करणी माता

करणी माता
राजस्थान, भारतमा अवस्थिति राजस्थान, भारतमा अवस्थिति
प्राथमिक विवरण
स्थान:	बीकानेर जिल्ला, राजस्थान
निर्देशाङ्क	२७°४७′२६″ उत्तर ७३°२०′२७″ पूर्व
सम्बन्धन	हिन्दू धर्म
चाडपर्व	नवरात्रि
जिल्ला	बीकानेर जिल्ला
राज्य	राजस्थान
प्रदेश	राजस्थान
देश	भारत
निकाय	श्री करणी माता मन्दिर ट्रस्ट
वेबसाइट	https:
वास्तुकला प्रकार	हिन्दू मन्दिर स्थापत्यकला

करणी माता मन्दिर हिन्दू आस्थाअनुसार शक्तिलाई समर्पित पवित्र हिन्दू मन्दिरहरूमध्ये एक हो, जुन भारतको राजस्थान राज्यको बीकानेर जिल्लास्थित देशनोकमा अवस्थित छ। यस धार्मिक स्थलकी आराध्य देवी करणी मातालाई सामान्यतया दाढाली डोकरी तथा करणीजी महाराजका नामले पनि चिनिन्छ।

करणी माता (माँ करणी वा करणीजी; करणी मातालाई ‘महाई’ पनि भनिन्छ) (२ अक्टोबर १३८७ – २३ मार्च १५३८) चारण जातिमा जन्मिएकी एक पूजनीय हिन्दू देवी हुन्। उहाँलाई उहाँका अनुयायीहरूले देवी हिंगलाजको अवतारका रूपमा पूजा गर्छन्। उहाँ बीकानेर र जोधपुरका शाही परिवारहरूको कुलदेवी हुनुहुन्थ्यो। उहाँले तपस्वी जीवन बिताउनुभयो र आफ्नो जीवनकालमा अत्यन्त श्रद्धापूर्वक पूजित हुनुहुन्थ्यो।

बीकानेर र जोधपुरका महाराजाहरूको अनुरोधमा उहाँले बीकानेर किल्ला तथा मेहरानगढ़ किल्लाको शिलान्यास गर्नुभयो, जुन यस क्षेत्रका महत्वपूर्ण किल्लाहरू हुन्। उहाँका मन्दिरहरूमध्ये सबैभन्दा प्रसिद्ध मन्दिर राजस्थानको देशनोकमा अवस्थित छ, जुन मन्दिर “काबा” भनिने मुसाहरूका लागि प्रसिद्ध छ। यी मुसाहरूलाई पवित्र मानिन्छ र मन्दिरभित्र संरक्षण गरिन्छ।

उहाँको जीवनकालमै समर्पित अर्को मन्दिरमा कुनै मूर्ति वा प्रतिमा छैन, तर उहाँको यात्राको प्रतीकस्वरूप पदचिह्न राखिएको छ। करणी मातालाई “दाढी भएकी वृद्ध महिला” (दाढाली डोकरी) को रूपमा पनि चिनिन्छ। अर्को प्रसिद्ध मन्दिर खुर्द (बेसरोली रेलवे स्टेशन नजिक) मा अवस्थित छ, जसको निर्माण बीकानेरका महाराजा गंगासिंहले गराएका थिए।

राव जोधाको शासनकालमा करणी माताले मेहरानगढ़ किल्लाको शिलान्यास गर्नुभएको थियो। उहाँकै आदेशमा राव जोधाका पुत्र राव बीकाले बीकानेर नगरको स्थापना गरेका थिए।

जीवनी

परम्पराअनुसार करणी माता (रिद्धि बाईसा) मेहाजी किनिया र देवल देवीकी छोरी थिइन्। उहाँको जन्म सुवाप गाउँमा भएको थियो। उहाँले त्यहाँ अनेक चमत्कारहरू देखाउनुभएको भनिन्छ।

२७ वर्षको उमेरमा उहाँको विवाह रोहड़िया वंशका केलूजीका छोरा देपाजीसँग भएको थियो। तर उहाँले वैवाहिक जीवनप्रति अनिच्छा व्यक्त गर्दै केवल परम्परा र अभिभावकको सम्मानका लागि विवाह गरेको बताउनुभयो। पछि उहाँले देपाजीलाई वैवाहिक सम्बन्ध अगाडि नबढाउने सहमति गराउनुभयो। देपाजीले उहाँलाई देवीस्वरूप मानेर सम्मान गर्न थाले।

करणी माताले आफ्नो सानो बहिनी गुलाब बाईसँग देपाजीको विवाह गराइदिनुभयो। उहाँ स्वयं जीवनभर ब्रह्मचारिणी रहनुभयो।

पछि उहाँ देशनोक नजिक स्थायी रूपमा बसोबास गर्न थाल्नुभयो। उहाँको जीवनसँग सम्बन्धित धेरै चमत्कारहरूको उल्लेख पाइन्छ, जस्तै समुद्री आँधीमा फसेका एक भक्तलाई उद्धार गर्नु तथा मृत बालकलाई पुनर्जीवित गर्नु।

मान्यता अनुसार उहाँले मृत्युदेव धर्मराजसँग संवाद गरी आफ्ना वंशजहरूलाई मृत्यु पश्चात “काबा” (मुसा) बन्ने वरदान दिनुभएको थियो। त्यसैले देशनोकको मन्दिर “मुसाको मन्दिर”का रूपमा प्रसिद्ध छ।

करणी माता मन्दिर

सुवाप सुवाप करणी माताको जन्मस्थल हो। यहाँ उहाँको भव्य मन्दिर रहेको छ र दैनिक पूजा-अर्चना गरिन्छ।

मथानिया करणी माताको पहिलो मन्दिर मथानियामा निर्माण गरिएको थियो, जहाँ उहाँका पादुका आज पनि पूजिन्छन्।

देशनोक देशनोकमा तीन प्रमुख मन्दिर छन्: 1. मुख्य मन्दिर (मुसाको मन्दिर) 2. नेहड़ीजी मन्दिर 3. तेमडा राय मन्दिर

उदयपुर उदयपुरमा मचला पहाडमा अवस्थित श्री मनिषापूर्णा करणी माता मन्दिर अर्को महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो।

अलवर राजस्थानको ऐतिहासिक सहर अलवरमा पनि करणी मातालाई समर्पित मन्दिर अवस्थित छ।

खुर्द नागौर जिल्लाको खुर्द क्षेत्रमा पनि करणी माताको मन्दिर अवस्थित छ।

श्री करणी माता मन्दिर ट्रस्ट

श्री करणी माता मन्दिर ट्रस्ट देपावत परिवारद्वारा सञ्चालित संस्था हो। यसमा ६ सदस्य हुन्छन्, जो वंश परम्पराअनुसार चयन गरिन्छन्। सदस्यहरूले मिलेर अध्यक्ष चयन गर्छन्।