आइरन चक्की

आइरन चक्की (अङ्ग्रेजीः Iron supplements, iron salts वा iron pills) फलामको कमी (iron deficiency) र फलामको कमीबाट हुने रक्तअल्पता (iron-deficiency anemia) को उपचार तथा रोकथामका लागि प्रयोग गरिने विभिन्न प्रकारका फलामयुक्त औषधिहरू हुन्। रोकथामका लागि यी केवल; शरीरमा फलाम शोषण (absorption) मा समस्या भएमा, महिनावारी अत्यधिक हुने महिलाहरूका लागि, गर्भवती महिला, हेमोडायलाइसिस गरिरहेका बिरामी, वा फलाम कम हुने आहार खानेहरू लाई सिफारिस गरिन्छ जसलाई;। साथै, कम तौलमा जन्मिएका शिशुहरू लाई पनि रोकथामका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ। यी औषधिहरू मुखबाट खाने (oral), नसामा इन्जेक्सन (intravenous), वा मांसपेशीमा इन्जेक्सन (intramuscular) मार्फत दिइन सक्छन्। उपचार सुरु गरेपछि केही दिनमै फाइदा देखिन सक्छ, तर शरीरमा फलामको स्तर सामान्य हुन दुई महिना सम्म पनि लाग्न सक्छ।

सामान्यतया देखिने असरहरूमा कब्जियत, पेट दुखाइ, कालो दिसा र पखाला पर्दछन्। अत्यधिक प्रयोगका कारण फलाम बढी हुनु वा फलाम विषाक्तता (iron toxicity) जस्ता अन्य समस्या पनि देखिन सक्छन्। मुखबाट खाने फलाम सप्लिमेन्टका रूपमा प्रयोग हुने फलाम नुनहरूमा फेरस फ्युमरेट (ferrous fumarate), फेरस ग्लुकोनेट (ferrous gluconate), फेरस सक्सिनेट (ferrous succinate), र फेरस सल्फेट (ferrous sulfate) पर्दछन्। इन्जेक्सनका रूपमा प्रयोग हुने औषधिहरूमा आइरन डेक्सट्रान (iron dextran) र आइरन सुक्रोज (iron sucrose) पर्दछन्। यी औषधिहरूले शरीरमा रातो रक्तकोशिका (red blood cells) बनाउन आवश्यक पर्ने फलाम उपलब्ध गराउने काम गर्छन्।

फलामका चक्की (Iron pills) सन् १६८१ देखि औषधीय प्रयोगमा प्रयोग हुँदै आएका छन्। सन् १८३२ मा कुखुराको कलेजोको अर्का र धेरैजसो बिरुवाबाट बनेको सजिलै प्रयोग गर्न सकिने संरचना तयार गरिएको थियो. फलामको लवण (Ferrous salt) विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) को आवश्यक औषधिहरूको सूचीमा रहेको छ। फलामको लवण सामान्य औषधिको रूपमा र डाक्टरको सिफारिस बिना पनि उपलब्ध छन्।

प्रयोग

आईरन फोलिक एसिड चक्की खुवाउने कार्यक्रम

किशोर अवस्थामा देखिने रक्तअल्पता (एनिमिया) कम गर्ने उद्देश्यले नेपाल सरकारले किशोर–किशोरीलाई लक्षित गरी फलाम तथा फोलिक एसिड वितरण कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ। आ.व. २०७२/७३ देखि यो अभियान सुरु गरिएको हो, जसअन्तर्गत विद्यालयमा अध्ययनरत किशोरीहरू लाई विद्यालयमार्फत र विद्यालय नपढ्नेहरुलाई नजिकैको स्वास्थ्य संस्था वा महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकामार्फत हरेक हप्तामा फलामको चक्की उपलब्ध गराइने व्यवस्था गरिएको छ। प्रारम्भमा सात जिल्लामा पाइलटका रूपमा सुरु भएको यो कार्यक्रम २०७५/७६ सम्म आइपुग्दा ४१ जिल्लामा विस्तार भइसकेको छ। यसलाई २०७७/७८ सम्ममा सबै जिल्लाका सबै स्थानीय तहसम्म पुर्‍याउने लक्ष्य लिइएको छ।

आईरन फोलिक एसिडको परिमाणः

• आईरन ६० मि.ग्रा. र फोलिक एसिड ४०० मा.ग्रा.।

खुवाउने पटकः

• हप्तामा १ पटक।

खुवाउने अवधि र अन्तरालः

• १३ हप्ता खुवाएपछि १३ हप्ता नखुवाउने र फेरि १३ हप्ता खुवाउने, १३ हप्ता नखुवाउने। यसरी वर्षभरिमा २६ हप्तामा २६ चक्की खुवाउने।