अनपेक्षित गर्भधारण

अनपेक्षित वा अनिच्छित गर्भावस्था भन्नाले त्यस्तो गर्भावस्था बुझिन्छ जुन अनचाहिँदो हुन्छ वा चाहिँदो भए पनि गलत समयमा हुन्छ। यसलाई प्रायः अयोजित गर्भावस्था पनि भनिन्छ। यस्तो अवस्था प्रायः प्रभावकारी गर्भनिरोधक प्रयोग नगरी वा जबर्जस्ती वा अविचारित यौन क्रियाकलापका कारण हुन्छ। विश्वव्यापी तथ्याङ्कअनुसार करिब ४५% गर्भावस्था अनिच्छित हुने गरेका छन्, जसको संख्या वार्षिक करिब १२ करोड पुग्छ। भौगोलिक क्षेत्र र विभिन्न सामाजिक–आर्थिक समूहअनुसार यो दर फरक–फरक हुन्छ। अनिच्छित गर्भावस्था प्रायः गर्भपतन को प्रमुख कारण हो, तर यसले जीवित शिशु जन्म वा गर्भपतन जस्ता अन्य परिणामहरू पनि दिन सक्छ। अनुसन्धानहरूले अनिच्छित गर्भावस्थाले आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पुर्‍याउने सम्भावना बढी हुने देखाएको छ। त्यसैले यस्तो अवस्थालाई घटाउने प्रयासहरूः प्रभावकारी गर्भनिरोधक सहज पहुँच, परामर्श सेवामा सुधार, तथा गर्भनिरोधक प्रयोगमा अवरोध हटाउनेतर्फ केन्द्रित हुनु जरुरी हुन्छ।

परिभाषा

अनियोजित गर्भावस्था सम्बन्धी अनुसन्धान जटिल विषय रहेको छ, किनभने कुन गर्भावस्थालाई "इच्छित" वा "अनिच्छित" भनेर वर्गीकरण गर्दा महिलाको वा दम्पतीको गर्भावस्था प्रतिको वास्तविक भावना वा उनीहरूको प्रजनन सम्बन्धी दीर्घकालीन योजनाको सम्पूर्ण जटिलता समेटिँदैन। तथापि, तथ्याङ्क संकलनका लागि प्रचलित परिभाषाअनुसार, “अनियोजित गर्भावस्था” भन्नाले यस्तो गर्भावस्था जनाइन्छ, जुन महिलाले भविष्यमा चाहेको तर सो समयमै चाहेको वा नभएको अवस्थामा भएको वा कहिल्यै गर्भावस्था नचाहेको अवस्थामा भएको गर्भावस्था हो। विपरीत, “इच्छित गर्भावस्था” भन्नाले गर्भाधान हुने समयमै वा त्यसअघि नै सजग रूपमा चाहिएको गर्भावस्था लाई जनाइन्छ। अनुसन्धानका लागि प्रायः सबै गर्भावस्था, जुन स्पष्ट रूपमा “अनियोजित” वर्गमा पर्दैनन्, एउटै समूहमा राखिन्छन्—यसमा त्यस्ता गर्भावस्था पनि पर्छन् जसबारे महिलाहरू अनिश्चित वा मिश्रित भावना राख्छन्।

धेरैजसो स्रोतहरूले गर्भावस्था अनियोजित हो वा होइन भन्ने कुरा परिभाषित गर्दा महिला उद्देश्यलाई मात्र आधार बनाउँछन्, तर केही स्रोतहरूले पुरुष साझेदारको इच्छालाई पनि विचारमा लिने गरेका छन्। "अनियोजित गर्भावस्था" भन्ने शब्दले गर्भावस्था स्वागतयोग्य छ वा छैन भन्ने कुरा, वा त्यस गर्भावस्थाको अन्तिम परिणाम (गर्भपतन, गर्भपात वा जन्म) के हुन्छ भन्ने कुरा भने जनाउँदैन।

अनिच्छित गर्भावस्थासँग सम्बन्धित कारकहरू

अनिच्छित गर्भावस्था सामान्यतया यौन क्रियाकलाप पछि गर्भनिरोधक प्रयोग नगरी वा गलत रूपमा प्रयोग गर्दा हुने गर्दछ। गर्भनिरोधक सही रूपमा प्रयोग गर्दा पनि गर्भावस्था हुने सम्भावना रहन्छ, तर त्यस्ता अवस्था दुर्लभ हुन्छन्। उदाहरणका लागि, संयुक्त राज्य अमेरिकामा २००८ मा भएका सबै अनिच्छित गर्भावस्थाहरू मध्ये, आधुनिक गर्भनिरोधक नियमित प्रयोग गर्ने महिलाहरूको हिस्सा केवल ५% थियो, जबकि गर्भनिरोधक असंगत रूपमा प्रयोग गर्ने वा प्रयोग नै नगर्ने महिलाहरूले क्रमशः ४१% र ५४% अनिच्छित गर्भावस्थामा योगदान गरेका थिए।

गर्भनिरोधक नियमित प्रयोगमा व्यक्ति वा दम्पतीलाई प्रभावित गर्ने धेरै कारकहरू हुन्छन्। कुनै महिलाले आफूमा अनिच्छित गर्भावस्था हुने जोखिम बुझ्न नसक्ने वा गर्भावस्था रोक्न प्रभावकारी गर्भनिरोधक साधनमा पहुँच नपाउने अवस्था हुन सक्छ। त्यसैगरी, उनीले यौन क्रियाकलाप कहिले/कसरी गर्ने भन्नेमा पनि नियन्त्रण नपाउने अवस्था हुन सक्छ। यसरी, तलका विभिन्न कारकहरू अनिच्छित गर्भावस्था हुने सम्भावनासँग जोडिएका पाइएका छन्।