अप्सरा

अप्सरा (संस्कृत: अप्सरस्, पाली: अच्छरा) हिन्दु र बौद्ध संस्कृतिमा पाइने एक प्रकारका स्वर्गीय प्राणी हुन्। सुरुवाती समयमा यिनीहरूलाई बादल र जलसँग सम्बन्धित आत्मिक शक्तिको रूपमा चिनिन्थ्यो, तर पछि यिनीहरूले "परी" वा "सुन्दरी"को भूमिका खेल्छन्। धेरै भारतीय र दक्षिणपूर्वी एसियाली संस्कृतिहरूका मूर्तिकला, नृत्य, साहित्य र चित्रकलामा अप्सराहरूको प्रमुख स्थान रहेको छ।

अप्सराहरूलाई अत्यन्त सुन्दरी, युवती र मनमोहक रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनीहरू आफ्नो इच्छा अनुसार रूप परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता राख्छन् र जो कसैलाई पनि आफ्नो सौन्दर्यले मोहित पार्न सक्छन्। अप्सराहरू लौकिक र दैविक गरि दुई प्रकारका हुन्छन्। उनीहरू नृत्य कलामा निपुण हुन्छन् र प्रायः इन्द्रको दरबारका सङ्गीतकारहरू, गन्धर्वहरूका पत्नी मानिन्छन्। अप्सराहरू देवताहरूको महलमा बस्छन् र गन्धर्वहरूको सङ्गीतमा नृत्य गरेर उनीहरूको मनोरञ्जन प्रदान गर्दछन्। इन्द्रको दरबारका २६ अप्सराहरूले प्रदर्शनकारी कलाका विभिन्न पक्षहरूको प्रतिनिधित्व गर्छन्, जसलाई प्राचीन युनानका 'म्युजेज'सँग तुलना गरिन्छ। उनीहरू ऋषिमुनिहरूको तपस्या भङ्ग गर्न र उनीहरूलाई दिव्य शक्ति प्राप्त गर्नबाट रोक्नका लागि मोहित पार्ने कार्यमा पनि प्रख्यात छन्। प्रसिद्ध अप्सराहरूमा उर्वशी, मेनका, रम्भा, तिलोत्तमा र घृताची पर्दछन्।

साहित्य

अप्सरा, मध्य प्रदेश], भारतको खजुराहोमा देवी जगदम्बी मन्दिर

अप्सराहरूको सबैभन्दा प्राचीन वर्णनले उनीहरूलाई "जलपरी" जस्ता प्राणीहरूको रूपमा चित्रण गरेको छ।

ऋग्वेदमा एक अप्सराको उल्लेख छ जो गन्धर्वकी पत्नी हुन्; यद्यपि, ऋग्वेदले एकभन्दा बढी अप्सराहरूको अस्तित्वलाई पनि स्वीकार गरेको देखिन्छ। ऋग्वेदमा नामै तोकेर उल्लेख गरिएको एक मात्र अप्सरा उर्वशी हुन्। एउटा पूर्ण सूक्तले उर्वशी र उनका मर्त्य प्रेमी पुरुरवा बीचको संवादलाई प्रस्तुत गर्दछ। पछिल्ला हिन्दु धर्मग्रन्थहरूले धेरै अप्सराहरूको अस्तित्वलाई स्वीकार गरेका छन्, जसले इन्द्रको सेविका वा उनको स्वर्गीय दरबारमा नर्तकीको रूपमा कार्य गर्दछन् र गन्धर्वहरू ("स्वर्गीय सङ्गीतकार") सँगै कलाकारको रूपमा रहन्छन्।

कौषीतकि उपनिषद्मा अप्सराहरूलाई अत्तर (लेप), माला, वस्त्र र सुगन्धित चूर्णहरूसँग सम्बन्धित देवताहरूको एक वर्गको रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

अप्सराहरूको उत्पत्तिको वर्णन रामायण र पुराणहरूमा गरिएको छ। अप्सराहरूलाई समुद्र मन्थन, जलक्रिडा, र नाग जस्ता समूहहरूसँग जोडेर उनीहरूको सम्बन्ध पानी (जल) सँग रहेको थप स्पष्ट पारिएको छ।

महाभारतमा विभिन्न अप्सराहरूका साहसिक कार्यहरूको विवरण पाइन्छ; जस्तै तिलोत्तमा, जसले संसारलाई आतङ्क मच्चाउने सुन्द र उपसुन्द नाम गरेका असुर दाजुभाइबाट बचाएकी थिइन्; र उर्वशी, जसले नायक अर्जुनलाई मोहित पार्ने प्रयास गरेकी थिइन्।

चित्र दीर्घा

• 
  कम्बोडियाको अङ्कोर स्थित १२औँ शताब्दीको बायोन मन्दिरबाट लिइएको अप्सरा नृत्य
• 
  १०औं शताब्दीको चाम कलाको कृति, ट्रा किउ पेडेस्टलको आधारमा कुँदिएको अप्सरा।
• 
  चीनको डुनहुवाङ नजिकै रहेको युलिन गुफाको अप्सरा
• 
  फिनिक्स टाउको भएको कोङ्घौ बजाउँदै गरेकी अप्सरा – युलिन गुफा १५
• 
  बोरोबुदुरमा अप्सरा सुरसुन्दरी
• 
  श्रीलङ्काको सिगिरियामा रहेको अप्सराको चित्र
• 
  अङ्कोर वाटमा रहेको अप्सराको मूर्ति
• 
  कम्बोडियाको अप्सरा नृत्य
• 
  कम्बोडियाली अप्सरा नर्तकी