कालिका पुराण

कालिका पुराण वा कालिकापुराणम् (जसलाई काली पुराण, सती पुराण वा कालिका तन्त्र पनि भनिन्छ) हिन्दु धर्मको शाक्त परम्परामा रहेका अठारवटा उपपुराणहरू मध्ये एक हो। यो ग्रन्थ सम्भवतः भारतको असम वा कुच विहार क्षेत्रमा रचना गरिएको थियो र यसका रचयिता ऋषि मार्कण्डेयलाई मानिन्छ। यसका धेरै संस्करणहरू अस्तित्वमा छन् जसलाई ९० देखि ९३ अध्यायहरूमा व्यवस्थित गरिएका छन्। यस ग्रन्थका बाँकी रहेका संस्करणहरू असामान्य छन् किनभने यी अचानक सुरु हुन्छन् र यसले हिन्दु धर्मका अन्य मुख्य वा उप-पुराण शैलीका पौराणिक ग्रन्थहरूमा नपाइने ढाँचा अनुसरण गर्दछन्। यस पुराणमा देवीका लागि गरिने विभिन्न प्रकारका पशु बलिहरूको विस्तृत विवरण दिइएको छ।

यस ग्रन्थको सुरुवात देवीले शिवलाई पुन: प्रेममा पारेर वैराग्य जीवनबाट गृहस्थ जीवनमा फर्काउन गरेका प्रयासका पौराणिक कथाहरूबाट हुन्छ। लुडो रोचरका अनुसार, मार्कण्डेयले ब्रह्मा, शिव र विष्णु कसरी "एकै हुन्" र सबै देवीहरू (सती, पार्वती, मेनका, काली र अन्य) एउटै स्त्री शक्तिका स्वरूप हुन् भन्ने कुराको वर्णन गरेका छन्। यसले देवी कामाख्या वा कामाक्षीको महिमा गान गर्दछ र उनको पूजाका लागि आवश्यक अनुष्ठान प्रक्रियाहरूको विस्तृत विवरण दिन्छ। यसका साथै, यसमा कामरूप तीर्थमा रहेका नदी र पर्वतहरूको सविस्तार वर्णन गरिएको छ र ब्रह्मपुत्र नदी तथा कामाख्या मन्दिरको उल्लेख गरिएको छ।

रुधिराध्याय

यस ग्रन्थको अध्याय ६७ देखि ७८ सम्मलाई रुधिराध्याय भनिन्छ जसमा 'पशु बलि' र वामाचार तन्त्रका बारेमा चर्चा गरिएको छ। मानव बलिका बारेमा गरिएको दुर्लभ चर्चाका कारण रुधिराध्याय खण्ड उल्लेखनीय मानिन्छ। पाठमा उल्लेख भएअनुसार देवीलाई प्रसन्न पार्न मानव बलि दिन सकिन्छ तर यो केवल युद्ध अघि राजकुमारको सहमतिमा वा आसन्न खतराको अवस्थामा मात्र गर्न पाइन्छ। ग्रन्थमा शारीरिक रूपमा अपाङ्गता भएको, ब्राह्मणसँग नाता पर्ने, वा बलिमार्फत "मर्न अनिच्छुक" व्यक्ति यस अनुष्ठानका लागि अनुपयुक्त हुन्छन् भनेर जोड दिएको छ। यसले युद्धअघि शत्रुहरूको प्रतीकका रूपमा पिठोको 'बलि' दिने सम्बन्धी अनुष्ठानको वर्णन गर्दछ तर वास्तवमा बलि कसरी दिइन्थ्यो भन्ने कुराको वर्णन भने गर्दैन।

इतिहास

यो ग्रन्थ हिन्दु धर्मको देवी-केन्द्रित शाक्त शाखासँग सम्बन्धित छ। सम्भवतः यसको रचना मध्यकालीन कामरूप (आधुनिक असम) वा त्यसको वरपर भएको थियो। हाज्रका अनुसार, शक्ति उपासनाका सम्बन्धमा निबन्ध लेखकहरूले उल्लेख गरेको यो पछिल्लो समयको रचना हो। यो "हिन्दु" शब्दको वास्तविक उल्लेख गर्ने दुर्लभ हिन्दु ग्रन्थहरू मध्ये एक पनि हो।

कालखण्ड

हाज्रका अनुसार, हालको ग्रन्थभन्दा पुरानो अर्को पाठ अस्तित्वमा थियो र त्यसको उत्पत्ति बङ्गालमा भएको थियो। यो कुरालाई शास्त्रीले अस्वीकार गरेका छन्। शास्त्रीको दाबी अनुसार हाज्रले पुरानो पाठका लागि प्रस्तुत गरेका प्रमाणहरूलाई कुनै पुरानो ग्रन्थको सहारा नलिई अन्य माध्यमबाट पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ। शास्त्रीका अनुसार, यसमा रहेका स्थानीय विवरणहरू; नरकको पौराणिक कथाको व्याख्या (जसबाट कामरूपका सबै राजवंशहरूले आफ्नो वंशावली सुरु भएको मान्छन्); ब्रह्मपुत्र नदीको पौराणिक कथाको वर्णन; र कामरूपलाई वाराणसीभन्दा पनि पवित्र मानिएको दाबीले यो ग्रन्थ कामरूपमै रचना गरिएको सङ्केत गर्दछ।

कालिदास र माघको सन्दर्भले यो ग्रन्थ प्रारम्भिक पुराणहरू मध्येको नभएको सङ्केत गर्दछ। कामरूप क्षेत्रका रत्न पाल (सन् ९२०–९६०) सँग सम्बन्धित स्थान र घटनाहरूको उल्लेखले यस ग्रन्थलाई १०औँ शताब्दी पछिको मान्न सकिन्छ। ग्रन्थमा म्लेच्छ जनसङ्ख्याको बारेमा गरिएको व्याख्या र हर्जरवर्मन (सन् ८१५–८३२) को ह्युन्थल ताम्रपत्र शिलालेखमा पाइने समानान्तर व्याख्याले यो ग्रन्थ उनको शासनकालको नजिक रहेको देखाउँछ। रोचरका अनुसार, कामरूपका राजा धर्मपालको उल्लेखले कालिका पुराण ११औँ वा १२औँ शताब्दीको ग्रन्थ हुन सक्ने प्रस्तावहरू आएका छन्। यद्यपि, ग्रन्थका विभिन्न खण्डहरूको अनुमानित समय ७औँ देखि १२औँ शताब्दीसम्म रहेको छ।