कृष्णवाद

गोवर्धन पर्वत उठाउँदै गरेका कृष्ण। स्मिथसोनियन इन्स्टिच्युसन सङ्ग्रहबाट।

कृष्णवाद एक विद्वतापूर्ण शब्द हो जसलाई हिन्दु परम्पराहरूको एउटा ठूलो समूह वैष्णव धर्मसँग सम्बन्धित सम्प्रदायहरूलाई वर्णन गर्न प्रयोग गरिन्छ। यसले कृष्णलाई स्वयम् भगवान, ईश्वर र परब्रह्म को रूपमा केन्द्रमा राख्दछ जसलाई केवल विष्णुको अवतार मात्र नभई सम्पूर्ण वास्तविकताको स्रोत मानिन्छ।^[१]^{[note १]} यही विशेषताले यसलाई श्री वैष्णव, साध वैष्णव, रामवाद, राधावाद र सीतावाद जस्ता अन्य वैष्णव समूहहरूबाट फरक बनाउँछ।^[३] कुनै विशेष परम्परा वा समुदाय बाहिर पनि व्यक्तिगत कृष्णवादको अस्तित्व रहन्छ जसमा सन्त-कवयित्री मीराबाईको भक्ति,^[३] प्रमुख विद्वानहरूले कृष्णवादलाई वैष्णव धर्मको उपक्रम वा शाखाको रूपमा मात्र परिभाषित नगरी यसलाई हिन्दु धर्मको कमसेकम एक समानान्तर र उत्तिकै प्राचीन धारको रूपमा लिनु समावेश छ।^[३]^[४]

भगवद्गीता को शिक्षालाई कृष्णवादी धर्मशास्त्रको पहिलो प्रणाली मान्न सकिन्छ। कृष्णवादको उत्पत्ति ईसा पूर्वका अन्तिम शताब्दीहरूमा वीर वासुदेव कृष्णका अनुयायीहरूबाट भएको मानिन्छ। पछि, ईसा संवतको प्रारम्भिक शताब्दीहरूमा, यो "दिव्य बालक" बालकृष्ण र एकेश्वरवादी भागवत धर्मको गोपाल-कृष्ण परम्पराहरूसँग समाहित भएको थियो। महाभारत ग्रन्थमा रहेका यी गैरवैदिक परम्पराहरूले रुढीबादी स्थापनामा स्वीकार्य हुनका लागि कर्मकाण्डी वैदिक धर्मसँग आफूलाई जोडेका थिए। मध्यकालीन युगमा कृष्णवाद भक्ति आन्दोलन र भक्ति योगसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको थियो।

कृष्णवादीहरूका लागि सबैभन्दा उल्लेखनीय हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा भगवद्गीता, हरिवंश (महाभारतको परिशिष्ट), ब्रह्म संहिता, ब्रह्मवैवर्त पुराण र गर्ग संहिता रहेका छन्।

कृष्णवाद र वैष्णव धर्म

"कृष्णवाद" शब्द वैष्णव धर्ममा कृष्णसँग सम्बन्धित शाखाहरूलाई वर्णन गर्न प्रयोग गरिन्छ जबकि "विष्णुवाद/वैष्णव धर्म" शब्द ती परम्पराहरूका लागि प्रयोग गरिन्छ जहाँ कृष्णलाई सर्वोच्च सत्ताको रूपमा नलिई विष्णुलाई सर्वोच्च सत्ता मानिन्छ भने कृष्णलाई विष्णुकै एक अवतारको रूपमा मात्र लिइन्छ। ^[५]^[६] अर्कोतर्फ, फ्राइडहेल्म हार्डीले कृष्णवादलाई वैष्णव धर्मको उप-क्रम वा शाखाको रूपमा मात्र परिभाषित नगरी यसलाई हिन्दु धर्मको कमसेकम एक समानान्तर र उत्तिकै प्राचीन धारको रूपमा मान्दछन्।^[३] रामचन्द्र नारायण डान्डेकरका अनुसार, "वासुदेववाद" (वासुदेव पूजा) वैष्णव धर्मको सुरुवाती चरण हो त्यसैले कृष्णवाद नै पछिल्लो वैष्णव धर्मको आधार थियो।^{[note २]}

विष्णुवादले विष्णुलाई सर्वोच्च सत्ता मान्छ जसले आफूलाई कृष्णको रूपमा प्रकट गर्छन् जबकि कृष्णवादीहरू कृष्णलाई नै स्वयम् भगवान, ईश्वर र मानव रूपमा परब्रह्म मान्दछन्^[७]^{[note ३]}^{[note ४]}^{[note ५]}^[११] जसले आफूलाई विष्णुको रूपमा प्रकट गरेका थिए। यसैले कृष्णवादलाई दार्शनिक हिन्दु धर्मलाई जनमानसमा लोकप्रिय बनाउने प्रारम्भिक प्रयासहरू मध्ये एक मानिन्छ।^[१२]

सामान्य बोलीचालीमा कृष्णवाद शब्द प्रायः प्रयोग गरिँदैन, किनकि धेरैले विस्तृत शब्द "वैष्णव धर्म" नै रुचाउँछन्। पुरानो साहित्यमा, कृष्णवादलाई कृष्णको कुनै पनि पूजाको रूपमा फराकिलो अर्थमा बुझिन्थ्यो जसमा उनलाई गौण अवतारको रूपमा मान्ने पक्ष पनि समावेश थियो।

टिप्पणीहरू

↑ "कृष्णवाद शब्दलाई विश्वास र भक्तिका स्वतन्त्र प्रणालीहरूको ठूलो समूहलाई सङ्क्षेपमा प्रस्तुत गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ जुन दुई हजार वर्षभन्दा बढी समयदेखि विकसित भएको हो..."^[२]
↑ "आस्तिक सम्प्रदायको रूपमा वैष्णव धर्मको उत्पत्तिलाई ऋग्वैदिक देवता विष्णुसँग जोडेर हेर्न सकिँदैन। वास्तवमा, वैष्णव धर्म उत्पत्तिको हिसाबले कुनै पनि अर्थमा वैदिक होइन। (...) उपलब्ध प्रमाणहरूले देखाए अनुसार विष्णु नभई वासुदेवको पूजाले हामीले आज बुझ्ने वैष्णव धर्मको सुरुवातलाई सङ्केत गर्दछ जुन एउटा अचम्मको कुरा हो। यो वासुदेववाद, जसले वैष्णव धर्मको सबैभन्दा पुरानो ज्ञात चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ, पाणिनिको समय (छैटौँ देखि पाँचौँ शताब्दी ईसा पूर्व) सम्ममा पहिले नै स्थिर भइसकेको हुनुपर्छ।"^[४]
↑ " (...) अनन्त कीर्ति प्राप्त गरेपछि उहाँले पुनः ब्रह्मको रूपमा आफ्नो वास्तविक स्वरूप धारण गर्नुभयो। विष्णुका अवतारहरूमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण निस्सन्देह कृष्ण हुन्, जसलाई 'श्याम' पनि भनिन्छ। उहाँका उपासकहरूका लागि उहाँ सामान्य अर्थमा अवतार मात्र नभई स्वयम् भगवान, प्रभु हुनुहुन्छ।"^[८]
↑ "यही परिभाषाको आधारमा श्रीकृष्णको अन्तिम र सकारात्मक विशेषतालाई सर्वोच्च ईश्वरीय सत्ताको रूपमा स्वयं-रूप भगवान मानिएको छ।"^[९]
↑ "बङ्गाल गौडियले श्रीमद्भागवतमा चित्रण गरिएका कृष्णलाई भगवानको रूपमा चिन्छन् र उहाँलाई आफ्नो सर्वोच्च व्यक्तिगत ईश्वरको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।"^[१०]

सन्दर्भ सामग्रीहरू

↑ Mullick 1898; Hein 1986, pp. 296–317; Hardy 1987, pp. 387–392; Flood 1996, p. 117; Matchett 2001; Bryant 2007, p. 381.
↑ Hardy 1987, पृष्ठ 392.
1 2 3 4 Hardy 1987, पृष्ठ. 387–392.
1 2 Dandekar 1987, पृष्ठ 9499.
↑ Flood 1996, पृष्ठ 117.
↑ Matchett 2001.
↑ Bryant 2007.
↑ Klostermaier, Klaus K. (१९९७), The Charles Strong Trust Lectures, 1972–1984, Crotty, Robert B., Brill, पृ: १०९, आइएसबिएन 978-90-04-07863-5।
↑ Indian Philosophy & Culture 20, Institute of Oriental Philosophy (Vrindāvan, India), Institute of Oriental Philosophy, Vaishnava Research Institute, contributors, The Institute, १९७५, पृ: १४८।
↑ De 1960, पृष्ठ 113.
↑ McDaniel 2005, पृष्ठ 39.
↑ Wilson, Bill; McDowell, Josh (१९९३), The best of Josh McDowell: a ready defense, Nashville: T. Nelson, पृ: 352–353, आइएसबिएन 0-8407-4419-6।

[3] "कृष्णवाद शब्दलाई विश्वास र भक्तिका स्वतन्त्र प्रणालीहरूको ठूलो समूहलाई सङ्क्षेपमा प्रस्तुत गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ जुन दुई हजार वर्षभन्दा बढी समयदेखि विकसित भएको हो..."^[२]

[Dandekarb-8] "आस्तिक सम्प्रदायको रूपमा वैष्णव धर्मको उत्पत्तिलाई ऋग्वैदिक देवता विष्णुसँग जोडेर हेर्न सकिँदैन। वास्तवमा, वैष्णव धर्म उत्पत्तिको हिसाबले कुनै पनि अर्थमा वैदिक होइन। (...) उपलब्ध प्रमाणहरूले देखाए अनुसार विष्णु नभई वासुदेवको पूजाले हामीले आज बुझ्ने वैष्णव धर्मको सुरुवातलाई सङ्केत गर्दछ जुन एउटा अचम्मको कुरा हो। यो वासुदेववाद, जसले वैष्णव धर्मको सबैभन्दा पुरानो ज्ञात चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ, पाणिनिको समय (छैटौँ देखि पाँचौँ शताब्दी ईसा पूर्व) सम्ममा पहिले नै स्थिर भइसकेको हुनुपर्छ।"^[४]

[11] " (...) अनन्त कीर्ति प्राप्त गरेपछि उहाँले पुनः ब्रह्मको रूपमा आफ्नो वास्तविक स्वरूप धारण गर्नुभयो। विष्णुका अवतारहरूमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण निस्सन्देह कृष्ण हुन्, जसलाई 'श्याम' पनि भनिन्छ। उहाँका उपासकहरूका लागि उहाँ सामान्य अर्थमा अवतार मात्र नभई स्वयम् भगवान, प्रभु हुनुहुन्छ।"^[८]

[13] "यही परिभाषाको आधारमा श्रीकृष्णको अन्तिम र सकारात्मक विशेषतालाई सर्वोच्च ईश्वरीय सत्ताको रूपमा स्वयं-रूप भगवान मानिएको छ।"^[९]

[15] "बङ्गाल गौडियले श्रीमद्भागवतमा चित्रण गरिएका कृष्णलाई भगवानको रूपमा चिन्छन् र उहाँलाई आफ्नो सर्वोच्च व्यक्तिगत ईश्वरको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।"^[१०]

[FOOTNOTEMullick1898Hein1986296–317Hardy1987387–392Flood1996117Matchett2001Bryant2007381-1] Mullick 1898; Hein 1986, pp. 296–317; Hardy 1987, pp. 387–392; Flood 1996, p. 117; Matchett 2001; Bryant 2007, p. 381.

[FOOTNOTEHardy1987392-2] Hardy 1987, पृष्ठ 392.

[FOOTNOTEHardy1987387–392-4] 1 2 3 4 Hardy 1987, पृष्ठ. 387–392.

[FOOTNOTEDandekar19879499-5] 1 2 Dandekar 1987, पृष्ठ 9499.

[FOOTNOTEFlood1996117-6] Flood 1996, पृष्ठ 117.

[FOOTNOTEMatchett2001-7] Matchett 2001.

[FOOTNOTEBryant2007-9] Bryant 2007.

[KK-10] Klostermaier, Klaus K. (१९९७), The Charles Strong Trust Lectures, 1972–1984, Crotty, Robert B., Brill, पृ: १०९, आइएसबिएन 978-90-04-07863-5।

[12] Indian Philosophy & Culture 20, Institute of Oriental Philosophy (Vrindāvan, India), Institute of Oriental Philosophy, Vaishnava Research Institute, contributors, The Institute, १९७५, पृ: १४८।

[FOOTNOTEDe1960113-14] De 1960, पृष्ठ 113.

[FOOTNOTEMcDaniel200539-16] McDaniel 2005, पृष्ठ 39.

[isbn0-8407-4419-6-17] Wilson, Bill; McDowell, Josh (१९९३), The best of Josh McDowell: a ready defense, Nashville: T. Nelson, पृ: 352–353, आइएसबिएन 0-8407-4419-6।

[१]

[note १]

[३]

[४]

[५]

[६]

[note २]

[७]

[note ३]

[note ४]

[note ५]

[११]

[१२]

[२]

[८]

[९]

[१०]