इस्मा राज्य
पाल्पा राज्य इस्मा | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| वि.सं. १५५०–वि.सं. १८४३ | |||||||
| राजधानी | इस्माकोट | ||||||
| आम भाषाहरू | खस भाषा (नेपाली), | ||||||
| धर्म | हिन्दु, | ||||||
| सरकार | राजतन्त्र | ||||||
| राजा | |||||||
• वि.सं. १५५० | अंगदसिंह रावा (प्रथम) | ||||||
• | गोविन्दसिंह राठौर (अन्तिम) | ||||||
| इतिहास | |||||||
• शासन सुरु | वि.सं. १५५० | ||||||
• पाल्पा राज्यमा विलय | वि.सं. १८४३ | ||||||
| |||||||
| अचेल |  नेपाल | ||||||
इस्मा राज्य चौबिसी राज्यको एउटा सानो राज्य यो एउटा पहाडको टुप्पोमा अवस्थित थियो । यसको राजधानी इस्माकोटमा थियो। राजधानीमा त्यहाँ लगभग २५० घर थिए।[१] चार हजार कुरियाले बनेको इस्मा राज्यका चौबीस मौजा हुनाले चौबीस मौजा इस्मा पनि भनिन्थ्यो । पूर्वमा मुसीकोटको सिमाना, पश्चिममा अग्लुङको उकालोदेखि झिमरुक खोलासम्म, उत्तरमा बाग्लुङको ग्वालीचौर र दक्षिणमा धुर्कोट राज्यको सिमानासम्म इस्मा राज्य फैलिएको थियो ।[२]
चौबिसे राज्यहरु अन्तरगत इस्मा प्रारम्भमा ७०० कुरिया र २४ मौजाले बनेको थियो । शुरुवाती समयमा यस राज्यमा अर्याल जातिको शासन रहेको थियो भने गोरखा राज्यमा विलय हुनुपूर्व ठकुरी जातिको शासन रहेको इतिहासमा पाउन सकिन्छ । इस्मा राज्य वि.सं. १८४३ साल असोज ४ गते गोरखा सँगको लडाइमा पराजित भएपछि पाल्पा राज्यमा विलय भएको थियो ।[३] राजा गोविन्द सिंह स्वयं लडेका थिए तर विजय नहुने देखेर सल्यान तिर भागे।[४]
इतिहास
[सम्पादन गर्नुहोस्]मगर राज्य
[सम्पादन गर्नुहोस्]अर्ज्याल राज्य
[सम्पादन गर्नुहोस्]भट्ट पद धारण गरेका अर्ज्याल ब्राहमणहरुले राज्य साचालनको कार्य गर्दै आएका थिए। राजा प्रभाकर निसन्तान भएकै कारणले उनले त्यती बेलाको शक्तिशाली र प्रसिद्ध राज्य गुल्मी चारपालामा भारतको कर्णाटक राज्यबाट आई राजनितिक शरण लि बसेका सुरथसिंह नामक राजपुतलाई धर्मपुत्र बनाई शिक्षा दिक्षा र मन्त्रदान समेत गरे । यिनै सुरथसिंह लाई अङ्गदसिंह रावा भन्ने पद दिई इस्मा राज्यको सम्पूर्ण कार्यभार सुम्पे।
अर्याल राजाहरूको नामावली यसप्रकार छ:
- च्व्यनराज भट्ट अर्ज्याल
- कूशाराज भट्ट अर्ज्याल
- विष्णुदास भट्ट अर्ज्याल
- प्रभाकर भट्ट अर्ज्याल
ठकुरी राज्य
[सम्पादन गर्नुहोस्]बि.स. १५५० देखि इस्मा राज्यमा चन्द्रवंशी काश्यप गोत्रीय सिंह थर भएका रायठौर घरानाका राजाहरूको शासन सुरु भयो। छैठो ठकुरी राजा गोविन्दसिंह रायठौरको समयमा नेपाल एकीकरणको अभियान पश्चिममा पुगेको थियो । सोही क्रममा बहादुर शाहले चौबीसी राज्यमाथि हमलाका साथ बिजय प्राप्त गरिरहेका थिए । नेपाली सेनाले बि.सं १८४३ साल आश्विन ४ गते इस्मा राज्यमाथि हासिल गर् यो ।
- अंगदसिंह रावा
- पृथ्वीराजसिंह रावा
- रामराजसिंह रावा
- रुपसिंह रावा
- तिलक बिक्रम राठौर
- गोविन्दसिंह राठौर
पाल्पामा विलय
[सम्पादन गर्नुहोस्]वि.सं. १८४३ आश्विन मा नेपाली र पाल्पाली संयुक्त सेनाले आक्रमण गर्यो । उक्त युद्धमा पुगनपुग २०० इस्माली सिपाही र ५० जना नेपाली सिपाहीहरुले ज्यान गुमाएको कुरा इतिहासकार राजाराम सुवेदीले उल्लेख गरेका छन्[५] भने कतै गोरखाली फौजतर्फ ५० र इस्मालीतर्फ ५३ खड्का क्षेत्री, २२ ठकुरी र १० जना सार्की गरी ८५ जनाले वीरगति प्राप्त गरेको उल्लेख पाइन्छ (भुसाल, २०७८) । कतिपय लेखकहरुले गोरखालीसँगको युद्धमा १०० जना इस्माली सिपाही मारिएको उल्लेख गरेका छन् ।
इस्मा राज्यका अन्तिम राजा गोविन्दसिंह युद्धबाट जेनतेन उम्केर आफ्ना सन्तति लिई ससुरालीस्थल सल्यानको बडागाउँतिर गई बसोबास गरे (रामिरेज, सन् २०००) । नेपालका राजा र पाल्पाली राजाबीचको आपसी सम्झौताअनुसार इस्मा राज्यलाई पनि पाल्पाको जिम्मा लगाई सो संयुक्त फौज प्यूठानतर्फ लाग्यो (भुसाल,२०७८) ।
आर्थिक अवस्था
[सम्पादन गर्नुहोस्]इस्माका राजाको अधीनमा समथर जग्गा थिएन। राज्यभर करीब २,५०० घरहरू थिए। राजस्व बार्षिक रु. २,००० थियो. उक्त राज्य खानीहरू थिएनन्। [४]
यो पनि हेर्नुहोस्
[सम्पादन गर्नुहोस्]सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ Hamilton, Francis Buchanan (१८ जुलाई २०२०), The Kingdom of Nepal (अङ्ग्रेजीमा), BoD – Books on Demand, पृ: 168, आइएसबिएन 978-3-7523-2238-5।
- ↑ टुडे, गुल्मी (२०२४-१०-०८), "इस्मा राज्यको संक्षिप्त इतिहास" (en-USमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०१-१९।
- ↑ "इस्मा गाउँपालिकाको संक्षिप्त परिचय", इस्मा गाउँपालिका, गाउँ कार्यपालिकाको कार्यालय।
- 1 2 "गुल्मी", मेची देखि महाकाली, भाग ३: ७२४।
- ↑ सुवेदी, राजाराम (वि. सं. २०५५), गुल्मीको ऐतिहासिक झलक, साझा प्रकाशन।