अमृत

विष्णुको मोहिनीले अमृतको पात्र समातेकी छिन् जसलाई उनले सबै देवताहरूलाई बाँड्छिन् भने असुरहरूलाई यसबाट वञ्चित राखिन्छ। दारासुरम, तमिलनाडु, भारत

अमृत (जसलाई सुधा, अमिय, अमी पनि भनिन्छ) एक संस्कृत शब्द हो जसको अर्थ "अमरता" भन्ने हुन्छ। यो भारतीय धर्महरू भित्रको एक केन्द्रीय अवधारणा हो र यसलाई प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा प्रायः जीवनको अमृतको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यसको पहिलो उल्लेख ऋग्वेदमा पाइन्छ, जहाँ यसलाई सोमरस (देवताहरूको पेय) का विभिन्न पर्यायवाची शब्दहरू मध्ये एक मानिएको छ। अमृतले समुद्र मन्थनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ र यो अमरता प्राप्त गर्न प्रतिस्पर्धा गरिरहेका देवता र असुरहरू बीचको द्वन्द्वको मुख्य कारण पनि हो।

विभिन्न भारतीय धर्महरूमा अमृतको फरक-फरक महत्त्व रहेको छ। 'अमृत' शब्द सिख र हिन्दु धर्ममा एक साझा नाम पनि हो, जबकि यसको स्त्रीलिङ्गी रूप 'अमृता' हो। अमृत शब्द ग्रीक शब्द 'एम्ब्रोसिया'सँग व्युत्पत्तिगत रूपमा सम्बन्धित छ र यी दुवैमा धेरै समानताहरू छन्; दुवैको उत्पत्ति एक साझा आदिम-भारोपेली स्रोतबाट भएको हो।

हिन्दु धर्म

विष्णुले सुन्दरी मोहिनीको रूप धारण गरी देवताहरूलाई अमृत वितरण गर्दछन्। जब स्वर्भानुले अमृत चोर्ने प्रयास गरे तब उनको शिर काटिन्छ।

अमृतलाई देवताहरूको पेय पदार्थको रूपमा धेरैपटक उल्लेख गरिएको छ जसले उनीहरूलाई अमरता प्रदान गर्दछ। तर अमृतले वास्तवमा पूर्ण अमरता भने प्रदान गर्दैन। ऋषि दुर्वासाको श्रापका कारण गुमेको ज्ञान र शक्तिलाई देवताहरूले अमृत सेवन गरेर पुनर्प्राप्त गरेका थिए भने यससम्बन्धी कथा समुद्र मन्थनमा वर्णन गरिएको छ। यसले श्रापपछि देवताहरूले कसरी आफ्नो अमरत्व गुमाउन थाले भन्ने बताउँछ। आफ्ना प्रतिद्वन्द्वी असुरहरूको सहयोगमा, देवताहरूले समुद्र मन्थन सुरु गर्छन् जसबाट अन्य असाधारण वस्तु र जीवहरूका साथै देवता धन्वन्तरीले हातमा लिएको अमृतको कलश पनि प्रकट हुन्छ।

ब्रह्माले यस पदार्थको अस्तित्वको बारेमा देवताहरूलाई अवगत गराएका छन्:

हे देवताहरू, क्षीर सागरको उत्तरी भाग र उत्तरी किनारमा अमृत नामक एक अत्यन्त उत्कृष्ट स्थान छ: यस्तो ज्ञानीहरू भन्छन्। त्यहाँ जानुहोस् र आत्म-नियन्त्रित भई कठोर तपस्या गर्नुहोस्। त्यहाँ तपाईहरूले ब्रह्मसँग सम्बन्धित अत्यन्त पवित्र र शुद्ध शब्दहरू सुन्नुहुनेछ, जुन वर्षा ऋतुमा पानीले भरिएका बादलहरूको गर्जन जस्तै गम्भीर हुनेछन्। त्यो दिव्य वाणी सबै पापहरूको विनाशक हो र शुद्ध आत्माका देवाधिदेवद्वारा बोलिएको हो। जबसम्म तपाईको व्रत समाप्त हुँदैन तबसम्म तपाईले त्यो महान् विश्वव्यापी वाणी सुन्नुहुनेछ। हे देवताहरू, तपाईहरू मकहाँ आउनुभएको छ र म तपाईहरूलाई वरदान दिन तयार छु। मलाई भन्नुहोस् तपाईहरू कस्तो वरदान चाहनुहुन्छ।

— हरिवंश पुराण, अध्याय ४३

जब असुरहरूले अमृतमा आफ्नो अधिकार दाबी गर्छन् तब विष्णुले मोहिनी नामकी सुन्दरीको रूप धारण गर्छन् र उनको सुन्दरताले असुरहरूलाई मोहित पार्दै अमृत वितरण गर्ने जिम्मा उनीलाई नै दिने निर्णयमा पुर्‍याउँछन्:

त्यो सुन्दर रूप देखेर उनी मोहित हुँदै प्रेमको आवेगले अभिभूत भएका छन्। उनीहरूले आफ्नो आपसी सङ्घर्ष छोडेर नजिक आए र भने: “हे धन्य नारी! यो अमृतको कलश लिनुहोस् र हामीमाझ वितरण गर्नुहोस्। हामी कश्यपका पुत्र हौँ; हे सुन्दरी, हामी सबैलाई यो (अमृत) पिउन दिनुहोस्।” यसरी अनुरोध गर्दै, उनीहरूले हिचकिचाइरहेकी ती महिलालाई कलश सुम्पिन्छन्। उनले भनिन्, “ममाथि कुनै विश्वास राख्नु हुँदैन, किनकि म स्वेच्छाचारी (अर्थात् चञ्चल) स्त्री हुँ। तिमीहरूले अनुचित कार्य गरेका छौ। तथापि, म यसलाई मेरो इच्छा अनुसार वितरण गर्नेछु।” उनले त्यसो भन्दाभन्दै पनि ती मूर्खहरूले भने, “तपाईलाई जस्तो मन लाग्छ त्यस्तै गर्नुहोस्”।

— स्कन्द पुराण, अध्याय १३

जब दानव राहुले देवताको भेष धारण गरी अमृत सेवन गर्न देवताहरूको लहरमा बस्छन तब सूर्य र चन्द्रले मोहिनीलाई उनको उपस्थितिको बारेमा सचेत गराउँछन्। मोहिनीले आफ्नो सुदर्शन चक्रले राहुको टाउको काटिदिन्छिन् र प्रत्येक देवतालाई अमृत वितरण गर्न जारी राख्छिन्। त्यसपछि उनले आफ्नो वास्तविक नारायण रूप धारण गरी युद्धमा असुरहरूलाई पराजित गर्छन्।

सिख धर्म

अमृतसरको अकाल तख्तमा रहेको पुरानो सिख भित्तेचित्र, जसमा गुरु गोविन्द सिंहले 'अमृत' तयार गरिरहेको देखाइएको छ।

सिख धर्ममा, अमृत (पन्जाबी: ਅੰਮ੍ਰਿਤ) अमृत सञ्चारमा प्रयोग गरिने पवित्र जलको नाम हो, जुन समारोह बप्तिस्मासँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। यो समारोह सिखहरूलाई खालसामा दीक्षित गर्नका लागि मनाइन्छ र यसमा अमृत पिउनु अनिवार्य हुन्छ। चिनी लगायतका धेरै घुलनशील सामग्रीहरू मिसाएर यो तयार गरिन्छ र त्यसपछि पाँचवटा पवित्र पदहरूको पाठ गर्दै खड्गले घोलेर बनाइन्छ।

रूपकका रूपमा, भगवानको नामलाई पनि अमृतको रूपमा उल्लेख गरिन्छ:

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਬਦੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹਰਿ ਬਾਣੀ ॥

शब्द अमृत हो; प्रभुको 'बाणी' अमृत हो।

ਸਤਿਗੁਰਿ ਸੇਵਿਐ ਰਿਦੈ ਸਮਾਣੀ ॥

सच्चा गुरुको सेवा गर्नाले, यो हृदयमा व्याप्त हुन्छ।

ਨਾਨਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮੁ ਸਦਾ ਸੁਖਦਾਤਾ ਪੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਭ ਭੁਖ ਲਹਿ ਜਾਵਣਿਆ ॥

हे नानक, यो अमृत नाम सदा सुखदाता छ; यो अमृत पिउनाले सबै भोक मेटिन्छ।