कारागारमा बलात्कार
कारागारमा बलात्कार भन्नाले कारागार, जेल, हिरासत वा अन्य कुनै पनि सरकारी नियन्त्रणमा रहेको थुनाभित्रका सह-कैदीहरूद्वारा कुनै कैदी वा थुनुवामाथि गरिने यौनजन्य हिंसा, जबर्जस्ती करणी वा यौन दुर्व्यवहार सम्झनुपर्छ र सो शब्दले सरकारी अधिकारी, सुरक्षाकर्मी वा कर्मचारीद्वारा कैदीमाथी हुने बलात्कारलाई समेत जनाउँछ। कारागार भित्रको यौन व्यवहार (प्रिजन सेक्सुअलिटी) सम्बन्धी व्यापक अध्ययन अन्तर्गत यसलाई एउटा विवादास्पद तर महत्त्वपूर्ण विषयका रूपमा लिने गरिन्छ। कानूनी एवं मानवअधिकारको दृष्टिकोणले यो अत्यन्तै गम्भीर र दण्डनीय अपराध हो।
कारागारमा हुने बलात्कारलाई मुख्य रूपमा दुई प्रकारमा विभाजन गर्न सकिन्छ: हिरासतमा हुने बलात्कार र कैदीहरूबीच हुने यौन हिंसा। शक्तिको दुरुपयोग गरी कर्मचारी तथा सुरक्षाकर्मीद्वारा हिरासतमा बलात्कार हुने गर्छ। यसबाट प्राय महिला कैदी पीडित हुने गरेका छन्। सुरक्षाकर्मी वा कारागार कर्मचारीहरूले पद, शक्ति र थुनुवाको असहाय अवस्थाको फाइदा उठाएर यौन शोषण वा बलात्कार गरेमा त्यसलाई हिरासतमा बलात्कार भनिन्छ।[१] त्यस्तै दोस्रो किसिमको बलात्कार कारागारभित्रका शक्तिशाली, बलिष्ठ वा समूहमा रहेका कैदीहरूले कमजोर, नयाँ वा अल्पसङ्ख्यक कैदीहरूलाई डर, धम्की वा बल प्रयोग गरेर गर्छन्। यसमा महिला र पुरुष दुवै कैदीहरू बलात्कृत हुन सक्छन्। कानूनी राज्यमा कारागार भित्रका कैदीबन्दी र संरक्षक/कर्मचारी/सुरक्षाकर्मी बीच हुने कुनै पनि यौन सम्बन्धलाई सहमतिपूर्ण मानिँदैन। कैदी पूर्ण रूपमा आश्रित र डरको वातावरणमा हुने भएकाले स्वतन्त्र सहमति असम्भव हुन्छ। त्यसैले यस्तो सम्बन्ध स्वतः बलात्कारको श्रेणीमा पर्छ।
संयुक्त राज्य अमेरिका
[सम्पादन गर्नुहोस्]अमेरिकी कारागारहरूमा एउटा पुरुष कैदीले अर्को पुरुष कैदीलाई बलात्कार गर्ने घटनाहरू अधिकांश देखिन्छन्।[२][३] यसको प्रमुख कारण कारागारमा रहेका अधिकांश व्यक्ति पुरुषहरू हुनु हो। अमेरिकामा पनि जेलका कर्मचारीले कैदीसँग सहमतिमा नै पनि यौन सम्पर्क गर्नु अवैध मानिन्छ। यस्तो विकसित मुलुकमा पनि कारागारमा बलात्कारको आम समस्या बारे सार्वजनिक जागरूकता अपेक्षाकृत छैन।
सन् १९७४ मा कार्ल विस र डेविड जेम्स फ्रायरले भनेका थिए कि “एक दिन साढे चार करोड अमेरिकीहरू कारागारमा हुनेछन् र ति मध्ये एक करोडले कारागारमा नै बलात्कारको शिकार बन्नुपर्नेछ।”
सन् २०१३ को एक अमेरिकी न्याय विभागको प्रतिवेदन अनुसार, राज्य र सङ्घीय कारागारमा बन्द व्यक्ति मध्ये अनुमानित ५ प्रतिशतले र अन्य जेलमा बन्द व्यक्ति मध्ये ३.२ प्रतिशतले पछिल्लो १२ महीनामा कम से कम एक पटक यौन शोषणको घटनाको सूचना दिएको थियो।
नेपाल
[सम्पादन गर्नुहोस्]नेपालमा कारागारभित्र हुने यौन हिंसासम्बन्धी घटनाको आधिकारिक तथ्याङ्क सीमित रूपमा सार्वजनिक हुने गरेको भए पनि बन्दीहरूको सुरक्षा, मानव अधिकारको संरक्षण तथा हिंसारहित कारागार व्यवस्थापन राज्यको दायित्व मानिन्छ। राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकारका मापदण्डअनुसार कारागारमा रहेका व्यक्तिहरूलाई पनि अन्य नागरिक सरह यौन हिंसाबाट सुरक्षित रहने अधिकार हुन्छ। नेपालमा कारागारभित्र हुने जबरजस्ती करणी वा अन्य यौनजन्य हिंसाका घटनामा सामान्य फौजदारी कानून नै लागू हुन्छ र त्यस्ता कार्यहरू मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ अन्तर्गत दण्डनीय मानिएका छन्।[४] यसका अतिरिक्त, कारागार ऐन, २०१९ तथा कारागार व्यवस्थापनसम्बन्धी नीतिहरूले बन्दीहरूको सुरक्षा, अनुशासन तथा कारागारभित्र हुने गैरकानुनी गतिविधि नियन्त्रण गर्ने व्यवस्था गरेका छन्।[५][६] यद्यपि, नेपालमा कारागारभित्र हुने यौन हिंसासम्बन्धी विस्तृत अध्ययन, नियमित तथ्याङ्क तथा सार्वजनिक प्रतिवेदनको अभाव रहेको भन्दै मानव अधिकारका क्षेत्रमा कार्यरत निकायहरूले अनुसन्धान, उजुरी प्रणालीको सुदृढीकरण तथा पीडितको संरक्षणलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँदै आएका छन्।[७]
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ https://ekantipur.com/news/2023/08/26/169301138233877070.html
- ↑ Rosin, Hanna (२९ अप्रिल २०१४), "When Men Are Raped", Slate, मूलबाट २ अक्टोबर २०१८-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १२ जुलाई २०२६।
- ↑ Stemple, Lara; Meyer, Ilan H. (जुन २०१४), "The Sexual Victimization of Men in America: New Data Challenge Old Assumptions", American Journal of Public Health 104 (6): e२४, डिओआई:10.2105/AJPH.2014.301946, पिएमआइडी 24825225, पिएमसी 4062022।
- ↑ "मुलुकी अपराध संहिता, २०७४", नेपाल कानून आयोग, अन्तिम पहुँच २०२६-०७-१२।
- ↑ "कारागार ऐन, २०१९", नेपाल कानून आयोग, अन्तिम पहुँच २०२६-०७-१२।[स्थायी मृत कडी]
- ↑ "कारागारका नीतिगत व्यवस्थापनका आधारहरू", कारागार व्यवस्थापन विभाग, अन्तिम पहुँच २०२६-०७-१२।
- ↑ "Reports", राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग, अन्तिम पहुँच २०२६-०७-१२।