कयाह राज्य

कायाह राज्य, जसलाई करेन्नी राज्य पनि भनेर पनि चिनिन्छ, म्यानमारको एक राज्य हो। यो राज्य पूर्वी म्यानमारमा अवस्थित छ र यसलाई उत्तरमा सान राज्य, पूर्वमा थाईल्याण्डको मे होङ सों प्रान्त, दक्षिण र पश्चिममा कायिन राज्यले घेरेको छ। यो राज्यको क्षेत्रफल करिब ११,७३१ वर्ग किलोमिटर छ। यसको राजधानी लोइकाव हो। २०१४ को जनगणना अनुसार यहाँको जनसंख्या करिब २ लाख ८६ हजार रहेको थियो। यस राज्यको बहुसंख्यक बसोबास करेन्नी जाति हो र उनीहरूलाई रातो करेन वा कायाह पनि भनिन्छ।

कायाह राज्य म्यानमारको सबैभन्दा सानो राज्य हो, तर क्षेत्रफलको हिसाबले यो यान्गुन क्षेत्र भन्दा ठूलो छ। यहाँको जनसंख्यामा विभिन्न जातीय समूहको मिश्रण रहेको छ। धार्मिक विविधता पनि उत्तीकै छ। राज्यको प्रशासन राजधानी लोइकावबाट संचालित हुन्छ। राज्यलाई चार जिल्ला र सात नगरपालिकामा विभाजन गरिएको छ। प्रशासनिक प्रणालीमा कार्यपालिका, विधायिका र न्यायपालिका छन्।

इतिहास

कायाह राज्यको इतिहास लामो छ। उन्नाइसौं शताब्दीमा यस क्षेत्रलाई करेन्नी राज्य भनिन्थ्यो, जसमा कन्तारावादी, केबोग्यी र बाउलेक राज्यहरू समावेश थिए। ब्रिटिश सरकारले १८७५ मा यस क्षेत्रलाई स्वतन्त्र रूपमा मान्यता दिएको थियो। तर १८९२ मा यस क्षेत्रलाई ब्रिटिश बर्मामा गाभियो।

१९४७ मा बर्मा संघको संविधानले तीन बेग्ला बेग्लै करेन्नी राज्यहरूलाई एकीकृत गरी करेन्नी राज्य बनायो। १९४८ मा बर्मा सरकारले आक्रमण गर्दा करेन्नी नेता उ बी हटु रे ले प्रतिरोध सुरु गरे। त्यस दिनलाई अहिले करेन्नी प्रतिरोध दिवसको रूपमा हेरिन्छ। ८ सेप्टेम्बर १९४८ मा उ बी हटु रे को हत्या गरियो, र यो दिनलाई करेन्नी शहीद दिवसको रूपमा मनाइन्छ।

१९५२ मा मोंग पाईलाई समावेश गरी राज्यको नाम कयाह राज्य राखियो। १९५७ मा करेन्नी नेशनल प्रोग्रेसिभ पार्टी गठन भयो र आफ्नो सेना करेन्नी आर्मी स्थापना गरियो। १९९५ पछि छोटो समयको युद्धविराम बाहेक, यो सेना निरन्तर संघर्षमा रहेको छ।

२०२३ मा सेना नियन्त्रणको विरोधमा चलेको आन्दोलनको प्रभावले, राज्यका केही क्षेत्रहरूमा अस्थायी करेन्नी सरकार स्थापना भएको छ।

भूगोल

कायाह राज्य पहाडी क्षेत्र हो। यहाँको मुख्य पर्वत श्रृंखला डावना र करेन पर्वत हुन्, जसलाई "करेन्नी-करेन" पनि भनिन्छ। यी पर्वतहरूले सल्विन नदीले छुट्याएको छ। राज्यको दक्षिणी भागमा बालु चाउङ नदी इन्ले तालबाट थान ल्विन नदीसम्म बग्छ।

राज्यमा लोवपिटा बाँध पनि छ, जुन १९५० मा जापानसँगको सम्झौताअन्तर्गत बनाइएको थियो। यो बाँध म्यानमारको कुल जलविद्युत उत्पादनको करिब २५% बिजुली उत्पादन गर्दछ। यहाँका नदी, झरना र तालहरूले राज्यलाई प्राकृतिक सौन्दर्य र जलस्रोतमा धनी बनाएका छन्।

जनसंख्या

कायाह राज्यमा विभिन्न जाती बसोबास गर्छन्। मुख्यतया करेन्नी जाति यहाँको बहुसंख्यक समुदाय हो, तर बर्मेली, सान, करेन, पाओ र अन्य जातिहरू पनि बसोबास गर्छन्। उत्तरमा सान, इन्था र बर्मेली जाति बस्छन् भने पहाडी क्षेत्रमा पाओ र अन्य जातिहरू छन्।

धार्मिक दृष्टिले राज्यमा बौद्ध धर्मको बहुल्यता छ। जनसंख्याको करिब ४९.९% बौद्ध धर्मावलम्बी हुन् भने ४५.८% इसाई धर्मावलम्बी छन्। थोरै इस्लाम, हिन्दू धर्म, आदिवासी धर्म र अन्य धर्म मान्नेहरू छन्। कायन जातिले परम्परागत धर्म कान ख्वान मान्छन्, जसमा प्रकृति र पूर्वजसँग सम्बन्धित रीतिरिवाज समावेश हुन्छ।

संस्कृति

कायाह राज्यमा संस्कृति विविधता छ। मुख्य धार्मिक पर्व काय ह्टेन बो तीन दिनसम्म मनाइन्छ। यस पर्वमा सानो खम्बा राखेर वरिपरि नाच्ने गरिन्छ। यो पर्व भगवानको कृपा माग्ने, वर्षा माग्ने र जातीय एकता कायम राख्ने अवसरको रूपमा मनाइन्छ।

कायन जातिले भविष्यवाणीमा विश्वास गर्छन्। परम्परागत रूपमा, वर्षको भविष्य बताउन कुखुराको हड्डी प्रयोग गरिन्छ। सपनाबाट पनि भविष्यवाणी गरिन्छ। यसरी सांस्कृतिक र धार्मिक परम्पराले यहाँको जीवनशैली र सामाजिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पारेको छ।

राजनीति

कायाह राज्यमा राजनीतिक अवस्था धेरै संवेदनशील छ। सेना र सरकारको दमनका घटनाहरू यहाँ लामो समयदेखि भइरहेका छन्। जबर्जस्ती श्रम, हिंसा, जेल, विस्थापन र सम्पत्ति कब्जा जस्ता समस्याबाट स्थानीय बासिन्दा पीडित छन्। २०२४ सम्म राज्यको करिब ८०% जनसंख्या आन्तरिक रूपमा विस्थापित छन्। थुप्रै थाईल्याण्डमा शरणार्थी शिविरमा छन्।

यातायात

कायाह राज्यको यातायात प्रणाली सीमित छ। राज्यमा केवल एक मात्र हवाई अड्डा लोइकाव विमानस्थल बाट यान्गुन, मण्डले र हेहोका लागि उडान उपलब्ध छ। राजमार्ग र रेल को अवस्था सीमित छ।

अर्थतन्त्र

कायाह राज्यको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषि र खनिज उत्पादनमा आधारित छ।

प्रमुख उब्जनी धान हो भने अन्य उब्जनी मकै, तिल, मुग, लसुन र तरकारीहरू हुन्।

यहाँ अलाबास्टर, टिन र टङ्गस्टन जस्ता खनिजको उत्पादन हुन्छ।

वन्यजन्य स्रोतमा सागौन र सालको रूख उत्पादन हुन्छ, तर अवैध कटानीले जङ्गल कम भएका छन्।

लोवपिटा जलविद्युत केन्द्र म्यानमारको कुल बिजुली आपूर्ति र राज्यको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

राज्यको पर्यटन सम्भावना उच्च छ, तर यातायात र सुरक्षा अवस्था कमजोर छ।

शिक्षा

कायाह राज्यमा शिक्षा अवसर सीमित छ। राज्यका मुख्य विश्वविद्यालयहरूमा लोइकाव विश्वविद्यालय, प्राविधिक विश्वविद्यालय र कम्प्युटर विश्वविद्यालय पर्दछन्। विद्यालयहरूको संख्या र शिक्षकको संख्या देशमा सबैभन्दा कम छ। यसकारण धेरै विद्यार्थी शिक्षा प्राप्त गर्न कठिनाइ भोग्छन्।

स्वास्थ्य सेवा

राज्यमा स्वास्थ्य सेवा अत्यन्त सीमित छ। सरकारी अस्पताल निःशुल्क भनिय पनि औषधि र उपचारका लागि शुल्क तिर्नुपर्छ। २०१६ मा लोइकाव अस्पताल जापानी सहयोगबाट सुधार गरिएको थियो।