आयुधपुरुष

विष्णुको वैकुण्ठ चतुर्मूर्ति स्वरूप, जसमा उनले आफ्नो हातमा गदादेवी (दायाँ हात) र चक्रपुरुष लिएका छन्।

आयुधपुरुष हिन्दु कलामा दैवी अस्त्रहरूको मानवरूपी चित्रण हो। आयुधपुरुषहरूलाई कहिलेकाहीँ उनीहरूका दैवी मालिकहरूको आंशिक अवतारका रूपमा पनि मानिन्छ।

यी मानवीकरण गरिएका अस्त्रहरूको लिङ्ग संस्कृत भाषामा उक्त अस्त्रको व्याकरणिक लिङ्गद्वारा निर्धारण गरिन्छ। पुलिङ्गी अस्त्रहरूको नाममा "पुरुष" र स्त्रीलिङ्गी अस्त्रहरूको नाममा "देवी" प्रत्यय थपिन्छ। शक्ति, हेति (बन्चरो जस्तो अस्त्र), गदा (विशेषगरी विष्णुको गदा कौमोदकी), र धनुषलाई स्त्रीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। चक्र (विशेषगरी विष्णुको सुदर्शन चक्र), शङ्ख, पद्म (कमल), अङ्कुश, पाश, त्रिशूल, वज्र, खड्ग (तलवार), दण्ड (राजदण्ड वा लठ्ठी), बाण/शर र गोलीगँठोलाई पुरुषका रूपमा चित्रण गरिन्छ।

रामायण र महाभारत जस्ता प्राचीन हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा अस्त्रहरूको मानवीकरण गरिएको भए तापनि, मूर्तिकलामा आयुधपुरुषहरूको चित्रण गुप्त कालदेखि सुरु भएको थियो। उनीहरूलाई अस्त्रसँगै उभिएका मानवका रूपमा, अस्त्र समातेका रूपमा, वा शिरमा अस्त्र बोकेका वा अस्त्रबाटै प्रकट भइरहेका रूपमा चित्रण गर्न सकिन्छ। सबैभन्दा लोकप्रिय आयुधपुरुषहरू भगवान् विष्णुसँग सम्बन्धित छन् र उनी उनकै प्रतिमा लक्षणमा देखा पर्दछन्।

मूर्तिकला चित्रण

सुदर्शन चक्रलाई चक्रको अगाडि (दायाँ) र कौमोदकीलाई गदा समातेको (बायाँ) अवस्थामा चित्रण गरिएको छ, भने भगवान् विष्णुकी पत्नी देवी लक्ष्मी उनको गोडा मिचिरहेकी देखिन्छिन्।

चक्र (बीचमा) र शङ्ख (दायाँ) को शिरमा अस्त्रहरू देखिन्छन्।

सामान्यतया आयुधपुरुषलाई दुईवटा हात भएको आकृतिको रूपमा चित्रण गरिन्छ र उनलाई 'करन्द मुकुट' (शङ्क्वाकार मुकुट) पहिराइन्छ। कालिदासको रघुवंश मा गरिएको वर्णनअनुसार आयुधपुरुषलाई पुड्के (होचो) व्यक्तिको रूपमा पनि चित्रण गर्न सकिन्छ। यस्ता मूर्तिहरू राजगिर, महाबलीपुरम् र बादामीमा पाइन्छन्। उदयगिरी गुफाहरू र गुप्त काल (३२०–५५० ईस्वी) को देवगढ मन्दिरको 'शेषशायी विष्णु' प्यानलमा उनीहरूलाई सामान्य मानवका रूपमा चित्रण गरिएको छ। देवगढमा सुदर्शन चक्रलाई चक्र/पाङ्ग्राको अगाडि र कौमोदकीलाई गदा समातेको अवस्थामा देखाइएको छ। कतिपय अवस्थामा आयुधपुरुषहरूलाई उनीहरूको अस्त्रविना नै चित्रण गरिएको छ, यद्यपि सि. शिवराममूर्तिका अनुसार उनीहरूलाई आयुधपुरुषका रूपमा चिन्न पर्याप्त प्रमाणहरू छन्। चक्रको पृष्ठभूमिमा देखिने मानव रूपी चक्रपुरुषलाई गुप्त शासक चन्द्रगुप्त दोस्रोको 'चक्र-विक्रम' सिक्कामा पनि देख्न सकिन्छ, जहाँ चक्रपुरुषले (यहाँ सार्वभौमिकताको प्रतीकका रूपमा) राजालाई सार्वभौमिकताका तीनवटा ससाना गोलाहरू प्रदान गरिरहेको देखिन्छ। गुप्त काल र मध्यकालीन मूर्तिहरूले प्रायः आयुधपुरुषहरूलाई सामान्य मानव आकारमा चित्रण गरेका छन्। चोल र चालुक्य मूर्तिकारहरूले पनि यही क्रमलाई जारी राखे, जसमा उनीहरूले मुख्यतया सुदर्शन चक्रलाई उग्र र बहु-हस्तयुक्त मानव स्वरूपमा चित्रण गर्नमा ध्यान केन्द्रित गरे। कहिलेकाहीँ, आयुधपुरुष सम्बन्धित अस्त्रबाटै प्रकट भइरहेको देखाइन्छ।

अर्को भिन्नतामा, आयुधपुरुष देवताको छेउमा हात जोडेर (अञ्जली मुद्रामा) उभिन्छन् र उनको अस्त्र मुकुटको भागको रूपमा शिरमा वा निधारमा अस्त्रको चिन्हको रूपमा देखाइन्छ। देवगढमा शिरमा चक्र भएको सुदर्शन चक्र र चोल कालका कास्य मूर्तिहरूमा चक्र र गदालाई यसै गरी प्रस्तुत गरिएको केही उदाहरणहरू हुन्।

आयुधपुरुष प्रतिमा लक्षणको अन्तिम भिन्नतामा, उनले सम्बन्धित अस्त्र हातमा समातेका हुन्छन्। यसका सामान्य उदाहरणहरू सुदर्शन चक्र, शङ्ख-पुरुष र कौमोदकी हुन्, जुन प्रायः उत्तर प्रदेश र बङ्गालको कलामा पाइन्छन्। हातमा धनुष लिएका शारङ्ग र देवगढमा झैँ तरवार लिएका नन्दक यसका अन्य उदाहरणहरू हुन्।

केही अवस्थामा, अस्त्रलाई मानवरूपी र यसको वास्तविक स्वरूप दुवैमा चित्रण गर्न सकिन्छ। विष्णुको मुख्य मूर्तिले हातमा अस्त्रहरू समातिरहेका बेला, सोही अस्त्रका आयुधपुरुषहरू मुख्य मूर्तिको पाउमा उभिएका हुन सक्छन्।