आरजुराणा देउवा

आरजुराणा देउवा
आरजुराणा देउवा
आरजुराणा देउवा
	सन् २०२१ मा देउबा
नेपालका परराष्ट्र मन्त्री
	कार्यकाल; १५ जुलाई २०२४ – ९ सेप्टेम्बर २०२५
राष्ट्रपति	रामचन्द्र पौडेल
प्रधानमन्त्री	केपी शर्मा ओली
पूर्वाधिकारी	नारायणकाजी श्रेष्ठ
उतराधिकारी	बाला नन्द शर्मा
प्रतिनिधि सभा सदस्य
	कार्यकाल; २२ डिसेम्बर २०२२ – १२ सेप्टेम्बर २०२५
समानुपातिक समूह	खस आर्य (महिला)
निर्वाचन क्षेत्र	नेपाली कांग्रेस समा. सूची
व्यवस्थापिका संसद सदस्य
	कार्यकाल; २१ जनवरी २०१४ – १४ अक्टोबर २०१७
समानुपातिक समूह	खस आर्य (महिला)
निर्वाचन क्षेत्र	नेपाली कांग्रेस समा. सूची
संविधानसभा सदस्य
	कार्यकाल; २८ मे २००८ – २८ मे २०१२
समानुपातिक समूह	खस आर्य (महिला)
निर्वाचन क्षेत्र	नेपाली कांग्रेस समा. सूची
व्यक्तिगत विवरण
जन्म	२६ जनवरी १९६२ (उमेर ६४); ललितपुर, नेपाल
नागरिकता	नेपाली
राजनीतिक दल	नेपाली कांग्रेस
जीवनसाथी	शेरबहादुर देउवा
अभिभावकs	विनोद शमशेर जङ्गबहादुर राणा (बुबा); प्रतिभा राणा (आमा);
मातृ शिक्षाप्रतिष्ठान	सेन्ट बेड्स कलेज, शिमला; हिमाचल प्रदेश विश्वविद्यालय; पञ्जाब विश्वविद्यालय; (एमए, संगठनात्मक मनोविज्ञानमा विद्यावारिधि, १९९०)
व्यवसाय	राजनीतिज्ञ; सामाजिक कार्यकर्ता;

आरजुराणा देउवा (२६ जनवरी १९६२)^[१] एक नेपाली राजनीतिज्ञ हुन्। उनी नेपाल सरकारकी पूर्व परराष्ट्र मन्त्री हुन्।^[२] उनले अगस्ट २०२३ देखि जुलाई २०२४ सम्म कृषि, सहकारी तथा प्राकृतिक स्रोत समितिको सभापतिको रूपमा कार्य गरेकी थिइन्।^[३]

डा. देउबा सन् १९९६ मा नेपाली कांग्रेसमा आबद्ध भएकी हुन् र पार्टीको १४औँ महाधिवेशनबाट केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित भएकी थिइन्। २०२२ नेपाली आम निर्वाचनमा उनी खस आर्य समूहबाट समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीअन्तर्गत प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचित भएकी थिइन्।^[४] उनी नेपालका पूर्व प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाकी पत्नी हुन्।

नेपालको संविधान निर्माण प्रक्रियाका क्रममा देउबाले महिला अधिकार, प्रजनन अधिकार, समान नागरिकता अधिकार, सम्पत्ति अधिकार, महिलामाथिको हिंसा अन्त्य तथा समावेशी राजनीतिक प्रतिनिधित्वका विषयमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्। उनले जलवायु परिवर्तनले नेपाली महिलाहरूमा पार्ने असमान प्रभावबारे पनि विशेष रूपमा आवाज उठाएकी छन्। विशेषगरी ग्रामीण तथा हिमाली क्षेत्रका महिलाहरूले पानीको अभाव, खाद्य असुरक्षा, कृषि क्षेत्रमा परेको असर तथा जलवायुजन्य विपद्का कारण थप चुनौतीहरू सामना गर्नुपरेको विषयमा उनले जोड दिएकी छन्।^[५]^[६]

उनी संविधान मस्यौदा समितिकी सदस्य तथा महिला सांसद समन्वय समितिकी अध्यक्ष समेत रहिसकेकी छन्। देउबाले नेपालमा महिला सशक्तीकरण तथा सामाजिक विकासका क्षेत्रमा कार्यरत विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरू स्थापना गरेकी छन्, जसमा RUWDUC, Saathi, Safe Motherhood Network Federation (SMNF) तथा SAMANTA प्रमुख छन्।^[७]^[८]^[९] उनी IUCN को दक्षिण तथा पूर्व एसिया क्षेत्रका निर्वाचित क्षेत्रीय परिषद् सदस्य समेत रहिसकेकी छन्। साथै उनी Ipas तथा Mahatma Gandhi Institute of Education for Peace and Sustainable Development लगायतका संस्थाहरूको सञ्चालक मण्डलमा आबद्ध रहेकी छन्।

शिक्षा

देउवाले बागमती प्रदेश विश्वविद्यालयको पदन कन्या कलेजबाट स्नातक गरिन। उनले पन्जाब विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर गरेकी हुन्। उनले पन्जाब विश्वविद्यालय भारतबाट १९९० मा सङ्गठनात्मक मनोविज्ञानमा पीएचडी पनि प्राप्त गरे।^[१०]

राजनीतिक जीवन

देउवा सन् १९९६ देखि नेपाली कांग्रेसकी सदस्य रहिआएकी छन्।^[११] सन् २००० देखि उनी नेपाली कांग्रेसको महासम्मेलन तथा केन्द्रीय नेतृत्व निर्वाचन समितिकी सदस्य रहँदै आएकी छन्।^[१२] उनी सन् २००८ देखि २०१७ सम्म दश वर्षसम्म नेपालको संविधान सभा तथा नेपालको संसदकी सदस्य रहिन्। यस अवधिमा उनले महिलाको अधिकार तथा प्रतिनिधित्वसम्बन्धी संवैधानिक व्यवस्थाहरू निर्माण र सुदृढीकरणका क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान दिएकी थिइन्।

सामाजिक कार्य

देउवाले नेपालमा महिला तथा बालबालिकाको हित र सशक्तीकरणका क्षेत्रमा केन्द्रित विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरू स्थापना गरेकी छन्। ती संस्थाहरूमा साथी (सन् १९९२), ग्रामीण महिला विकास तथा एकता केन्द्र (सन् १९९५), सुरक्षित मातृत्व सञ्जाल महासंघ (सन् १९९६) तथा समानता – सामाजिक तथा लैङ्गिक समानता संस्थान (सन् १९९७) पर्दछन्।^[१३]

विवाद तथा आरोपहरू

देउवामाथि भ्रष्टाचार तथा अधिकारको दुरुपयोगसम्बन्धी विभिन्न आरोपहरू लागेका छन्। द काठमाडौं पोस्ट मा प्रकाशित समाचारअनुसार उनले सार्वजनिक ठेक्कापट्टाबाट लाभ लिएको तथा सरकारी सरुवा र नियुक्तिहरूमा प्रभाव प्रयोग गरेको दाबी गरिएको छ। साथै, उनको नाम भुटानी शरणार्थी प्रकरण तथा टीकापुरस्थित जग्गासम्बन्धी अनियमिततासँग जोडिएको उल्लेख गरिएको भए पनि उनीविरुद्ध कुनै औपचारिक अभियोग दर्ता गरिएको छैन।^[१४]

अगस्ट २०२४ मा अभियन्ता युवराज सफलले उनीविरुद्ध अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग (अदुअआ) मा उजुरी दर्ता गराएका थिए।^[१५]

व्यक्तिगत जीवन

उनी नेपालका पूर्वप्रधानमन्त्री तथा नेपाली कांग्रेसका पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाकी पत्नी हुन्।^[११]

२०२५ को जेनेरेसन जेड (Gen Z) आन्दोलनका क्रममा ९ सेप्टेम्बरमा देउवा दम्पतीको निवासमा आक्रमण गरी आगजनी गरिएको बताइएको थियो। उक्त घटनामा उनीहरू घाइते भएका तथा त्यसपछि सुरक्षाकर्मीको नियन्त्रणमा लगिएको समाचार सार्वजनिक भएको थियो।^[१६] आमा प्रतिभा राणा लामो समयदेखि नेपालको राजनीतिमा क्रियाशील छिन्।

निर्वाचन इतिहास

२०१७ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा देउवाले नेपाली कांग्रेसको तर्फबाट कैलाली निर्वाचन क्षेत्र नं. ५ बाट उम्मेदवारी दिएकी थिइन्। समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीमार्फत संविधान सभा सदस्य रहिसकेपछि प्रत्यक्ष निर्वाचनमा उनको यो पहिलो प्रतिस्पर्धा भएकाले उक्त निर्वाचनलाई उनको व्यक्तिगत राजनीतिक लोकप्रियताको परीक्षणका रूपमा हेरिएको थियो।^[१७]

उक्त निर्वाचनमा उनले नेकपा (एमाले)का उम्मेदवार नारदमुनि रानासँग प्रतिस्पर्धा गरेकी थिइन्, जसलाई सो क्षेत्रमा बलियो स्थानीय समर्थन प्राप्त उम्मेदवारका रूपमा लिइन्थ्यो।^[१८]

निर्वाचनमा के.पी. शर्मा ओली नेतृत्वको नेकपा (एमाले) र पुष्पकमल दाहाल नेतृत्वको नेकपा (माओवादी केन्द्र)बीच गठित वाम गठबन्धनको प्रभाव पनि देखिएको थियो, जसले विभिन्न निर्वाचन क्षेत्रमा वामपन्थी मतलाई एकीकृत गरेको थियो।^[१९]^[२०]^[२१]

निर्वाचन परिणामअनुसार देउवा ४,८८० मतान्तरले पराजित भइन्। उनले २२,३२२ मत प्राप्त गरेकी थिइन् भने रानाले २७,२०२ मत प्राप्त गरी विजयी भएका थिए।^[२२]^[२३]^[२४]

निर्वाचन	नेपालको संसद	निर्वाचन क्षेत्र	राजनीतिक दल			परिणाम	मत प्रतिशत	प्रतिद्वन्द्वी
निर्वाचन	नेपालको संसद	निर्वाचन क्षेत्र	राजनीतिक दल			परिणाम	मत प्रतिशत	उम्मेदवार	राजनीतिक दल			मत प्रतिशत
२०१७	पाँचौँ	कैलाली ५	नेपाली कांग्रेस			ढाँचा:पराजित	३६.५९%	नारदमुनि राना	नेकपा (एमाले)			४४.५९%

सन्दर्भ सामग्रीहरू

↑ डा. आर्जू राणा देउबाको परिचय अभिलेखिकरण १६ अक्टोबर २००९ वेब्याक मेसिन
↑ "नेपाली कांग्रेसको आधिकारिक वेबसाइट", www.nepalicongress.org, अन्तिम पहुँच २०२०-०३-०६।
↑ https://hr.parliament.gov.np/np/committees/Agriculture-Cooperative-And-Natural-Resources-Committee
↑ "निर्वाचन आयोग नेपाल", अन्तिम पहुँच २०२२-१२-२०।
↑ "जलवायु परिवर्तनको दोहोरो भारमा नेपाली महिला", Nepali Times, १८ डिसेम्बर २०२०।
↑ "जलवायु परिवर्तनको प्रभाव नेपाली महिलामा बढी", The Himalayan Times, १४ सेप्टेम्बर २०२३।
↑ "RUWDUC Kathmandu"।
↑ "Saathi"।
↑ "Safe Motherhood Network Federation Nepal"। ^{[स्थायी मृत कडी]}
↑ Arzu Deuba elected IUCN councillor अभिलेखिकरण २१ नोभेम्बर २००८ वेब्याक मेसिन
1 2 NepaliCongress.org- Nepali Congress Official website वेब्याक मेसिन (अभिलेखिकरण २०२३-०२-०५)
↑ Bhattarai, Kamal Dev (२९ अगस्ट २०२४), "Arzu’s rise in NC and national politics", The Annapurna Express।
↑ "OnlineWomen: Nepal", www.onlinewomeninpolitics.org, मूलबाट २८ मार्च २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०२०-०३-०६। अभिलेखिकरण २०१७-०३-२८ वेब्याक मेसिन
↑ "Money laundering inquiry launched into former prime minister's ex-minister", The Kathmandu Post, २८ सेप्टेम्बर २०२५।
↑ "Yubraj Safal files complaint at CIAA against Foreign Minister Arzu Rana Deuba", MyRepublica, १८ अगस्ट २०२४।
↑ "देउवा दम्पतीलाई कुटपिट र लछारपछार गरेर सुरक्षाकर्मीको जिम्मा लगाए प्रदर्शनकारीले", Setopati, अन्तिम पहुँच २०२५-०९-०९।
↑ Bhattarai, Kamal Dev (१७ नोभेम्बर २०१७), "Kailali-5 contest a test of Arzu’s popularity", The Kathmandu Post।
↑ Deuba, Tekendra (१० डिसेम्बर २०१७), "CPN-UML’s Narad Muni Rana defeats Dr Arju Rana in Kailali-5", The Himalayan Times।
↑ "UML, Maoist Centre, Naya Shakti Party form electoral alliance for polls", The Himalayan Times, ३ अक्टोबर २०१७, अन्तिम पहुँच २१ मे २०१८।
↑ "UML, Maoist Center, Naya Shakti to unify", My Republica, अन्तिम पहुँच २१ मे २०१८।
↑ "CPN-UML, Maoist Centre, Naya Shakti announce electoral alliance, agree to unify", अन्तिम पहुँच २१ मे २०१८।
↑ Chhatyal, Dil Bahadur (१० डिसेम्बर २०१७), "Arzu looses with more than 5 thousand votes", My Republica।
↑ "PM’s wife Arzu Rana loses first first-past-the-post polls in Kailali", Onlinekhabar, १० डिसेम्बर २०१७।
↑ "UML candidate Narad Muni Rana elected from Kailali-5", The Kathmandu Post, १० डिसेम्बर २०१७।

[Profile_of_Dr._Arzu_Rana_Deuba-1] डा. आर्जू राणा देउबाको परिचय अभिलेखिकरण १६ अक्टोबर २००९ वेब्याक मेसिन

[2] "नेपाली कांग्रेसको आधिकारिक वेबसाइट", www.nepalicongress.org, अन्तिम पहुँच २०२०-०३-०६।

[3] ttps://hr.parliament.gov.np/np/committees/Agriculture-Cooperative-And-Natural-Resources-Committee

[4] "निर्वाचन आयोग नेपाल", अन्तिम पहुँच २०२२-१२-२०।

[5] "जलवायु परिवर्तनको दोहोरो भारमा नेपाली महिला", Nepali Times, १८ डिसेम्बर २०२०।

[6] "जलवायु परिवर्तनको प्रभाव नेपाली महिलामा बढी", The Himalayan Times, १४ सेप्टेम्बर २०२३।

[7] "RUWDUC Kathmandu"।

[8] "Saathi"।

[9] "Safe Motherhood Network Federation Nepal"। ^{[स्थायी मृत कडी]}

[10] Arzu Deuba elected IUCN councillor अभिलेखिकरण २१ नोभेम्बर २००८ वेब्याक मेसिन

[:0-11] 1 2 NepaliCongress.org- Nepali Congress Official website वेब्याक मेसिन (अभिलेखिकरण २०२३-०२-०५)

[12] Bhattarai, Kamal Dev (२९ अगस्ट २०२४), "Arzu’s rise in NC and national politics", The Annapurna Express।

[13] "OnlineWomen: Nepal", www.onlinewomeninpolitics.org, मूलबाट २८ मार्च २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०२०-०३-०६। अभिलेखिकरण २०१७-०३-२८ वेब्याक मेसिन

[14] "Money laundering inquiry launched into former prime minister's ex-minister", The Kathmandu Post, २८ सेप्टेम्बर २०२५।

[15] "Yubraj Safal files complaint at CIAA against Foreign Minister Arzu Rana Deuba", MyRepublica, १८ अगस्ट २०२४।

[16] "देउवा दम्पतीलाई कुटपिट र लछारपछार गरेर सुरक्षाकर्मीको जिम्मा लगाए प्रदर्शनकारीले", Setopati, अन्तिम पहुँच २०२५-०९-०९।

[17] Bhattarai, Kamal Dev (१७ नोभेम्बर २०१७), "Kailali-5 contest a test of Arzu’s popularity", The Kathmandu Post।

[18] Deuba, Tekendra (१० डिसेम्बर २०१७), "CPN-UML’s Narad Muni Rana defeats Dr Arju Rana in Kailali-5", The Himalayan Times।

[19] "UML, Maoist Centre, Naya Shakti Party form electoral alliance for polls", The Himalayan Times, ३ अक्टोबर २०१७, अन्तिम पहुँच २१ मे २०१८।

[20] "UML, Maoist Center, Naya Shakti to unify", My Republica, अन्तिम पहुँच २१ मे २०१८।

[21] "CPN-UML, Maoist Centre, Naya Shakti announce electoral alliance, agree to unify", अन्तिम पहुँच २१ मे २०१८।

[22] Chhatyal, Dil Bahadur (१० डिसेम्बर २०१७), "Arzu looses with more than 5 thousand votes", My Republica।

[23] "PM’s wife Arzu Rana loses first first-past-the-post polls in Kailali", Onlinekhabar, १० डिसेम्बर २०१७।

[24] "UML candidate Narad Muni Rana elected from Kailali-5", The Kathmandu Post, १० डिसेम्बर २०१७।

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]

[१५]

[१६]

[१७]

[१८]

[१९]

[२०]

[२१]

[२२]

[२३]

[२४]