अम्बरीष

अम्बरीष
राजा अम्बरीषद्वारा युवा शुनःशेपलाई यज्ञमा अर्पण गरिँदै
प्राप्त जानकारी
परिवार	मान्धाता (पिता) युवनाश्व (छोरा) हरित (नाति)

हिन्दु ग्रन्थहरूका अनुसार, अम्बरीष एक इक्ष्वाकु वंशका राजा हुन्। यो त्यही सूर्यवंश हो जसमा भगवान् रामको पनि जन्म भएको थियो। अम्बरीष मथुराका राजा मान्धाताका छोरा थिए। उनले एक हप्तामै सम्पूर्ण विश्वमा विजय प्राप्त गरेको मानिन्छ। उनी चार युगहरूमध्ये दोस्रो युग त्रेता युगमा जीवित थिए। भागवत पुराणका अनुसार अम्बरीष आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई भगवानको सेवा र अनन्य भक्तिमा लगाउनका लागि प्रसिद्ध छन्।

पौराणिक कथा

रामायण

रामायणमा राजा हरिश्चन्द्रका बारेमा ऐतरेय ब्राह्मणमा पाइने पौराणिक कथाको एक भिन्न संस्करण उल्लेख गरिएको छ। रामायणको संस्करणमा राजाको नाम हरिश्चन्द्रको सट्टा अम्बरीष राखिएको छ। यस कथा अनुसार, अम्बरीषले एक पटक आफ्नो राजधानी अयोध्यामा अश्वमेध यज्ञ गरिरहेका थिए। सो समारोहका क्रममा अश्वमेधको घोडा इन्द्रद्वारा चोरी हुन्छ। यज्ञ गराइरहेका पुरोहितले राजालाई हराएको जनावर खोज्न वा त्यस स्थितिबाट उत्पन्न हुने दुर्भाग्यबाट बच्न नरबलि (मानव बलि) दिनुपर्ने बताउँछन्। हराएको घोडा फेला पार्न नसकेपछि राजाले बलिको लागि एक ऋषिका छोरा शुनःशेपलाई किनेका थिए। शुनःशेपले ऋषि विश्वामित्रले दिएका दुईवटा मन्त्रहरू (सूक्त) जप गरेर आफ्नो ज्यान बचाएका थिए।

श्रीमद्भागवत पुराण

दूर्वासा ऋषि राजा अम्बरीषको खुट्टामा परेर माफी माग्दै

दूर्वासा (निलो वर्णका) र राजा अम्बरीष मुख्य पात्रका रूपमा; बीचमा सुदर्शन चक्र।

भागवत पुराणका अनुसार, राजा अम्बरीष भगवान् विष्णुका परम भक्त र सत्यका अटल अनुयायी थिए। उनको भक्तिबाट प्रसन्न भएर विष्णुले उनलाई आफ्नो सुदर्शन चक्र प्रदान गरेका थिए, जसलाई अम्बरीषले ठूलो श्रद्धाका साथ पूजा गर्थे। एक पटक, वैकुण्ठ एकादशीको अवसरमा अम्बरीषले वृन्दावनमा 'द्वादशी व्रत' अनुष्ठान गरेका थिए। यस व्रतको नियम अनुसार राजाले एकादशीमा उपवास बस्नुपर्ने र द्वादशीको सुरुमा व्रत तोडेर (पारणा गरेर) आफ्ना प्रजालाई भोजन गराउनुपर्ने थियो।

जब व्रत तोड्ने समय नजिकै आइरहेको थियो, शक्तिशाली ऋषि दूर्वासा त्यहाँ आइपुग्छन्। अम्बरीषले उनलाई पूर्ण सम्मानका साथ स्वागत गर्छन्। दूर्वासाले राजाको आतिथ्य स्वीकार गरेता पनि भोजन गर्नुअघि यमसना नदीमा स्नान गरेर फर्किने बताउँछन्। व्रतको नियम पूरा गर्न राजाले निश्चित शुभ मुहूर्तमा उपवास तोड्नुपर्ने हुन्थ्यो, तर दूर्वासा समयमै फर्किएनन्। आफ्ना पुरोहितहरूको सल्लाहमा राजाले अलिकति जल ग्रहण गरेर आफ्नो उपवास तोड्छन् र ऋषिको आगमनको प्रतीक्षा गर्दै भोजनका साथ बस्छन्।

दूर्वासा ऋषि, जो आफ्नो छिटो रिसाउने (क्रोधित हुने) स्वभावका लागि परिचित थिए, उनले पाहुना (अतिथि) ले भोजन गर्नुअघि नै राजाले जल ग्रहण गरेर पाहुनाको अपमान गरेको महसुस गरे। क्रोधको झोँकमा उनले आफ्नो जटाको एक रौँबाट अम्बरीषलाई मार्नका लागि एउटा असुर (कृत्या) उत्पन्न गरे। अम्बरीष भगवानका परम भक्त भएकाले सुदर्शन चक्र तुरुन्तै प्रकट भयो, सो असुरलाई नष्ट गर्‍यो र स्वयं दूर्वासालाई लखेट्न थाल्यो।

आफ्नो ज्यान जोगाउन दूर्वासा ब्रह्मा र शिवकहाँ जान्छन्, तर दुवैले उनलाई बचाउन असमर्थता प्रकट गर्छन्। अन्ततः उनी भगवान् विष्णु कहाँ पुग्छन्। विष्णुले पनि आफू भक्तको प्रेम र भक्तिमा बाँधिएको हुनाले केही गर्न नसक्ने बताउँछन् र ऋषिलाई राजा अम्बरीषसँगै माफी माग्न सल्लाह दिन्छन्। दूर्वासा राजा अम्बरीषकहाँ फर्किन्छन् र उनीसँग क्षमा माग्छन्। अम्बरीषले सुदर्शन चक्रलाई शान्त हुन प्रार्थना गरेपछि दूर्वासाको ज्यान बच्छ।