किष्किन्धा

रामले हनुमानलाई (मारुति) आफू रामको दूत भएको प्रमाणित गर्न औँठी दिँदै, वरिपरि किष्किन्धाका वानरहरू

किष्किन्धा हिन्दु धर्म अनुसार वानरहरूको एउटा राज्य हो। संस्कृत महाकाव्य रामायण मा यस राज्यलाई बालीका भाइ राजा सुग्रीवले शासन गरेको उल्लेख गरिएको छ। हिन्दु महाकाव्यका अनुसार यो राज्य सुग्रीवले आफ्ना मन्त्री हनुमानको सहयोगमा शासन गरेका थिए। किष्किन्धालाई वर्तमान समयको हम्पीसँग पहिचान गरिन्छ, जुन विजयनगर साम्राज्यको तत्कालीन शाही राजधानी थियो।

त्रेता युगको समयमा, यो सम्पूर्ण क्षेत्र घना दण्डकारण्य भित्र पर्दथ्यो, जसको स्थापना सत्य युगमा वैवस्वत मनुका वंशज तथा इक्ष्वाकुका छोरा राजा दण्डले गरेका थिए। यो वन विन्ध्याचल पर्वतमालादेखि दक्षिण भारतीय प्रायद्वीपसम्म फैलिएको थियो। त्यसैले, यस राज्यलाई वानरहरूको राज्य मानिन्थ्यो। द्वापर युगमा, महाकाव्य महाभारत मा युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञका लागि कर संकलन गर्न आफ्नो दक्षिणी सैन्य अभियानको क्रममा पाण्डव सहदेवले यस राज्यको भ्रमण गरेको उल्लेख गरिएको छ।

साहित्य

रामायण

रामायण मा किष्किन्धामा आधारित एउटा छुट्टै पुस्तक (काण्ड) छ, जसलाई किष्किन्धा काण्ड भनिन्छ। यस ग्रन्थमा, राज्यबाट निकालिएका सुग्रीवका विश्वासपात्र मन्त्री हनुमानलाई रहस्यमयी राम र लक्ष्मणलाई भेट्न पठाइन्छ। उनीहरूको कुलीन व्यवहारबाट सन्तुष्ट भएपछि हनुमानले उनीहरूलाई सुग्रीवकहाँ ल्याउँछन्। दुवै पक्षले आफ्ना कथाहरू सुनाउँछन्, जसपछि रामले पूर्व वानर शासक सुग्रीवसँग मित्रताको सम्झौता गर्छन्:

हे महान् वानर! म राम्ररी जान्दछु कि मित्रताको फल आपसी सहयोग हो। म ती बालीको वध गर्नेछु, जसले तिम्री पत्नीलाई हरण गरेका छन्! सूर्य जत्तिकै चम्किला यी तीखो वाणहरू सिधै आफ्नो लक्ष्यमा पुग्छन्। बकुल्लाको प्वाँखले सजिएका र इन्द्रको वज्र जस्तै, कुशलतापूर्वक बनाइएका, विषालु सर्प जस्तै तीखो ती वाणहरूले त्यस दुष्टलाई बलपूर्वक भेदन गर्नेछन्। आज तिमीले तीखो वाणले प्रहार गरिएको पर्वत झैँ बालीलाई जमिनमा ढलेको देख्नेछौ।

— वाल्मीकि, रामायण, किष्किन्धा काण्ड, अध्याय ५

बदलामा, सुग्रीवले रावणद्वारा अपहरणको समयमा आकाशबाट आफ्नो राज्यमा खसेका सीताका वस्त्र र आभूषणहरू देखाउँछन्। सुग्रीवले आफ्ना दाजुका पराक्रमका कथाहरू सुनाएपछि, रामको सहयोगको आश्वासन पाएर उनले दाजुलाई द्वन्द्वयुद्धका लागि चुनौती दिन्छन्। पहिलोपटक रामले वाण नचलाएपछि सुग्रीव ऋष्यमूक पर्वततिर भाग्छन्, जहाँ बाली जाने आँट गर्दैनथे। रामले स्पष्ट पार्छन् कि दुवै दाजुभाइ उस्तै देखिएकाले उनले छुट्याउन नसकेर वाण नचलाएका हुन्। जसपछि चिन्नका लागि सुग्रीवको घाँटीमा पुष्पहार लगाइदिइन्छ। त्यसपछि टोली सप्तजनको आश्रममा पुग्छ:

बाली वध

उनीहरूले फूलको भारले नुहेका रुखहरू र समुद्रतिर बगिरहेका शान्त नदीहरू देखे। गल्छीहरू, चट्टानहरू, गुफाहरू, चुचुराहरू र मनमोहक उपत्यकाहरू, कमलका कोपिलाहरूले सजिएका पन्ना रङ्गका सफा पानी भएका तालहरूले उनीहरूको ध्यान खिच्यो। हाँस, बकुल्ला, राजहाँस र अन्य जलचर चराहरूको आवाज सुनिन्थ्यो भने जङ्गलको खुला ठाउँमा मृगहरू हिंस्रक जनावरको डर बिना कलिलो घाँस चरिरहेका देखिन्थे। दाराले सजिएका जङ्गली हात्तीहरूले तालका किनारहरू भत्काएर खतरा पैदा गर्दथे। ती हात्तीहरू यताउता घुमिरहेका थिए र मदले मात्तिएर चट्टानहरूमा टाउको ठोकाइरहेका उनीहरू गुडिरहेका पहाड जस्तै देखिन्थे। हात्ती जत्रा विशाल वानरहरू र विभिन्न प्रजातिका जङ्गली जनावर र चराचुरुङ्गीहरू सुग्रीवका अनुयायीहरूले बाटोमा देखेका थिए।

— वाल्मीकि, रामायण, किष्किन्धा काण्ड, अध्याय १३

आफ्नी पत्नी ताराको रामसँग मेलमिलाप गर्ने आग्रहलाई अस्वीकार गर्दै वाली पुनः सुग्रीवसँग युद्ध गर्न निस्कन्छन् र रामको वाणबाट मारिन्छन्। वाली र रामबीच रामको कार्यको नैतिकताको बारेमा संवाद हुन्छ, जसमा रामले तर्क दिन्छन् कि वालीले सुग्रीवकी पत्नी रुमालाई जबरजस्ती राखेर जघन्य अपराध गरेका थिए। ताराको विलापका बीच सुग्रीवलाई पुनः राजा बनाइन्छ। यद्यपि, चार महिनापछि तारासँगको विलासमा डुबेर सुग्रीवले रामलाई सहयोग गर्ने आफ्नो प्रतिज्ञा भुल्छन्। क्रोधित लक्ष्मणले (जसलाई पहिले ताराले शान्त पारेकी थिइन्) सुग्रीवको आलोचना गर्छन्, जसपछि सुग्रीवको होस खुल्छ। सुग्रीवले आफ्नो वानर सेना जम्मा गरी निम्न क्षेत्रहरूमा जान आदेश दिन्छन्:

तिमीहरूले पहिले विन्ध्याचल पर्वतमाला देख्नेछौ जो सयौँ चुचुराहरू रुख र झाडीले ढाकिएका छ र मनमोहक नर्मदा नदी, जहाँ विशाल सर्पहरू बस्छन्। तिमीहरूले फराकिलो र सुन्दर गोदावरी नदी र मनमोहक कृष्णवेणी; मेखला र उत्कल क्षेत्रहरू र दशार्ण सहर पनि; अवन्ती, विदर्भ र निष्ठिका र मनमोहक महिषाकाहरू देख्नेछौ। तिमीहरूले मत्स्य, कलिङ्ग र कौशिकहरू पनि देख्नेछौ, जहाँ तिमीहरूले राजकुमारी (सीता) को खोजी गर्नुपर्छ। दण्डक वनका पहाड, नदी र गुफाहरू र आन्ध्र, पुण्ड्र, चोल, पाण्ड्य र केरल जिल्लाहरू पनि जाँच गर्नु। त्यसपछि अयमुख पर्वतमा जानु, जुन खनिजले भरिपूर्ण छ र जहाँ सुन्दर चन्दनका वनहरू छन्।

— वाल्मीकि, रामायण, किष्किन्धा काण्ड, अध्याय ४१

सुग्रीव र लक्ष्मण वानर टोलीका साथ छलफल गर्दै

त्यसपछि वानर सेना सीताको खोजीमा किष्किन्धाबाट ती क्षेत्रहरूमा निस्कन्छ।

महाभारत

सहदेवको किष्किन्धाका राजाहरूसँगको द्वन्द्वको उल्लेख महाभारत मा गरिएको छ:

महाराज युधिष्ठिरको आज्ञामा सहदेव दक्षिणी देशहरूतिर लागे। उनले शूरसेन, मत्स्यलाई पराजित गरे र अधिराजका शक्तिशाली राजा दन्तवक्रलाई आफ्नो अधीनमा ल्याए। उनले निषाद र अवन्तीका राजाहरू विन्द र अनुविन्दलाई जिते। उनले महाराज युधिष्ठिरको शासनमा राजा भीष्मक र कोशलका राजालाई ल्याए। त्यसपछि सहदेवले किष्किन्धाका राजाहरू मैन्द र द्विविदसँग युद्ध गरे। त्यसपछि सहदेवले महिष्मतीमा आफ्नो कठिन चुनौतीको सामना गरे; उनले अग्निदेवको सहायता पाएका राजा नीलसँग युद्ध गरे। दुई सेनाबीचको मुठभेड भयानक र रक्तपातपूर्ण थियो र केही बेरमै अग्निदेवले सहदेवको सेनाका रथ, हात्ती र सिपाहीहरूलाई जलाउन थाले। आफ्नो सेनाको विनाश हुन लागेको देखेर सहदेव अन्योलमा परे।

— व्यास, महाभारत, अध्याय ५, सभा पर्व

गरुड पुराण

ब्रह्माले रामायणको वर्णन गर्ने क्रममा किष्किन्धाको उल्लेख गरेका छन्:

त्यहाँ रहँदा, रामले वानर राजा वालीका भाइ सुग्रीवसँग मैत्रीपूर्ण सम्झौता गरे र सातवटा तालका रुखहरूलाई एउटै वाणले छेडेर आफ्नो धनुर्विद्याको कौशल देखाए। त्यसपछि उनले वालीको वध गरे र वानर-भूमि किष्किन्धाको सार्वभौमसत्ता उनका भाइ सुग्रीवलाई सुम्पिए र आफ्ना प्यारा लक्ष्मणका साथ ऋष्यमूक पर्वतको बाहिरी भागमा बसे।

— गरुड पुराण, अध्याय १४३