काचिन राज्य
काचिन राज्य (बर्मेली नाम: ကချင်ပြည်နယ်; काचिन) म्यान्मारको सबैभन्दा उत्तरमा पर्ने राज्य (प्रदेश ) हो। यस राज्यको उत्तर र पूर्व तिर चीन (तिब्बत र युनान) पर्दछन्। दक्षिणतिर सान राज्य छ, र पश्चिमतिर सगाइ क्षेत्र तथा भारतको अरुणाचल प्रदेश अवस्थित छन्। राज्यको भौगोलिक स्थान करिब २३°२७’ देखि २८°२५’ उत्तरी अक्षांश र ९६°०’ देखि ९८°४४’ पूर्वी देशान्तरबीच पर्छ। काचिन राज्यको क्षेत्रफल ८९,०४१ वर्ग किलोमिटर छ। यसको राजधानी मिञ्चिना हो। अन्य महत्वपूर्ण सहरहरूमा भामो, मोह्निन, र पुटाओ पर्दछन्।[१]
यस राज्यमा म्यान्मारको सबैभन्दा अग्लो हिमाल ह्काकाबो राजी (५,८८९ मिटर) अवस्थित छ, जुन हिमालय पर्वतशृङ्खलाको दक्षिणी छेउ मानिन्छ। यहाँ ठूलो ताल इन्दाव्जी ताल पनि छ। काचिन राज्य म्यान्मारका सबैभन्दा धेरै राष्ट्रिय निकुञ्ज भएका प्रशासनिक क्षेत्रमध्ये एक हो।
इतिहास
[सम्पादन गर्नुहोस्]काचिन राज्य इतिहासका विभिन्न समयमा विभिन्न राज्य तथा साम्राज्यहरूको नियन्त्रणमा थियो।
नान्झाओ राज्यले उच्च बर्मा क्षेत्रका धेरै भागसँगै हालको काचिन क्षेत्रलाई पनि नियन्त्रित गर्थ्यो। नान्झाओ राज्य पतन भएपछि काचिन क्षेत्र दाली राज्यले प्रशासन गर्यो। पछि १४औँ शताब्दीमा मोंग माओ राज्यले यहाँबाट युनानतिर आक्रमण गर्ने आधारस्थलका रूपमा प्रयोग गर्यो।[२]
१८औँ शताब्दीको चीन–कोनबाउङ युद्धका समयमा हालको काचिनको केही भागमा छिङ साम्राज्यको प्रभाव रह्यो। परम्परागत रूपमा यहाँ विभिन्न जातीय समूह जस्तै रावाङ, लिसु, जिङ्फो, जाइवा, लाचिक, मारू बसोबास गर्थे। [३]
“काचिन” भन्ने नाम ब्रिटिश उपनिवेशकालमा सबै जातीय समुहहरूलाई समेटेर दिएको सामूहिक नाम हो। उपनिवेशकालमा ब्रिटिशहरूले काचिन पहाडी क्षेत्रलाई स्थानीय स्वायत्ततासहित शासन गर्थे र कहिलेकाहीँ सैन्य अभियान पनि सञ्चालन गर्थे।
परम्परागत काचिन समाज पहाडी खेतीमा आधारित थियो। काचिनहरूमा मामाका छोरीसँग विवाह गर्ने परम्परा पाइन्थ्यो।
स्वतन्त्रतापछि
[सम्पादन गर्नुहोस्]१९४७ को पाङ्लुङ सम्झौता अनुसार काचिन, चिन र सान क्षेत्रलाई आन्तरिक स्वायत्तता दिने सहमति भयो। म्यान्मार १९४८ मा स्वतन्त्र भएपछि भामो, मिञ्चिना र पुटाओ जिल्लाहरूलाई मिलाएर काचिन राज्य बनाइयो। काचिनहरूको पहाडी भूभाग प्रायः काचिन बहुल छ भने रेलमार्ग र दक्षिणी भेगमा सान र बर्मेली जनसंख्या बढी छ। [४]
काचिन–सरकार द्वन्द्व
[सम्पादन गर्नुहोस्]१९६० मा बौद्ध धर्मलाई राज्यधर्म घोषणा गरेपछि काचिनहरूमा असन्तुष्टि बढ्यो र काचिन स्वतन्त्रता संगठन (KIO) तथा काचिन स्वतन्त्रता सेना (KIA) गठन भयो।[५]
१९६२ देखि २०१० सम्म सैनिक सरकार सत्तामा रह्यो। १९९४ को युद्धविराम २०११ मा भङ्ग भएपछि पुनः संघर्ष सुरु भयो। यसले हजारौँ मानिसलाई आन्तरिक रूपमा विस्थापित बनायो।
१९९४ पछि १७ वर्षसम्म युद्धविराम कायम रहे पनि स्वतन्त्रता सेनाले आफ्नो क्षेत्रीय नियन्त्रण कायम राख्यो। पछि नीतिगत अविश्वास, सेना र स्थानीय समूहबीचको तनाव, जेड व्यापार तथा चीनसँगको सीमावर्ती अर्थतन्त्रले संघर्षलाई जटिल बनायो।
सरकार
[सम्पादन गर्नुहोस्]काचिन राज्यमा कार्यपालिका, विधानसभा (काचिन राज्य ह्लुत्ताव) र न्यायपालिका गरी तीनवटा निकाय हुन्छन्।
जनसांख्यिकी
[सम्पादन गर्नुहोस्]२०१४ को जनगणनाअनुसार काचिन राज्यको जनसंख्या १६.८९ लाख थियो।[६]
जातीय संरचनामा काचिनहरू करिब ४० प्रतिशत, बामार करिब ३३ प्रतिशत र शान करिब २३ प्रतिशत छन्। बाँकीमा राकाइन, करेन, चिन तथा अन्य जातीय समूह छन्।
धर्मका हिसाबले बौद्ध सबैभन्दा ठूलो समुदाय (६४%) हो। ख्रीष्टियन करिब ३४% छन्। मुसलमान तथा हिन्दू समुदायहरू पनि अवस्थित छन्। [७]
भाषा
[सम्पादन गर्नुहोस्]काचिन राज्यमा बर्मेली र जिङ्फो दुई प्रमुख संपर्क भाषा हुन्। अन्य जातीय समूहले आफ्नै भाषा जस्तै जाइवा, रावाङ, लिसु आदि पनि बोल्छन्। अंग्रेजी पनि कामकाजी भाषाका रूपमा प्रचलित छ।
अर्थतन्त्र
[सम्पादन गर्नुहोस्]काचिन राज्यको अर्थतन्त्र मुख्यतः कृषि आधारित छ। धान, काठ, खुर्सानी, चिनी तथा अफीम यहाँका कृषि उत्पादन हुन्।
खनिजमा जेड, सुन, दुर्लभ–खनिज प्रमुख छन्। ह्पाकान्त क्षेत्र विश्वकै महत्वपूर्ण जेड भण्डारमध्ये एक मानिन्छ।
चीन–म्यान्मार सीमा व्यापारमा काचिन अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। धेरै वैध तथा अवैध व्यापार मार्ग यही प्रदेश हुँदै जान्छ।
उर्जाका परियोजना
[सम्पादन गर्नुहोस्]काचिनमा चीनको लगानीमा ठूला जलविद्युत् परियोजनाहरू सञ्चालन भइरहेका छन्, जसमा सबैभन्दा चर्चित म्यित्सोने बाँध हो। यसले ठूलो क्षेत्र डुबानमा पार्दै स्थानीय बासिन्दालाई विस्थापित गरेको छ।
दुर्लभ खनिज उत्खनन
[सम्पादन गर्नुहोस्]काचिन राज्य हाल विश्वकै सबैभन्दा ठूलो दुर्लभ खनिज उत्पादन स्थल बनेको छ। चीनले आफ्ना पर्यावरणीय समस्या कम गर्न उत्पादन काचिनमा सारेको छ। अवैध खानीहरू, वन नष्ट, पानी प्रदूषण तथा स्वास्थ्य समस्या तीव्र रूपमा बढेका छन्। [८]
यातायात
[सम्पादन गर्नुहोस्]काचिन राज्यमा भामो, मिञ्चिना, र पुटाओ विमानस्थलहरू छन्। मिञ्चिना–माण्डले रेलमार्ग पनि चल्ने गर्दछ। [९]
शिक्षा र स्वास्थ्य
[सम्पादन गर्नुहोस्]याङ्गुन र माण्डले बाहिर शिक्षा–स्वास्थ्य पहुँच सामान्यतया कमजोर छ, र काचिनमा लामो युद्धका कारण अवस्था अझ चुनौतीपूर्ण छ।[१०]
विद्यालय, शिक्षकमात्रा, अस्पताल, चिकित्सक तथा शय्या संख्या अत्यन्त कम छन्। धेरै ठाउँमा बिरामीलाई औषधि तथा उपचार आफैंले खर्च गर्नुपर्छ।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ Census Report, The 2014 Myanmar Population and Housing Census 2, Naypyitaw: Ministry of Immigration and Population, मे २०१५, पृ: 17।
- ↑ Lloyd, John (May 2003). TOPONYMS OF THE NANZHAO PERIPHERY (MA thesis). University of Massachusetts Amherst. https://core.ac.uk/download/pdf/32439018.pdf. अन्तिम पहुँच मिति: December 14, 2024.
- ↑ The Early Syām and Rise of Mäng Mao Ken Kirigaya. Journal of the Siam Society, Vol. 103, 2015. p.257
- ↑ Wabaw, Zau Rip (१९८३), Jinghpaw Mung Hte Ngai, Myitkyina, पृ: 112।
- ↑ "UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs, Kachin fighting hits IDP health", Irin (Myitkyina), १५ नोभेम्बर २०१२।.
- ↑ "Ethnic Population Dashboard", PonYate (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०५-१२।
- ↑ Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population MYANMAR (जुलाई २०१६), The 2014 Myanmar Population and Housing Census Census Report Volume 2-C, Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population MYANMAR, पृ: 12–15।
- ↑ "Heaven and Hell: Burma's jade mines, Part 1", Ruby-sapphire, १८ मे २०१०, मूलबाट ५ फेब्रुअरी २००९-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २३ मे २०१२। अभिलेखिकरण ५ फेब्रुअरी २००९ वेब्याक मेसिन
- ↑ "Kachin state, northern Myanmar, Burma, travel info & maps", Asterism.info, अन्तिम पहुँच २३ मे २०१२।
- ↑ "Education statistics by level and by State and Division", Myanmar Central Statistical Organization, मूलबाट २४ मे २००८-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ९ अप्रिल २००९। अभिलेखिकरण १० जुलाई २०११ वेब्याक मेसिन