कृष्णका अन्य पत्नीहरू

नरकासुरका बन्दी महिलाहरूले कृष्ण (दायाँ) लाई अभिवादन गर्दै।

अष्टभार्या (कृष्णका आठ प्रमुख रानीहरू) बाहेक, कृष्णले असुर नरकासुरबाट मुक्त गराएका हजारौँ अन्य महिलाहरूसँग विवाह गरेको वर्णन गरिएको छ। श्रीमद्भागवत पुराण र महाभारत का अनुसार १६,००० महिलाहरूलाई उद्धार गरिएको थियो; यद्यपि विष्णु पुराण र हरिवंश (महाभारतको एउटा अंश) मा यो सङ्ख्या अलि फरक अर्थात् १६,१०० उल्लेख गरिएको छ।

यी १६,००० अन्य रानीहरूलाई कृष्ण वा विष्णुकी शाश्वत अर्धाङ्गिनी देवी लक्ष्मीकै स्वरूप मानिन्छ। सामान्यतया उनीहरू सबैको नाम उल्लेख गरिएको छैन, यद्यपि भागवत पुराण का धेरै टिप्पणीकारहरूले रोहिणीलाई उनीहरूको नेतृत्व गर्ने रानीको रूपमा मान्दछन्, जबकि शास्त्रमा यस्तो स्पष्ट उल्लेख भने पाइँदैन।

नरकासुरको कैद अघि

श्रीमद्भागवत पुराणमा कैदमा परेका ती महिलाहरू राजकुमारीहरू भएको उल्लेख गरिएको छ। विष्णु पुराणका अनुसार उनीहरू देवता, सिद्ध (सन्त), असुर र राजाहरूका छोरीहरू थिए। हिन्दु महाकाव्य महाभारतको आदि पर्व र कालिका पुराणका अनुसार उनीहरू अप्सरा थिए। शताब्दीयौँ पछि थपिएको शान्ति पर्वको 'दान धर्म' अध्यायमा उनीहरूलाई देवी भूदेवीले कृष्णको पत्नी हुने आशीर्वाद दिएको उल्लेख छ।

केही पौराणिक कथाहरूका अनुसार उनीहरूको पूर्वजन्मको घटनाले गर्दा उनीहरू कृष्णको पत्नी बनेका थिए। एक राजाका १६,००० छोरीहरू थिए। जब राजा आफ्ना राजकुमारीहरूसँग दरबारमा बसिरहेका थिए, विष्णु ऋषि भेषमा त्यहाँ आइपुग्छन्। छोरीहरू विष्णुको वरिपरि झुम्मिएपछि राजा क्रोधित भएर उनले आफ्नै छोरीहरूलाई सराप दिन्छन्। जब छोरीहरूले रोएर माफी माग्छन्, राजाले उनीहरूलाई अर्को जन्ममा विष्णुको पत्नी हुने आशीर्वाद दिन्छन्। अन्य संस्करणहरूमा, ती कन्याहरूले सरापबाट मुक्तिका लागि अरूसँग प्रार्थना गर्छन्। सृष्टिकर्ता देवता ब्रह्माले आफ्ना पुत्र तथा देवर्षि नारद वा अन्य ऋषिको सल्लाहमा ती राजकुमारीहरूलाई विष्णुको पत्नी हुने वरदान दिएको वर्णन पाइन्छ।

कैद र मुक्ति

कृष्णले नरकासुरको वध गर्दै।

नरकासुर प्राग्ज्योतिषका राजा थिए। उनी विष्णुको बदेल अवतार वराह र पृथ्वी देवी भूमिका असुर छोरा थिए। भूमिको पुत्र भएकाले उनलाई भौम वा भौमासुर पनि भनिन्थ्यो। उनले तीनवटै लोक: स्वर्ग, पृथ्वी र पातालमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। पृथ्वीमा उनले पराजित राष्ट्रका १६,००० राजकुमारीहरूलाई बन्दी बनाएका थिए। स्वर्गमा उनले देवराज इन्द्रकी माता अदितिका कानका कुण्डलहरू चोरेका थिए भने पातालमा उनले जलका देवता वरुणको शाही छाता कब्जा गरेका थिए।

बन्दी महिलाहरूलाई उनको राज्यको मणिपर्वत पहाडको टाकुरामा रहेको औदकामा कैद गरिएको थियो। पाँच टाउका भएका मुरा र उनका सात छोराहरू लगायतका विभिन्न असुरहरूले राज्यको ढोकाको रक्षा गर्थे। नरकासुरका दश छोराहरूले महिलाहरूको रेखदेख र रक्षा गर्थे।

इन्द्र कृष्णकहाँ आएर नरकासुरको अत्याचारबाट ब्रह्माण्डलाई बचाउन प्रार्थना गर्छन्। कृष्ण र उनकी तेस्रो पत्नी सत्यभामा आफ्नो वाहन गरुडमा चढेर प्राग्ज्योतिषतर्फ उड्छन्। कृष्णले मुरा, उनका छोराहरू, नरकासुरको सेना र अन्ततः असुर राजा स्वयंको वध गर्छन्। भूमिले चोरेका सबै वस्तुहरू र बन्दी महिलाहरू कृष्णलाई सुम्पिन्छिन्। जब कृष्ण बन्दी महिलाहरूको दरबारमा पुग्छन्, उनीहरूमध्ये प्रत्येकले कृष्णलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्वीकार गर्न प्रार्थना गर्छन्। कृष्णले उनीहरूको इच्छा स्वीकार गर्छन् र उनीहरूलाई नरकासुरको लुटिएको धन र भूमिले उपहार दिएका चारवटा दाह्रा भएका सेता हात्तीहरूसहित आफ्नो राजधानी पठाउँछन्। स्वर्गमा इन्द्रलाई अदितिका कुण्डलहरू फिर्ता गरिसकेपछि, कृष्ण द्वारका फर्किन्छन् र उद्धार गरिएका महिलाहरूसँग विवाह गर्छन्। यसरी उनीहरूलाई निराश्रित हुनबाट र समाजमा हुने बदनामीबाट जोगाउँदै आफ्नी पत्नी बनाउँछन्।