अग्नि (देवता)

अग्नि
अग्निका देवता
पञ्चभूतको सदस्य
आफ्नो वाहन भेडामा सवार अग्नि देव, उनको मुकुटबाट अग्निको ज्वाला निस्किएको देखिन्छ
अन्य नामहरू	मातरिश्वन
आबद्ध	देव, दिक्पाल
वासस्थान	अग्निलोक
मन्त्र	ॐ अग्नि देवाय विद्महे जातवेदया धीमहि तन्नो अग्नि प्रचोदयात्
अस्त्र	आग्नेयास्त्र
वाहन	भेडा
वंशावली
अभिभावकहरू	ब्रह्मा (पिता)
रानी	स्वाहा, स्वधा
सन्तानहरू	पावक, पवमान, शुचि, निल, आग्नेया

अग्नि जसलाई अग्नि देव (संस्कृत: अग्नि देव, 'अग्नि देवता') पनि भनिन्छ, हिन्दु अग्निका देवता हुन्। दक्षिण-पूर्वी दिशाका संरक्षक देवताका रूपमा, उनी सामान्यतया हिन्दु मन्दिरहरूको दक्षिण-पूर्वी कुनामा अवस्थित हुन्छन्। हिन्दु धर्मको शास्त्रीय ब्रह्माण्ड विज्ञानमा, अग्नि पाँचवटा जड तत्त्वहरू (पञ्चमहाभूत) मध्ये एक हो। आकाश, जल, वायु र पृथ्वीसँग मिलेर यसले भौतिक जगत (प्रकृति) को निर्माण गर्दछ।

वेदहरूमा, अग्नि इन्द्र र चन्द्रसँगै सबैभन्दा बढी पुजिने प्रमुख देवता हुन्। अग्निलाई देवता र देवीहरूको मुख र हवन (यज्ञ) मा अर्पण गरिएको तत्वहरूलाई उनीहरूसम्म पुर्‍याउने माध्यम मानिन्छ। प्राचीन हिन्दु ग्रन्थहरूमा उनलाई पृथ्वीमा आगोको रूपमा, वायुमण्डलमा बिजुलीको रूपमा र आकाशमा सूर्यको रूपमा गरी तीन तहमा अस्तित्व भएको परिकल्पना गरिएको छ। यो त्रिपक्षीय उपस्थितिले उनलाई वैदिक शास्त्रहरूमा देवता र मानिसहरूबीचको सन्देशवाहकको रूपमा स्थापित गरेको छ। उत्तर-वैदिक युगमा अग्निको सापेक्षिक महत्त्व केही कम भए तापनि, उपनिषद् र पछिल्ला हिन्दु साहित्यहरूमा उनलाई रूपकात्मक रूपमा सबै रूपान्तरणकारी ऊर्जा र ज्ञानको प्रतिनिधित्व गर्ने ऊर्जाको रूपमा लिइयो। अग्नि आज पनि हिन्दु परम्पराको अभिन्न अङ्ग हुन्। परम्परागत हिन्दु विवाहमा 'सप्तपदी' (सात पाइला र आपसी प्रतिज्ञा) को मुख्य साक्षीको रूपमा, व्रतबन्ध संस्कारमा, र दीपावली जस्ता चाडपर्वहरूमा दियो वा पूजामा गरिने आरतीको रूपमा उनलाई लिने गरिन्छ।

अग्नि बौद्ध ग्रन्थहरूमा पनि व्यापक रूपमा प्रयोग हुने शब्द हो। प्राचीन जैन धर्ममा, अग्नि (आगो) मा आत्मा हुने र आगो-काय भएका जीवहरूको अस्तित्व रहने विश्वास गरिन्छ। पुनर्जन्मको सिद्धान्तमा उनीहरूलाई 'अग्निकुमार' को रूपमा पनि चर्चा गरिएको छ। जैन ग्रन्थहरूमा यसका लागि समकक्ष शब्द 'तेजसको पनि प्रयोग गरिएको छ।

उत्पत्ति

अग्निपाणि (१०० ईसापूर्व)

अगाडिको भाग

टाउकोको पछाडिको भाग (आगोको ज्वालासहित)

"अग्निपाणि" ("अग्नि धारण गर्ने"), १०० ईसापूर्व। यस मूर्तिको फेटाको पछाडि ज्वालाको आकारको प्रभामण्डल छ जसमा आगोका जिब्राहरू कुँदिएका छन्। मथुराको कला, मथुरा सङ्ग्रहालय।

अग्नि देवको उत्पत्तिको बारेमा धेरै सिद्धान्तहरू छन्, जसमध्ये केहीले यसलाई भारोपेली पौराणिक कथासँग र केहीले हिन्दु पौराणिक कथासँग जोड्छन्।

धेरै भारोपेली संस्कृतिहरूमा पाइने उत्पत्ति सम्बन्धी एउटा कथा अनुसार एउटा बाजले देवताहरूबाट मानिसहरूसम्म आगो ल्याउँछ। यो सन्देशवाहकले स्वर्गबाट पृथ्वीमा अमरत्वको अमृत पनि ल्याउँछ। दुवै अवस्थामा, बाज हरेक दिन देवताहरूका लागि बलि अर्पण लिएर फर्कन्छ, तर कहिलेकाहीँ बाज लुक्छ र स्वर्गमा हराउँछ। अग्नि पनि यस्तै पौराणिक विषयवस्तुहरूमा ढालिएका छन्, केही सूक्तहरूमा उनलाई "उडिरहेको स्वर्गीय बाज" वाक्यांशले सम्बोधन गरिएको छ।

हिन्दु धर्मका वैदिक ग्रन्थहरूको सबैभन्दा पुरानो तह, जस्तै काठक संहिता (खण्ड ६.१) र मैत्रायणी संहिता (खण्ड १.८.१) मा ब्रह्माण्डको सुरुमा केही पनि थिएन, न रात थियो न दिन, केवल भगवान प्रजापति मात्र थिए भनी उल्लेख गरिएको छ। यी ग्रन्थहरूका अनुसार अग्निको उत्पत्ति प्रजापतिको निधारबाट भएको हो। अग्निको सिर्जनासँगै प्रकाश आयो, र त्यसबाट दिन र रातको सृष्टि भयो। यी संहिताहरूका अनुसार, अग्नि नै ब्रह्म, सत्य र प्रकट ब्रह्माण्डका आँखा हुन्। अग्निको उत्पत्तिका बारेमा यी पौराणिक कथाहरू पछि विकसित हुँदै 'तैत्तिरीय ब्राह्मण' (खण्ड २.१.२) र 'शतपथ ब्राह्मण' (खण्ड २.२.३–४) जस्ता पछिल्ला वैदिक ग्रन्थहरूमा थप जटिल कथाहरू बनेका छन्।

अग्निलाई सुरुमा "सृष्टिकर्ता-पालक-विनाशक" त्रयीको अन्तिम स्रोतको रूपमा परिकल्पना गरिएको थियो, र पछि पृथ्वीमा शासन गर्ने त्रिमूर्ति मध्ये एकको रूपमा लिइएको थियो। उनका जुम्ल्याहा भाइ इन्द्रले आँधीबेहरी, वर्षा र युद्धका देवताका रूपमा वायुमण्डलमा शासन गर्थे भने अर्का भाइ सूर्यले आकाशमा शासन गर्दथे। हिन्दु विचारधारामा अग्निको स्थान र महत्त्व समयसँगै विकसित हुँदै गएको छ।

शतपथ ब्राह्मणमा उल्लेख भए अनुसार यसअघि तीनवटा अग्निहरूको मृत्यु भइसकेको छ र वर्तमान अग्नि चौथो हुन्।