि हट्नेहरूलाई लडाइँको अग्रमोर्चामा राखिने। {{sfnm|1a1=Roberts|1y=2006|1p=132|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=223}} लडाइँको बीचमा, दुवै जर्मन र सोभियत सेनाले [[जेनेभा महासन्धि|जेनेभा सम्मेलन]]ले कायम गरेका युद्धका नियमहरू तोडे, ;{{sfn|Service|2004|p=423}} सोभियतहरूले नाजीद्वारा भएको कम्युनिष्टहरू, यहूदीहरू र रोमानीहरूको नरसंहारलाई व्यापक रूपमा प्रचार गरे।{{sfn|Service|2004|p=422}} स्टालिनले नाजी विरोधी सेमिटिज्मको उपायोग गरे, र अप्रिल १९४२ मा उनले सोभियत युद्ध प्रयासको लागि यहूदी र विदेशी समर्थन जुटाउन यहूदी विरोधी फासिस्ट समिति (Jewish Anti-Fascist Committee-जेएसी) लाई प्रायोजित गरे। {{sfn|Overy|2004|p=568}}

=== सुधार ===
[[File:RIAN archive 602161 Center of Stalingrad after liberation.jpg|thumb|left| मुक्तिपछिको स्टालिनग्राद सहरको केन्द्र, २ फेब्रुअरी १९४३]]
The Soviets allied with the United Kingdom and United States;{{sfn|Khlevniuk|2015|p=211}} although the U.S. joined the war against Germany in 1941, little direct American assistance reached the Soviets until late 1942.{{sfn|Service|2004|p=423}} Responding to the invasion, the Soviets intensified their industrial enterprises in central Russia, focusing almost entirely on production for the military.{{sfn|Service|2004|p=421}} They achieved high levels of industrial productivity, outstripping that of Germany.{{sfn|Service|2004|p=422}} During the war, Stalin was more tolerant of the [[Russian Orthodox Church]], allowing it to resume some of its activities and meeting with [[Patriarch Sergius of Moscow|Patriarch Sergius]] in September 1943.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=442–443|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=242–243}} He also permitted a wider range of cultural expression, notably permitting formerly suppressed writers and artists like [[Anna Akhmatova]] and [[Dmitri Shostakovich]] to disperse their work more widely.{{sfn|Service|2004|p=441}} [[द इन्टर्नास्योनाल]] लाई देशको [[राष्ट्रिय गान]]बाट हटाइयो र अझै बढी देशभक्तिपूर्ण भावको गीतलाई राष्ट्रिय गान बनाइयो। {{sfn|Service|2004|p=442}} The government increasingly promoted [[Pan-Slavism|Pan-Slavist]] sentiment,{{sfn|Service|2004|p=446}} while encouraging increased criticism of [[cosmopolitanism]], particularly the idea of "rootless cosmopolitanism", an approach with particular repercussions for Soviet Jews.{{sfn|Service|2004|pp=446–447}} Comintern was dissolved in 1943,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=260|2a1=Service|2y=2004|2p=444}} and Stalin encouraged foreign Marxist–Leninist parties to emphasise nationalism over internationalism to broaden their domestic appeal.{{sfn|Service|2004|p=446}}

अप्रिल १९४२ मा, स्टालिनले पूर्वी युक्रेनमा जर्मन-नियन्त्रित खार्कोभलाई कब्जा गर्ने प्रयासको लागि सोभियतहरूको पहिलो गम्भीर जवाफी आक्रमणको आदेश दिएर स्टाभकालाई रद्द गरे। यो आक्रमण असफल साबित भयो।{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=254|2a1=Service|2y=2004|2p=424|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=221–222}} त्यस वर्ष, हिटलरले आफ्नो प्राथमिक लक्ष्यलाई पूर्वी मोर्चामा समग्र विजयबाट, दीर्घकालीन जर्मन युद्ध प्रयासको लागि महत्त्वपूर्ण दक्षिणी सोभियत संघमा तेल क्षेत्रहरू सुरक्षित गर्ने लक्ष्यमा सारे।{{sfn|Roberts|2006|pp=117–118}} जब रेड आर्मी जनरलहरूले हिटलरले प्रयासहरू दक्षिणतिर सार्न सक्ने प्रमाणहरू देखे, स्टालिनले यसलाई मस्को कब्जा गर्ने नयाँ प्रयासमा एक अस्पष्ट चाल मानेका थिए।{{sfn|Roberts|2006|p=124}} जुन १९४२ मा, जर्मन सेनाले स्टालिनग्रादलाई लक्ष्य गर्दै दक्षिणी रूसमा ठूलो आक्रमण सुरु गर्यो; स्टालिनले [[लाल सेना]]लाई शहरलाई कुनै पनि हालतमा अधिकार गर्न आदेश दिए।{{sfn|Service|2004|p=425}} यसले परिणामस्वरूप स्टालिनग्रादको लामो युद्धको सुरुवात भयो।{{sfn|Service|2004|p=426}} In December 1942, he placed [[Konstantin Rokossovski]] in charge of holding the city.{{sfn|Service|2004|p=427}} फेब्रुअरी १९४३ मा, स्टालिनग्राद आक्रमण गर्ने जर्मन सेनाहरूले आत्मसमर्पण गरे।{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=428|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=225}} यो सोभियत विजय युद्ध मा एक प्रमुख मोड थियो;{{sfn|Khlevniuk|2015|p=225}} यसको सम्झनामा, स्टालिनले आफूलाई सोभियत संघको मार्शल घोषणा गरे।{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=429|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=226 |3a1=''Journal of the Supreme Soviet of the USSR'', 13 March 1943}}

=== १९४२–१९४५: सोभियत प्रत्याक्रमण ===
[[File:Teheran conference-1943.jpg|thumb|225px|The Big Three: Stalin, [[President of the United States|U.S. President]] [[Franklin D. Roosevelt]], and [[Prime Minister of the United Kingdom|British Prime Minister]] [[Winston Churchill]] at the [[Tehran Conference]], November 1943]]

=== १९४५: विजय ===


== मृत्यु ==
== मृत्यु ==

२०:०८, २० मे २०२४ जस्तै गरी पुनरावलोकन

जोसेफ स्टालिन
युसोफ भिसारिओनोभिच स्टालिन
იოსებ სტალინი
Иосиф Сталин
सन् १९४३ मा तेहरान सम्मेलनको समयमा स्टालिन
सोभियत सङ्घको कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिव
कार्यकाल
२ अप्रिल १९२२ – १६ अक्टोबर १९५२
पूर्वाधिकारीभियाचेस्लोभ मलोतोभ (जिम्मेवार सचिवको रूपमा)
उतराधिकारीगेओर्गी मालेनकोभ
सोभियत सङ्घको प्रधानमन्त्री
कार्यकाल
६ मे १९४१ – ५ मर्च १९५३
पूर्वाधिकारीभाचेस्लोभ मलोतोभ
उतराधिकारीगेओर्गी मालेनकोभ
रक्षा मन्त्र
कार्यकाल
१५ मार्च १९४६ – ३ मार्च १९४७
व्यक्तिगत विवरण
जन्म१८ डिसेम्बर १८७८
गोरी, जर्जिया, रूसी साम्राज्य
मृत्यु५ मार्च १९५३
मस्को, रूसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणतन्त्र, सोभियत सङ्घ
राष्ट्रियताजर्जियाली
राजनीतिक दलसोभियत सङ्घको कम्युनिस्ट पार्टी

जोसेफ स्टालिन (रुसी: Иосиф Сталин अनुवाद:योसेफ स्तालिन; सन् १८७८ डिसेम्बर १८-१९५३ मार्च ५) सोभियत सङ्घको कम्युनिस्ट राजनीतिक नेता थिए। उनी सन् १९२४ देखि १९५३ सम्म करिब २९ वर्षसम्म सोभियत सङ्घका सर्वोच्च नेता थिए। उनी सोभियत सङ्घको इतिहासमा सबैभन्दा लामो समयसम्म सेवा गर्ने पहिलो थिए। लेनिनको मृत्यु पछि, उनी सोभियत सङ्घको कम्युनिस्ट पार्टी (सन् १९२२-१९५२) को महासचिव बन्दै सोभियत सङ्घको मन्त्रीपरिषद् (सन् १९४१-१९५३) को अध्यक्षको रूपमा सेवा गरेका थिए। सुरुमा उनले संयुक्त नेतृत्वको आडमा शासन चलाएतापनि सन् १९३० को दशकमा उनले सबै शक्तिलाई एकीकृत गरी तानाशाही स्थापना गरेका थिए। उनी अन्तरयुद्ध युगका सबैभन्दा चर्चित समाजवादी व्यक्तित्वहरूमध्ये एक थिए। उनी स्टालिनवाद र सोभियत साम्राज्यवादका समर्थक थिए।

लामो अवधिसम्म पार्टी केन्द्रीय समितिको महासचिव पदमा रहेर स्टालिनले समाजवादको निर्माणको लागि देशका अन्य नेताहरूसँग मिलेर सक्रिय सङ्घर्ष गरी विशेषरूपमा पार्टीविरोधी धाराहरू; ट्रोत्स्कीवाद तथा दक्षिणपन्थी अवसरवादको पराजयमा निकै ठूलो भूमिका खेलेका थिए। स्टालिनले विदेशमा कम्युनिस्ट अन्तर्राष्ट्रिय मार्फत मार्क्सवाद-लेनिनवादको प्रवर्द्धन गरी सन् १९३० को दशकमा विशेषगरी स्पेनी गृहयुद्धमा युरोपेली फासीवादी विरोधी आन्दोलनलाई समर्थन गरेका थिए। सन् १९३९ मा उनले नाजी जर्मनीसँग अनाक्रमण सम्झौता गरेर[१] सोभियत सङ्घले पोल्यान्ड माथी आक्रमण गरेको थियो। सन् १९४१ मा जर्मनीले सोभियत सङ्घमाथी आक्रमण गरपछि त्यो सम्झौता तोडिएको थियो। युद्धको प्रारम्भमा भारी क्षतिको बाबजुद सोभियत लाल सेनाले जर्मनेली आक्रमणलाई प्रत्याक्रमण गरी सन् १९४५ मा बर्लिन कब्जा गर्दा युरोपमा दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्य भएको थियो। जर्मनी र उनका मित्र राष्ट्रलाई पराजित गर्ने प्रक्रियामा सोभियतले बाल्टिक देशहरूमा कब्जा गरेर मध्य तथा पूर्वी युरोप, चीनउत्तर कोरिया भरी सोभियत पक्ष सरकारको स्थापना गरेको थियो।

प्रारम्भिक जीवन

स्टालिनको जन्म १८ डिसेम्बर १८७८ मा,[२] [३] जर्जियाको "गोरी"मा,[४] भएको थियो। उनको बाल्यकालको नाम जोसेफ भिसारियोनोभिच जुगासभिली र उनको उपनाक "सोसो" थियो। स्टालिनको बुबाको नाम बेसारियोन र आमाको नाम एकातेरिन थियो। स्टालिन आफ्ना आमाबाबुका सन्तानहरू मध्ये जिवित एकमात्र सन्तान थिए।

स्टालिनका बुबाले जुत्ता कारखानामा काम गर्ने गर्दथे। बाल्यकालमा स्टालिन एकदम कमजोर थिए। उनको बुबा मदिराको लतमा डुबिरहन्थे र उसलाई पिटिरहन्थे। सुरुमा उनी यस काममा आर्थिक रूपमा सफल भएतापनि पछि उनको परिवरमा आर्थिक विपत्ति आएको थियो।[५][६] त्यसपछि उनका बुबा बेसारियन रक्सीको कुलतले नराम्रोसँग प्रभावित बनेपछि उनले आफ्नी श्रीमती र छोराछोरीलाई नशामा आएर यातना दिने गर्दथे।[७] एकातेरिन र स्टालिनले सन् १८८३ मा घर छोडेका थिए। त्यसपछिका १० वर्षसम्म उनले विभिन्न घरहरूमा बालमा बस्दै घुमन्ते जीवन बिताएका थिए।[८] सन् १८८६ मा उनीहरू उनका पारिवारिक मित्र फादर क्रिस्टोफर चार्कभियानीको घरमा सरेपछि एकातेरिनले घरधन्दाको काम गरेर आफ्नो छोरालाई शिक्षाको लागि विद्यालयमा भर्ना गरिदिइन्।[९] सेप्टेम्बर १८८८ मा स्टालिनले चार्कभियानीको सहयोगमा अर्थोडक्स गोरी चर्च विद्यालयमा भर्ना भएतापनि उनी झगडामा संलग्न भइरहन्थे।[१०][११] जब स्टालिन कुरा बुझ्ने भए उनी जर्जियाको लोक कथा र रूस विरोधी विचारबाट निकै प्रभावित बनेका थिए। त्यसपछिका दिनहरूमा उनले शैक्षिक रूपमा सफलता प्राप्त गर्दै गएका थिए। उनले चित्रकला र नाटक कक्षामा प्रतिभा प्रदर्शन गर्दै आफ्नै कविता लेख्न र गाउन थालेका थिए।[१२] स्टालिनले थुप्रै गम्भीर स्वास्थ्य समस्याहरूको सामना गरिरहनु पर्दा सन् १८८४ मा बिफरको सङ्क्रमणले उनको अनुहारमा दाग बसेको थियो।[१३] १२ वर्षको उमेरमा उनलाई घोडागाडीले ठक्कर दिँदा उनी गम्भीर घाइते बनेका थिए जसले उनको बायाँ पाखुरामा आजीवन अशक्तता निम्त्याएको थियो।[१४]

राजनीतिक यात्रा

सन् १९०२ मा २३ वर्षको छँदा खिचिएको स्टालिनको एक तस्वीर

बीसौँ शताब्दीको सुरुवातमा स्टालिनले तिफ्लिसको मौसम विभागमा काम गर्न सुरु गरेपछि उनी लगातार रूसी साम्राज्यको विरोधीको रूपमा प्रस्तुत भएका थिए। स्टालिन हडताल र विरोध प्रदर्शनमा संलग्न भइरहन्थे।[१५] जारको गुप्तचर विभागलाई स्टालिनको क्रियाकलापको बारेमा सूचना प्राप्त भएपछि उनी भूमिगत हुन बाध्य बनेका थिए। भूमिगत रहँदाखेरी स्टालिन बोल्सेभिक पार्टीमा प्रवेश गरेका थिए। सन् १९०५ मा स्टालिनले पहिलो पटक रूसी साम्राज्यको विरुद्ध छापामार युद्धमा भाग लिएका थिए। रूसमा बोल्सेभिक क्रान्तिको अगुवा भ्लादिमिर लेनिनसँग स्टालिनको पहिलो भेट फिनल्यान्डमा भएको थियो। लेनिन उनको प्रतिभा देखेर निकै प्रभावित बनेका थिए। सन् १९०७ मा स्टालिनले तिफ्लिसमा एक बैङ्कबाट साढे दुई लाख रूबल लुटेका थिए भने उक्त लुटिएको रकम पछि जार विरोधी आन्दोलनमा प्रयोग गरिएको थियो। स्टालिनले सन् १९०६ मा पहिलो बिहे केटेभान स्वानिजेसँग गरेका थिए। विवाहको एक वर्षपछि स्टालिनको एक छोराको जन्म भएको थियो। तिफ्लिसमा बैङ्क डकैती पछि स्टालिन जर्जिया छोडेर भाग्नु परेको थियो। त्यसपछि उनी अजरबैजान बाकु सहरमा बस्न थालेका थिए। विवाहको एक वर्षपछि अर्थात् सन् १९०७ मा स्टालिनको श्रीमती केटेभानको टाइफाइडका कारण मृत्यु भएको थियो। यो घटनाले स्टालिनलाई स्तब्ध पारेको थियो। स्टालिनले आफ्नो छोरालाई उसको मामाघरमा हजुरबा हजुरआमालाई छोडेर पूर्णरूपले क्रान्तिको होमिएका थिए। यस समयमा नै उनले आफ्नो नाम बदलेर स्टालिन राखेका थिए। विद्रोहीको आरोपमा स्टालिनलाई कयौँपटक गिरफ्तार गरिएको थियो। सन् १९१० मा उनलाई साइबेरिया पठाइएको थियो।

अक्टोबर क्रान्ति

स्टालिनको भ्लादिमिर लेनिनसँगको पहिलो भेट सन् १९०५ मा फिनल्यान्डको ग्रान्ड डचीमा टाम्पेरेमा भएको सम्मेलनमा भएको थियो।
बोल्सेभिक अखबार प्राभदाको पहिलो अङ्क, जसका स्टालिन सम्पादक थिए

सन् १९१७ मा लेनिनको अगुवाईमा रूसमा अक्टोबर क्रान्ति नामक एक कम्युनिस्ट क्रान्ति सफल भएको थियो। लेनिनले जनतासामु शान्ति, जमीन र रोटीको बाचा गरेका थिए। स्टालिनले यो क्रान्तिमा ठूलो भूमिका निर्वाह गरेका थिए। उनी त्यसबेला बोल्सेभिक पार्टीको पत्रिका प्राभदा चलाउने गर्दथे। जब उनले लेनिनलाई जारको सेनाबाट मुक्त गरेर फिनल्यान्ड पुग्न मद्दत गरे तब स्टालिनलाई पार्टीमा ठूलो पद दिइएको थियो। जारको शासन अन्त्य भएपछि रूसमा गृहयुद्ध सुरु भएको थियो। गृहयुद्धको समयमा स्टालिनले पार्टीका भगुवा र विरोधीहरूको हत्या गर्न खुलेआम आदेश दिएका थिए। जब लेनिन सत्तामा आए उनले स्टालिनलाई कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिव नियुक्त गरिदिएका थिए।

रूसको अधिनायक

सन् १९२४ को जनवरीमा लेनिनको मृत्यु पछि स्टालिनले आफैलाई लेनिनको उत्तराधिकारीको रूपमा प्रस्तुत गरेतापनि पार्टीका बहुमत नेताहरूले लेनिनपछि लिओन त्रोत्स्की नै उनको उत्तराधिकारी मान्दै आएका थिए। [१६] कतिपय मानिसहरूले त्रोत्स्कीलाई निकै आदर्शवादी मान्दथे तर स्टालिनलाई भने उनको सिद्धान्त वास्तविक जीवनमा लागू गर्न निकै मुस्किल हुने अडानमा थिए। यस समय स्टालिनले आफ्नो राष्ट्रवादी मार्क्सवादी विचारधारालाई जोरसँग प्रचार गर्न सुरु गरेका थिए। यस विचारधारा अनुसार उनको लक्ष्य सोभियत सङ्घलाई बलियो बनाउने थियो। जब त्रोत्स्कीले स्टालिनको योजनाको विरोध गरे तब स्टालिनले उनलाई देश निकाला गरिदिए। सन् १९२० को दशकको अन्त्य तिर स्टालिन सोभियत सङ्घको तानाशाह बनिसकेका थिए।

सोभियत सङ्घको औद्योगीकरण

बीसको दशकमा नै स्टालिनले पञ्चवर्षीय योजनाबाट देशको प्रगतिको लागि काम गर्न सुरु गर्दै सोभियत सङ्घलाई आधुनिक देश बनाउन जुटेका थिए। यदि सोभियत सङ्घमा औद्योगीकरण भएन भने कम्युनिस्ट अक्टोबर क्रान्ति असफल हुने, देश बर्बादी तर्फ धकेलिने र यस्तो अवस्थामा छिमेकको पूँजीवादी देशले सोभियत सङ्घलाई सजिलै कब्जा गर्छन् भन्ने उनको विचार थियो। स्टालिन शासनमा सोभियत सङ्घमा कोइला, तेल र स्टिलका उत्पादन कयौँ गुणाले वृद्धि भएको थियो। देशले द्रुतगतिमा आर्थिक प्रगति गरिरहँदा स्टालिनले आफ्नो योजनाहरूलाई निकै कडाइका साथ लागू गरेका थिए। स्टालिनको पञ्चवर्षीय योजनाबाट सन् १९३० को दशकमा विश्वव्यापी महामन्दीबाट सोभियत सङ्घ प्रभावित हुनबाट जोगिएको थियो।

रूसको भोकमरी भूमीसुधार

स्टालिन सत्तामा आउँनेबेला रूसमा धेरैजसो जमिन सानो सानो टुक्रामा बाँडिएको थियो भने खेतमा निकै कम अन्न उब्जनी हुन्थ्यो जसकारण यहाँ प्रायः भोकमरी चलिरहन्थ्यो। स्टालिनले खेतीको आधुनिकीकरण सुरु गरी थुप्रै जग्गाहरूलाई राष्ट्रियकरण गरिदिएका थिए। यस निर्णयको विपरीत किसानहरूले जीवजन्तूको हत्या र अन्न लुकाएर विरोध गर्दा लगभग पचास लाख मानिसहरूको भोकमरीका कारण मृत्यु हुन पुगेको थियो। यसले निराश भएका स्टालिनले उनको नीतिको विरोध गर्ने किसानहरुलाई गिरफ्तार गरी हत्या गर्न सुरु गरेका थिए जसकारण दसौँ लाख मानिसहरू मारिएका थिए। सन् १९३० दशकको अन्त्य तिर सोभियत सङ्घमा जमिन पूर्णतः राष्ट्रियकरण हुँदा अन्नको उत्पादन कयौँ गुणाले वृद्धि भएको थियो।[१७]

स्टालिनको आतङ्क

स्टालिनले आफूलाई एक नरम र देशभक्त नेता रूपमा प्रचार गर्ने गरेतापनि उनले आफ्ना विरोधीहरूको हत्या गर्ने गरेका थिए। स्टालिनको गुप्तचर प्रहरीले निकै कडाइका साथ उनको नीतिहरू लागू गर्दथ्यो। साम्यवादको विरोध गर्ने तीस लाख मानिसहरूलाई साइबेरियाको गुलाग इलाकामा जबरजस्ती निर्वासित गरिएको थियो। यसबाहेक करिब साढे सात लाख मानिसहरूको हत्या गरिएको थियो।

मृत्यु

स्टालिनको मृत्यु सन् १९५३ मार्च ५ का दिन भएतापनि [१८] उनको मृत्युको घोषणा मार्च ६ का दिन गरिएको थियो।[१९]

सन्दर्भ सामग्रीहरू

  1. Conquest 1991, p. 221; Roberts 1992, pp. 57–78; Service 2004, p. 399; Khlevniuk 2015, p. 166.
  2. Service 2004, p. 14; Montefiore 2007, p. 23.
  3. Montefiore 2007, पृष्ठ 23.
  4. Conquest 1991, p. 2; Khlevniuk 2015, p. 11.
  5. Service 2004, p. 16; Montefiore 2007, pp. 22, 32.
  6. Conquest 1991, p. 11; Service 2004, p. 19.
  7. Service 2004, p. 17; Montefiore 2007, p. 25; Kotkin 2014, p. 20; Khlevniuk 2015, p. 12.
  8. Montefiore 2007, pp. 30–31; Kotkin 2014, p. 20.
  9. Montefiore 2007, पृष्ठ. 31–32.
  10. Great Immortality: Studies on European Cultural Sainthood - Google Books, ९ अप्रिल २०१९, आइएसबिएन 9789004395138, अन्तिम पहुँच २०२२-०४-२९ 
  11. Conquest 1991, p. 11; Service 2004, p. 20; Montefiore 2007, pp. 32–34; Kotkin 2014, p. 21.
  12. Conquest 1991, p. 12; Service 2004, p. 30; Montefiore 2007, p. 44; Kotkin 2014, p. 26.
  13. Conquest 1991, p. 12; Volkogonov 1991, p. 5; Service 2004, p. 19; Montefiore 2007, p. 31; Kotkin 2014, p. 20.
  14. Conquest 1991, p. 12; Service 2004, p. 25; Montefiore 2007, pp. 35, 46; Kotkin 2014, pp. 20–21.
  15. "जोसेफ़ स्टालिन: इंक़लाबी राजनीति से 'क्रूर तानाशाह' बनने का सफ़र", बीबीसी हिन्दी, १० नोभेम्बर २०१७। 
  16. Conquest 1991, p. 104; Montefiore 2003, p. 30; Service 2004, p. 219; Kotkin 2014, p. 534; Khlevniuk 2015, p. 79.
  17. "जोसेफ स्टालिन: इंक़लाबी राजनीति से 'क्रूर तानाशाह' बनने का सफ़र", बीबीसी हिन्दी, १० नोभेम्बर २०१७। 
  18. Conquest 1991, p. 313; Volkogonov 1991, p. 574; Service 2004, p. 586; Khlevniuk 2015, p. 313.
  19. Service 2004, पृष्ठ 588.

किताब