काम

हिन्दु देवताका लागिको लागि कामदेव हेर्नुहोस्। अन्य प्रयोगका लागिको लागि काम (स्पष्टता) हेर्नुहोस्।

काम

खजुराहोका यौनजन्य मूर्तिहरू

कामदेव, जसका वाणहरूले इच्छा जागृत गराउँछन्

१८औँ शताब्दीको अन्ततिरको चित्र 'शिव र पार्वतीका लागि देवताहरूको गायन र नृत्य', जसले वसन्त ऋतुको चित्रण गर्दछ

कला र प्रकृतिबाट प्राप्त हुने सौन्दर्यपरक आनन्द

होली पर्व, जहाँ हिन्दुहरू रङ, प्रेम र वसन्तको उत्सव मनाउँछन्

काम हिन्दु, बौद्ध, जैन र सिख धर्ममा आनन्द, उपभोग र इच्छाको अवधारणा हो। यसले हिन्दु, बौद्ध, जैन र सिख साहित्यमा "इच्छा, चाहना वा तृष्णा" लाई पनि जनाउँछ। यद्यपि, यो शब्द प्राविधिक रूपमा कुनै पनि इन्द्रियजन्य आनन्द, भावनात्मक आकर्षण वा कला, नृत्य, सङ्गीत, चित्रकला, मूर्तिकला र प्रकृतिसँग सम्बन्धित सौन्दर्यपरक आनन्दका लागि पनि प्रयोग गरिन्छ।

आधुनिक साहित्यमा 'काम' लाई प्रायः यौन इच्छा र भावनात्मक चाहनाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ, तर प्राचीन अवधारणा निकै व्यापक छ। यसले व्यापक रूपमा कुनै पनि इच्छा, चाहना, जोश, आनन्द, वा कला र सौन्दर्यको उपभोग, जीवनको आनन्द, स्नेह, प्रेम र सम्बन्धलाई बुझाउँछ।

हिन्दु विचारधारामा 'काम' त्रिवर्ग मध्येको एक र चार पुरुषार्थ मध्येको एक हो, जुन मानव प्रयासका चार लाभदायक क्षेत्रहरू हुन्। हिन्दु धर्ममा अन्य तीन पुरुषार्थहरू: धर्म (सद्गुणी र नैतिक जीवन), अर्थ (भौतिक आवश्यकता र आर्थिक सुरक्षा) र मोक्ष (मुक्ति वा आत्म-साक्षात्कार) लाई त्याग नगरी 'काम'को अनुसरण गर्नुलाई मानव जीवनको एक आवश्यक र स्वस्थ लक्ष्य मानिन्छ।

बौद्ध र जैन धर्ममा भने पुनर्जन्मबाट मुक्तिको लक्ष्य प्राप्त गर्न 'काम' माथि विजय प्राप्त गर्नुपर्ने मानिन्छ। बौद्ध र जैन भिक्षु तथा भिक्षुणीहरूका लागि 'काम'लाई एक अवरोधको रूपमा हेरिए तापनि, गृहस्थहरूका लागि भने यसलाई गतिविधिको एक वैध क्षेत्रको रूपमा स्वीकार गरिएको छ।

हिन्दु धर्ममा परिभाषा

समकालीन भारतीय साहित्यमा 'काम' शब्दलाई प्रायः यौन इच्छा बुझाउन प्रयोग गरिन्छ। यद्यपि, व्यापक अर्थमा 'काम' ले कुनै पनि इन्द्रियजन्य आनन्द, भावनात्मक आकर्षण र सौन्दर्यपरक आनन्दलाई जनाउँछ, जस्तै कला, नृत्य, सङ्गीत, चित्रकला, मूर्तिकला र प्रकृतिबाट प्राप्त हुने आनन्द।

'काम' ले "इच्छा, चाहना वा तृष्णा" लाई पनि जनाउन सक्छ।

कामको अवधारणा वेदका केही प्रारम्भिक ज्ञात ऋचाहरूमा पाइन्छ। उदाहरणका लागि, ऋग्वेदको १०औँ मण्डलले 'नासदीय सूक्त' मा ब्रह्माण्डको उत्पत्तिको वर्णन गरेको छ। सूक्त १२९ (१०.१२९.४) मा भनिएको छ:

कामस्तदग्रे समवर्तताधि मनसो रेतः प्रथमं यदासीत ।
सतो बन्धुमसति निरविन्दन् हृदि प्रतीष्याकवयो मनीषा ॥

— ऋग्वेद, लगभग ईसापूर्व १५औँ शताब्दी

यसको भावार्थ हो: सुरुमा 'काम' (इच्छा) उत्पन्न भयो, जुन मनको पहिलो बीज थियो। हृदयमा चिन्तन गर्ने ऋषिहरूले आफ्नो बुद्धिको बलले असत (अस्तित्वहीन) मा सत (अस्तित्व) को सम्बन्ध फेला पारे।

हिन्दु धर्मको सबैभन्दा पुरानो उपनिषद् मध्येको एक बृहदारण्यक उपनिषद्ले कुनै पनि इच्छालाई बुझाउन व्यापक अर्थमा 'काम' शब्दको प्रयोग गरेको छ:

मानिस इच्छा (काम) ले बनेको हुन्छ,
जस्तो उसको इच्छा हुन्छ, त्यस्तै उसको संकल्प हुन्छ,
जस्तो उसको संकल्प हुन्छ, त्यस्तै उसको कर्म हुन्छ,
जस्तो उसको कर्म हुन्छ, उसले त्यस्तै फल प्राप्त गर्दछ।

— बृहदारण्यक उपनिषद्, ईसापूर्व ७औँ शताब्दी

उपनिषद् पछिका प्राचीन भारतीय साहित्य जस्तै महाकाव्यहरूले अर्थ र धर्मका साथै कामको अवधारणालाई व्याख्या गरेका छन्। उदाहरणका लागि, महाभारतले कामको विस्तृत परिभाषा दिएको छ। महाभारतका अनुसार काम भन्नाले पाँच इन्द्रियहरूमध्ये एक वा बढी इन्द्रियहरू र त्यससँग सम्बन्धित विषयहरूको अन्तरक्रियाबाट उत्पन्न हुने कुनै पनि सुखद र वान्छनीय अनुभव (आनन्द) हो, जुन मानव जीवनका अन्य लक्ष्यहरू (धर्म, अर्थ र मोक्ष) सँग सामञ्जस्य पूर्ण हुनुपर्दछ।

कामलाई प्रायः 'कामना' (चाहना वा भोक) बुझाउन प्रयोग गरिन्छ। यद्यपि, काम 'कामना' भन्दा व्यापक छ। काममा इच्छा, चाहना, तृष्णा, भावनात्मक सम्बन्ध, प्रेम, प्रशंसा, सुख र आनन्द समावेश हुन्छन्।

कामसूत्रका लेखक वात्स्यायनले कामलाई 'मानस व्यापार' (मनको घटना)को रूपमा हुने खुसी भनेर वर्णन गरेका छन्। महाभारतमा जस्तै वात्स्यायनको कामसूत्रले पनि कामलाई एक व्यक्तिले आफ्नो मन र आत्माको सामञ्जस्यमा रही पाँच इन्द्रियहरू (सुन्ने, देख्ने, स्वाद लिने, सुँघ्ने र महसुस गर्ने) द्वारा संसारबाट अनुभव गर्ने कुनै पनि आनन्दको रूपमा परिभाषित गरेको छ।

सामञ्जस्यपूर्ण सङ्गीतको अनुभव गर्नु काम हो, जसरी प्राकृतिक सौन्दर्यबाट प्रेरित हुनु, कलाको सौन्दर्यपरक प्रशंसा गर्नु र अर्को मानिसले बनाएको कलात्मक वस्तुको आनन्दपूर्वक प्रशंसा गर्नु पनि काम हो।

वात्स्यायनको कामसूत्रलाई प्रायः यौन र घनिष्ट सम्बन्धका बारेमा मात्र लेखिएको पुस्तक भनेर गलत रूपमा बुझिन्छ, तर यो प्रेमको प्रकृति, कामुकता, जीवनसाथी खोज्ने, प्रेम जीवन कायम राख्ने र जीवनमा भावनात्मक सन्तुष्टि प्राप्त गर्ने मार्गदर्शकको रूपमा लेखिएको थियो। यसले आनन्द र उपभोगको माध्यमको रूपमा यौनका साथै कला, नृत्य र सङ्गीतका धेरै रूपहरूको वर्णन गर्दछ।

धूप, मैनबत्ती, सङ्गीत, सुगन्धित तेल, योग र ध्यानको प्रशंसा गर्नु र अनाहत चक्रको अनुभव गर्नु पनि काम हो। हृदय चक्र (अनाहत) प्रेम, करुणा, दान, सन्तुलन र शान्तिसँग सम्बन्धित छ र यसलाई भक्तिपूर्ण उपासनाको केन्द्र मानिन्छ। हृदय चक्र खोल्नु भनेको ईश्वरीय मिलनको जागरूकता र परमात्मा तथा आफ्नो आत्मासँगको मिलनमा आनन्द अनुभव गर्नु हो।