अज्ञातवास

बृहन्नलाको भेषमा अर्जुन र राजकुमार उत्तर रथमा सवार भई शत्रुले चोरेका गाईवस्तु फिर्ता ल्याउँदै गरेको दृश्य।

अज्ञातवास (शाब्दिक अर्थ: "अज्ञात वासस्थान" वा "पहिचान लुकाएर बस्नु") हिन्दु धर्मग्रन्थ महाभारतका मुख्य पात्र पाण्डवहरूले भोगेको तेह्रौँ वर्षको वनवासलाई जनाउँछ। महाभारतको विराट पर्वमा विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको यस अवधिमा पाँच पाण्डव दाजुभाइ—युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल र सहदेव—का साथै उनीहरूको पत्नी द्रौपदीले १२ वर्षको वनवास पूरा गरेपछि पहिचान लुकाएर बस्नुपरेको थियो। कौरवहरूसँगको जुवाको खेलमा युधिष्ठिरको हारपछि तय गरिएको सर्त अनुसार, उनीहरू जनघनत्व भएको क्षेत्रमा कसैले नचिन्ने गरी बस्नुपर्थ्यो; यदि सो अवधिमा उनीहरूको पहिचान खुलेमा, उनीहरूले पुनः थप १२ वर्षको वनवास भोग्नुपर्ने हुन्थ्यो।

पृष्ठभूमि

सभा पर्व (सभा हलको पुस्तक) मा कौरवहरूसँगको छलकपटपूर्ण जुवाको खेलमा हारेपछि पाण्डवहरू; युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल र सहदेव आफ्नी पत्नी द्रौपदीका साथ वनवास गएका थिए। सम्झौता अनुसार, उनीहरूले १२ वर्ष वनमा बिताउनुपर्ने थियो र त्यसपछि एक वर्ष अज्ञातवास (पहिचान लुकाएर) बस्नुपर्ने थियो। यदि यस अवधिमा उनीहरूको पहिचान खुलेमा, वनवासको चक्र पुनः सुरु हुने सर्त थियो।

उनको वनवास समाप्तिको वैधता विराट पर्व मा बहसको विषय बन्दछ जहाँ कुरुका कुलपिता भीष्मले पाण्डवहरूले तोकिएको समय वास्तवमै पूरा गरे वा गरेनन् भनी निर्धारण गर्न खगोलीय गणनाको प्रयोग गर्छन्। उनको तर्क वैदिक पात्रोको 'अधिक मास'मा आधारित छ, जसले सौर्य र चन्द्र चक्रलाई मिलाउन प्रत्येक पाँच वर्षमा अतिरिक्त महिनाहरू थप्ने गर्दछ। उनले १३ वर्षको अवधिमा अतिरिक्त पाँच महिना र बाह्र दिन समावेश हुने निष्कर्ष निकाल्दै पाण्डवहरूले आफ्नो दायित्व पूरा गरेको कुरा पुष्टि गर्छन्।

छद्मभेषमा पाण्डवहरू

राजा रवि वर्माद्वारा चित्रित चित्र: सैरन्ध्रीको भेषमा द्रौपदी मदिराको घैँटो बोकेर कीचकको दरबारतिर जाँदै।

अज्ञातवासको समयमा, पाण्डवहरू र द्रौपदीले आफ्नो पहिचान लुकाउन विभिन्न छद्मभेष धारण गरी राजा विराटद्वारा शासित मत्स्य राज्यमा निवास गर्दछन्। उनीहरूले रोजेका भूमिकाहरूमा व्यावहारिकता र प्रतीकात्मक उल्टोपनको मिश्रण पाइन्छ, जुन उत्सवका परम्पराहरू जस्तै देखिन्छन्:

• युधिष्ठिरले कङ्क नाम धारण गरी राजा विराटको दरबारमा एक सभासद् र जुवा (पासा) का विज्ञको रूपमा सेवा गर्छन्। उनको यो चयनले व्यङ्ग्यात्मक रूपमा उनको विगतको जुवाको दुर्भाग्यलाई प्रतिध्वनित गर्दछ, जुन ऋषि वृहदश्वबाट प्राप्त पासा खेल्ने सीपको वरदानले सन्तुलित भएको थियो।

• भीमले बल्लभ ("गोठालो") को उपनाममा विराटको दरबारमा भान्से र पहलमानको भूमिका निभाउँछन्। आफ्नो असाधारण भोकका लागि परिचित भीमको भान्साको भूमिका उनको शक्ति र भोजनप्रतिको प्रेमसँग मेल खान्थ्यो।

• अर्जुनले 'बृहन्नला' नामको महिला नाम अपनाउँदै एउटा तेस्रो लिङ्गी नृत्य शिक्षकको भेष धारण गर्छन्। इन्द्रको स्वर्गमा रहँदा गन्धर्व चित्रसेनबाट सङ्गीत र नृत्य सिकेका अर्जुनले विराटकी छोरी उत्तरालाई यी कलाहरू सिकाउँछन्

• नकुलले ग्रन्थिकको रूपमा घोडाको हेरचाह गर्ने (अश्वपाल) काम गर्छन् जसमा उनले पाण्डव राज्यमा गाईवस्तु र घोडाहरूसँगको आफ्नो पुरानो अनुभवको प्रयोग गरेका छन्।

• सहदेवले तन्तिपाल ("डोरीको संरक्षक") नाममा विराटको गाईवस्तुको हेरचाह गर्छन् जसले उनको पशुपालन सम्बन्धी सीपलाई झल्काउँथ्यो।

• द्रौपदीले आफूलाई सैरन्ध्री भन्दै विराटकी पत्नी रानी सुदेष्णाकी दासी र केश विन्यास गर्ने सहयोगीको रूपमा काम गर्छिन्। उनको यो भूमिकाले उनलाई आफ्ना पतिहरूबाट अलग राख्छ जसले यस अवधिमा उनको स्वतन्त्रतालाई जोड दिन्छ।

पाण्डवहरूले एकअर्कालाई चिन्नका लागि गुप्त नामहरू—जय, जयन्त, विजय, जयत्सेन र जयद्बल पनि राखेका थिए, जसको अर्थ "विजय" भन्ने हुन्छ। यी भेषहरूले उनीहरूको शारीरिक बनावटमा परिवर्तन नगरे तापनि (जस्तै, अर्जुनको हातमा धनुषको ताँदोले परेको दाग अझै देखिन्थ्यो), यसले उनीहरूको अनुकूलन क्षमता र सहनशीलताको कडा परीक्षा लिएको थियो।