कामधेनु

कामधेनु
गौमाता, गाईकी देवी
जोहोर बारु, मलेसियाको अरुलमिगु राजमारिअम्मन देवस्थानममा कामधेनुको मूर्ति
अन्य नामहरू	सुरभी
देवनागरी	कामधेनु
आबद्ध	देवी, लक्ष्मी
वासस्थान	गोलोक, पाताल वा ऋषिहरू जमदग्नि र वशिष्ठका आश्रमहरू
वंशावली
रानी	कश्यप
सन्तानहरू	नन्दिनी, धेनु, हर्षिका र सुभद्रा

कामधेनु (संस्कृत: कामधेनु वा सुरभी को रूपमा पनि चिनिने), हिन्दु धर्ममा वर्णित एक दिव्य गाई हुन् जसलाई सबै गाईहरूको माता मानिन्छ। उनी एक चमत्कारिक 'इच्छा पूरा गर्ने' गाई हुन् जसले आफ्नो मालिकलाई जे चाहियो त्यही प्रदान गर्छिन् र उनलाई प्रायः अन्य गाईवस्तुहरूको आमाको रूपमा चित्रण गरिन्छ। हिन्दु प्रतिमाशास्त्रमा उनलाई सामान्यतया महिलाको टाउको र स्तन, चराको पखेटा र मयुरको पुच्छर भएको सेतो गाईको रूपमा वा आफ्नो शरीरभित्र विभिन्न देवताहरू समाहित भएको सेतो गाईको रूपमा चित्रण गरिन्छ। कामधेनुलाई स्वतन्त्र देवीको रूपमा पूजा नगरि उनलाई हिन्दुहरूद्वारा गरिने गाई पूजा गरेर सम्मान गरिन्छ, जसलाई उनको पार्थिव अवतार मानिन्छ।

हिन्दु धर्मशास्त्रहरूले कामधेनुको जन्मका विविध विवरणहरू प्रदान गर्दछन्। कतिपयले उनी ब्रह्माण्डीय समुद्रको मन्थनबाट उत्पन्न भएको बताउँछन् भने अरूले उनलाई सृष्टिकर्ता देवता दक्ष प्रजापतिकी छोरी र ऋषि कश्यपकी पत्नीको रूपमा वर्णन गर्छन्। अन्य शास्त्रहरूका अनुसार कामधेनु कि त जमदग्नि वा वशिष्ठ (दुवै प्राचीन ऋषि) को अधिकारमा थिइन्, र ऋषिबाट उनलाई चोर्न खोज्ने राजाहरूले अन्ततः आफ्नो कार्यको लागि गम्भीर परिणामहरू भोग्नु परेको थियो। कामधेनुले ऋषिको हवनका लागि दूध र दुग्धजन्य पदार्थ उपलब्ध गराउने महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाउँछिन्; उनी ऋषिको रक्षाका लागि शक्तिशाली योद्धाहरू उत्पन्न गर्न पनि सक्षम छिन्। ऋषिको आश्रममा बस्नुका साथै, उनलाई गाईहरूको लोक गोलोक र पाताल लोकमा बस्ने गरेको पनि वर्णन गरिएको छ।

व्युत्पत्ति

कामधेनुलाई प्रायः सुरभी वा सुरभि नामले सम्बोधन गरिन्छ, जनु सामान्य गाईको पर्यायवाची शब्दको रूपमा प्रयोग गरिने शब्द हो। प्राध्यापक याकोबीले सुरभी ("सुगन्धित") नाम गाईहरूको विशिष्ट गन्धबाट उत्पत्ति भएको मान्दछन्। मोनियर विलियम्सको संस्कृत-अङ्ग्रेजी शब्दकोश (सन् १८९९) का अनुसार, सुरभीको अर्थ सुगन्धित, मनमोहक, रमाइलोका साथै गाई र पृथ्वी पनि हुन्छ। यसले विशेषगरी दिव्य गाई कामधेनुलाई बुझाउँछ, जो गाईवस्तुकी माता हुन् र जसलाई कहिलेकाहीँ मातृका देवीको रूपमा पनि वर्णन गरिन्छ। कामधेनुका अन्य नामहरूमा शबला ("चितुवा जस्तै छिरबिरे") र कपिला ("रातो") रहेका छन्।

विशेषण कामधेनु, कामदुह र कामदुहाको शाब्दिक अर्थ "त्यो गाई जसबाट इच्छाएका सबै थोक प्राप्त गर्न सकिन्छ"—अर्थात् "प्रचुरताकी गाई" भन्ने हुन्छ। महाभारत र देवीभागवत पुराण मा, भीष्मको जन्मको प्रसङ्गमा, नन्दिनी गाईलाई कामधेनु विशेषण दिइएको छ। अन्य प्रसङ्गहरूमा, नन्दिनीलाई सुरभी-कामधेनुकी छोरीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। विद्वान वेट्टम मणिले नन्दिनी र सुरभीलाई कामधेनुकै पर्यायवाची शब्द मान्दछन्।

प्रतिमाविज्ञान र प्रतीकवाद

गोमांस भक्षणको विरोध गर्ने एक चित्र, पवित्र गाई कामधेनुको शरीरभित्र विभिन्न देवीदेवताहरू रहेको चित्रण गरिएको छ।

भारतविद् मेडेलिन बियार्डोका अनुसार, कामधेनु वा कामदुह पवित्र गाईको सामान्य नाम हो, जसलाई हिन्दु धर्ममा सबै समृद्धिको स्रोत मानिन्छ। कामधेनुलाई देवी (दिव्य माता) को एक रूप मानिन्छ र उनी उर्वर धरती माता (पृथ्वी) सँग निकट रूपमा सम्बन्धित छिन्, जसलाई संस्कृतमा प्रायः गाईको रूपमा वर्णन गरिन्छ। पवित्र गाईले "पवित्रता र अश्लीलरहित उर्वरता, ... त्याग र मातृत्वको स्वभाव, [र] मानव जीवनको भरणपोषण" लाई जनाउँछ।

फ्रेडरिक एम. स्मिथले कामधेनुलाई "भारतीय कलामा एक लोकप्रिय र चिरस्थायी छवि" को रूपमा वर्णन गर्छन्। सबै देवताहरू कामधेनु—अर्थात् सामान्य गाईको शरीरमा निवास गर्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। उनका चार खुट्टाहरू शास्त्रीय वेद हुन्; उनका सिङहरू ब्रह्मा (टुप्पो), विष्णु (मध्य) र शिव (फेद) गरी त्रिमूर्ति हुन्; उनका आँखाहरू सूर्य र चन्द्र देवता हुन्; उनका काँधहरू अग्निदेव अग्नि र वायुदेव वायु हुन्; र उनका खुट्टाहरूमा हिमालय हुन्छन्। कामधेनुलाई प्रायः पोस्टर कलामा यसै रूपमा चित्रण गरिन्छ।

कामधेनुको अर्को चित्रणमा उनलाई सेतो जेबु गाईको शरीर, मुकुट पहिरेको महिलाको टाउको, रङ्गीन चीलको पखेटा र मयुरको पुच्छर भएको देखाइन्छ। फिलाडेल्फिया कला सङ्ग्रहालयका अनुसार, यो रूपले फारसी बुराकको प्रतिमाविज्ञानलाई प्रभाव पारेको थियो, जसलाई घोडाको शरीर, पखेटा र महिलाको अनुहारको रूपमा चित्रण गरिन्छ। समसामयिक पोस्टर कलाले पनि कामधेनुलाई यसै रूपमा चित्रण गर्दछ।

कामधेनुको रूपमा चिनिने गाईलाई प्रायः भगवान दत्तात्रेयको साथमा चित्रण गरिन्छ। देवताको प्रतिमाविज्ञानको सम्बन्धमा, उनले देवताको ब्राह्मणवादी पक्ष र वैष्णव सम्बन्धलाई जनाउँछन् जुन साथमा रहेका कुकुरहरू—जसले गैर-ब्राह्मणवादी पक्षको प्रतीक मानिन्छ—भन्दा भिन्न हुन्छ। उनले प्रतिमामा रहेका पञ्चभूत (पाँच शास्त्रीय तत्वहरू) को पनि प्रतिनिधित्व गर्छिन्। दत्तात्रेयलाई कहिलेकाहीँ आफ्नो एक हातमा दिव्य गाई समातेको रूपमा पनि चित्रण गरिन्छ।