क्युबा मिसाइल संकट

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search


क्युबा मिसाइल संकट
भाग: शीतयुद्ध
Soviet-R-12-nuclear-ballistic missile.jpg
मिति अक्टोबर १६-२८, १९६२
(naval blockade of Cuba ended November 20)
स्थान क्युबा
परिणाम
  • सोभियत सङ्घले क्युवामा राखेको मिसाइलहरू हटाउने
  • अमेरिकाले टर्की र इटालीमा रहेको आफ्नो ज्युपिटर मिसाइलहरू हटाउने
  • अमेरिकाले क्युबाको सरकार हटाउने प्रयास सधैंका लागि अन्त्य गर्ने
  • वासिन्टन र मस्कोबीच सीधा फोन सम्पर्क हुने हटलाइन सेवा सुरु
युद्धरत
 सोभियत संघ
 Cuba
Supported by:
वार्सा प्याक्ट
 अमेरिका
Supported by:
ढाँचा:Country data NATOनाटो
उच्चाधिकारी तथा नेताहरू
धनजनको क्षती
64 Soviet citizens dead (statistics of the MoD of the RF for 1962–1964)[१] 1 U-2 spy aircraft lost
1 aircraft damaged
1 killed

क्युबा मिसाइल संकट वा १९६२ अक्टोबर संकट (स्पेनी: Crisis de Octubre), the Caribbean Crisis (रूसी: Карибский кризис, tr. Karibsky krizis, रुसी उच्चारण: [kɐˈrʲipskʲɪj ˈkrʲizʲɪs]), वा मिसाइल संकट १३ दिन (अक्टोबर १६-२८, १९६२) १९६२ मा भएको अमेरिका र सोभियत संघ बीच भएको टकराव थियो। शीतयुद्धको त्यो समयमा अमेरिकासोभियत संघ एकअर्कालाई नामेट पार्न सक्ने आणविक हतियार भण्डार गरेर बसेका थिए । यो दोस्रो विश्वयुद्धपछिको ४५ वर्षसम्म करोडौं मानिसको यथार्थ थियो । विनासको खतरा १९६२ को अक्टोबर महिनाको १३ दिन सबैभन्दा नजिक भएको थियो । ‘क्युवन मिसाइल सङ्कट’ भनिने यो घटनाको सुरुवात अमेरिकाले गरेको थियो ।

घटनाको पृष्ठभूमिको[सम्पादन गर्ने]

१९५९ मा अमेरिकाको फ्लोरिडाको तटबाट ९० माइल (१४० कि.मि.) टाढा रहेको क्युवामा फिडेल क्यास्ट्रोको कम्युनिस्ट शासन स्थापना भयो । फिडेल अमेरिका समर्थित तानाशाह बाटिस्टालाई क्रान्तिबाट हटाएर सत्तामा आएका थिए । फिडेल क्यास्ट्रोको यो सरकार अपदस्त गर्नका लागि अमेरिकाले १९६१ को मेमा क्युवामा आक्रमण गर्यो । यसका लागि अमेरिकाले क्युवाली क्रान्तिमा भागेर फ्लोरिडा गएका क्युवाली आप्रवासीलाई प्रयोग गरेको थियो । सीआईए मार्फत तालिम गराएर यी क्रान्तिविरोधी आप्रवासीलाई हतियार दिएर क्युवा पठाइएको थियो । ‘बे अफ पिग इन्भ्यासन’ नाम दिइएको अभियान असफल भएपछि अमेरिकालाई विश्वव्यापी लज्जा भोग्नुपर्यो । १९६१ को बे अफ पिग्स इन्भेसन नामक असफल अभियान र इटाली र टर्कीमा अमेरिकी जुपिटर ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र को उपस्थितिको कारण, सोभियत नेता निकिता ख्रुस्चेभ क्युवाको आग्रह अनुसार परमाणु क्षेप्यास्त्र तैनाथ गर्न राजी भए। यो सम्झौता १९६२ जुलाईमा ख्रुस्चेभ र क्यास्ट्रो बिचको गोप्य बैठकको दौरान भएको थियो र मिसाइलको निर्माणको सुरुवात त्यस वर्षको ग्रीष्म मा भयो। यसले अमेरिकालाई क्यास्ट्रोलाई हटाउने दबाब परेको थियो ।

सन् १९६२ को जनवरीमा अमेरिकी सेना प्रमुख एडवार्ड ल्यान्सडेलले क्युवाबाट अक्टोबरसम्ममा क्यास्ट्रो सरकार हटाइसक्ने २६ पृष्ठको अति गोप्य प्रस्ताव नै अघि सारेका थिए । यो कुरामा क्यास्ट्रो अनभिज्ञ थिएनन् । क्यास्ट्रोमाथि आफ्नो शासन र क्रान्तिको उपलब्धि जोगाउने चुनौती आइपरेको थियो ।

यसबीच १९६२ को अप्रिलमा सोभियत संघ जोडिएको आफ्नो मित्र राष्ट्र टर्कीमा अमेरिकाले ‘ज्युपिटर’ नामक मध्यम दूरीको व्यालेस्टिक मिसाइल राख्यो । यो मिसाइलले सोभियत सङ्घको राजधानी मस्कोसम्म मार हान्न सकिन्थ्यो । अमेरिकाले टर्कीको अलावा इटालीमा पनि सोभियत सङ्घ केन्द्रित मिसाइल राखेको थियो । यसले विश्वमा शक्तिको होडबाजीमा रहेका दुई विश्वशक्तिमा सोभियत सङ्घ तल परेको थियो । उसलाई तत्काल शक्ति सन्तुलनका लागि कदम चाल्नुपर्ने बाध्यता आइपर्यो ।

यसले क्युवा र सोभियत सङ्घलाई एक ठाउँमा ल्याइदियो । क्युवालाई आफ्नो अस्तित्व बचाउनु थियो र सोभियत संघ अमेरिकामा मार हान्न सक्ने स्थानमा क्षेप्यास्त्र ( मिसाइल) राखेर शक्ति सन्तुलन बराबर बनाउनुपर्ने थियो ।

क्युवामा सोभियत मिसाइल[सम्पादन गर्ने]

१९६२ को मेमा सोभियत सङ्घका नेता निकिता ख्रुश्चेव र क्युवाली नेताबीच क्युवामा क्षेप्यास्त्र ( मिसाइल ) राख्ने सहमती भयो । त्यसपछि अत्यन्त गोप्य तरिकाबाट सोभियत सङ्घले मिसाइलहरू क्युवामा ल्याउन थाल्यो । क्युवामा तैनाथ गरिएको मिसाइलले अमेरिकाको लगभग सबै स्थानमा मार हान्न सकिन्थ्यो ।

हतियार क्युवा आइरहेको बारेमा केही चर्चाहरू चलिरहेको थियो, जसलाई यसलाई सोभियत सङ्घले पूर्ण रूपमा अस्वीकार पनि गरेन । यसबारेमा प्रश्न उठ्दा अमेरिकाका लागि सोभियत संघका राजदूतले संयुक्त राष्ट्रमा क्युवामा सोभियत सङ्घले रक्षात्मक हतियार मात्र पठाएको बताए ।

१४ अक्टोवर १९६२ मा क्युवामाथि जासुसी गर्न उडेको विमानले सोभियत सङ्घले बनाइरहेको मध्यम दूरीको ब्यालेस्टिक मिसाइलको फाटो खिच्न पुग्यो । भोलिपल्ट यसलाई अमेरिकी सुरक्षविदले पुष्टि गरे । यसको जानकारी पाएको पर्सिपल्ट १६ अक्टोबरमा अमेरिकी राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीको नेतृत्वमा बसेको सुरक्षा मामलाको शीर्ष बैठकले यसले राजनीतिक शक्ति सन्तुलन बदलेको निष्कर्ष निकाल्यो र मिसाइल हटाउन नत्र युद्ध भोग्न तयार रहन सोभियत सङ्घलाई चेतावनी दियो ।

तेस्रो विश्वयुद्धको सँघार[सम्पादन गर्ने]

त्यसपछि सुरु भयो शीतयुद्धको सबैभन्दा तनावपूर्ण १३ दिन ।

यसमा महत्वपूर्ण घटना मध्ये २२ अक्टोबरमा अमेरिकी राष्ट्रपतिले क्युवा जाने सम्पूर्ण जहाजलाई बीचमा रोक्ने आदेश दिए । तर यसमा एउटा समस्या थियो । समुन्द्रमा आवातजावत अवरोधलाई युद्ध घोषणा सरह मानिने अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलन रहेको छ । त्यसपछि केनेडीलाई लेखिएको चिठ्ठीमा ख्रुस्चेभले भनेका छन्– ‘अन्तर्राष्ट्रिय जलक्षेत्र र हवाई क्षेत्रको स्वतन्त्र पारवहनमा अवरोध आक्रमक कार्य हो, जसले विश्वलाई आणविक युद्धतर्फ धकेल्छ ।’ त्यसपछिका ६ दिन लगभग आणविक युद्ध सुरु भइसकेको थियो ।

अमेरिकाले क्युवाबाट तत्काल मिसाइल हटाउन भन्यो तर सोयिभत सङ्घ र क्युवाले ती हतियारलाई प्रतिरक्षात्मक मात्र भएको बताए । यसबीचमा अमेरिकाले आक्रमणको तयारी गरिसकेको थियो । अक्टोबर २७ मा अमेरिकी सेनाका मेजर रुडल्फ एन्डरसनले उडाइरहेको जासुसी विमानलाई सोभियत मिसाइलले झारिदियो । यो आक्रमणमा जहाजका पाइलट मारिए । सोही दिन सोभियत पनडुब्बी बी–५९ लाई सतहमा रहेको अमेरिकी न्याभल फौजको जहाजले हाते ग्रिनेड आकारको ‘डेफ्थ चार्ज’ हान्यो । यो पनडुब्बीलाई सतहमा निस्कन सन्देश थियो । तर न्याभल फौजलाई थाहा थिएन कि पनडुब्बी आणविक तरपिडोयुक्त थियो । पनडुब्बीमा असर पर्ने गरी हमलालाई युद्ध मानिन्थ्यो । त्यो समय अमेरिकी न्याभल फोजको अनगिन्ती डेफ्थ चार्जको हमलाका कारण पनडुब्बीमो असर गरेको थियो । पनडुब्बीले हमला सुरु गर्नका लागि यसमा रहेका तीन राजनीतिक अधिकारी सबैको सहमती आवश्यक पथ्र्यो । जहाजमा रहेका तीन मध्ये दुई जनाले आणविक तरपिडो हान्नुपर्ने सहमती जनाए तर एक अधिकारी ‘भ्यासिली अरखिभोभ’ले यसमा असहमती जनाए । उनको असहमतीले गर्दा विश्वव्यापी आणविक युद्ध टरेको थियो ।

तर सङ्कट अन्त्य भएको थिएन । इतिहासमा पहिलो पटक अमेरिकाले आफ्नो सुरक्षा सतर्कता ‘डेफ कन २’ मा कायम राख्यो । यो भनेको आणविक आक्रमणको आदेश दिने एक तह मात्र तल हो । सयौं आणविक मिसाइलहरू मार हान्न तयार राखियो । विश्व ध्वस्तको खतरा जनाउने आलङ्कारिक घडीको सुई मध्यरात हुन एक मिनेट बाँकीमा राखियो । (मध्यरातलाई विश्व ध्वस्त सुरु भएको मानिन्छ।)


गोप्य वार्ता[सम्पादन गर्ने]

तर यो बीच पनि दुई देशबीच कूटनीति जारी थियो । अक्टोबर २७ को रात वासिङ्टन डिसीमा अमेरिकी महान्यायाधिवक्ता र राष्ट्रपतिका भाइ रोवर्ट केनेडीले गोप्य रूपमा सोभियत राजदूत एनाटोली डोब्रिनिनलाई भेटे । दुईबीच भएको सघन वार्तापछि दुईले सहमतिका बुँदा तयार पारे र आफ्नो नेताहरूलाई मनाउने निधो गरे। सोभियत संघले अमेरिकी निरिक्षणमा क्युवाबाट आफ्नो हतियार हटाउन पर्ने र क्यास्ट्रोले सार्वजनिक रुपमा त्यस्तो हतियार स्वीकार नगर्ने र अमेरिकाले क्युवा माथी आक्रमण बन्द गर्ने सर्त राखिए।[२] अमेरिकाले त्यसको जवाफ ब्राजिल सरकार मार्फत क्युवालाई पठायो कि यदि क्षेप्यास्त्रहरु हटाइएमा अमेरिकाले क्युवामाथी आक्रमण गर्ने छैन।[३] सहमतिको मुख्य बुँदा अमेरिकाले टर्कीइटालीमा रहेको आफ्नो ज्युपिटर मिसाइलहरू हटाउने र क्युवाको सरकार हटाउने प्रयास सधैंका लागि अन्त्य गर्ने र सोभियत सङ्घले क्युवामा राखेको मिसाइलहरू संयुक्त राष्ट्रको निगरानीमा हटाउने भन्ने थियो ।

सङ्कटको सुरक्षित अवतरण[सम्पादन गर्ने]

शनिबार, अक्टोबर २७, सोभियत संघ र केनेडी क्याबिनेट बिचको सघन वार्ता पछि, केनेडी टर्की र दक्षिण इटालीमा लगाइएका सम्पूर्ण क्षेप्यास्त्र हटाउन गोप्य रुपमा राजी भए र ख्रुस्चेभ पनि क्युवाको सबै मिसाइल हटाउन तयार भए।[४] इटालीबाट क्षेप्यास्त्र हटाउने गोप्य सम्झौताको अंग थियो वा थिएन भन्नेमा केही विवाद छ । ख्रुस्चेभले आफ्नी स्मरणपत्रमा लेखेनुसार, जब संकट अन्त्य भयो तब म्याकनमारले इटाली र टर्की बाट क्षेप्यास्त्र हटाउने आदेश दिए।[५] सहमति पछि डोब्रिनिनले मस्कोमा यसबारेमा जानकारी दिए । त्यसको भोलिपल्ट ख्रुश्चेवले रेडियो मस्कोमा बोल्दै क्युवामा रहेको मिसाइल हटाउने निर्णय गरे र सकङ्ट अन्त्य भयो । त्यो समय दुवै सरकारको यो निर्णयलाई अर्कोसँग झुकेको भनेर आलोचना भएको थियो तर आजका इतिहासकारहरूले यो सहमतिले दुवैको रणनीतिक स्वार्थलाई सहयोग गरेको मान्छन् । त्योभन्दा पनि महत्वपूर्ण यसले विश्वलाई आणविक युद्धबाट बचायो ।

तर यसमा नेताहरूबीच भएको सानो गलत सञ्चार पनि अथवा फिल्डमा रहेका सेनाको तत्कालीन निर्णयमा हुने तलमाथिले नेताहरूकै प्रयासमा पानी हाल्न सक्थ्यो । भ्यासिली अरखिभोभको साहसी अस्वीकृति नभएको भए आज इतिहास अर्कै हुनसक्थ्यो ।

क्युवन मिसाइल सङ्कटपछिको परिवर्तन[सम्पादन गर्ने]

सोभियत संघमा असर[सम्पादन गर्ने]

क्युवामा असर[सम्पादन गर्ने]

अमेरिकामा असर[सम्पादन गर्ने]

विश्व घटनामा असर[सम्पादन गर्ने]

यो सञ्चारको खाडलले निम्त्याउन सक्ने दुर्घटना रोक्न लागि अर्को वर्ष वासिन्टनमस्कोबीच सीधा फोन सम्पर्क हुने हटलाइन सेवा सुरु भयो । यो सङ्कटपछि विज्ञहरूले युद्ध सुरु भएको भए विश्वको एक तिहाइ जनसङ्ख्या मर्ने हिसाब निकालेका थिए । यस्तो भयावह स्थिति बोध गरेर ख्रुस्चेभले अमेरिकालाई दुवैले आणविक हतियार हटाउनेसम्मको प्रस्ताव भएको एक सम्झौता प्रस्ताव गरेका थिए । केनेडीले आफू आफ्नो देशको सुरक्षा क्षेत्रमा रहेका हार्डलाइनरका कारण त्यो हदसम्मको सम्झौता गर्न असमर्थ रहेको बताए । तर यही सङ्कटले निम्त्याएको त्रासका कारण केहीपछि ‘खुल्ला रूपमा आणविक परीक्षण निषेध’ र ‘आणविक अप्रसार सम्झौता’ भयो ।

सन्दर्भ सामाग्री[सम्पादन गर्ने]

  1. "55 years ago the first Soviet ballistic missiles were delivered to Cuba", Ministry of Defense of the Russian Federation (Russianमा), ९ अगस्ट २०१७, अन्तिम पहुँच १२ मे २०१८ 
  2. "Chronology 1: September 28, 1962 to October 26, 1962", The Cuban Missile Crisis, 1962, The National Security Archive, अन्तिम पहुँच अप्रिल ९, २०११ 
  3. "Chronology 1: October 26, 1962 to November 15, 1962", The Cuban Missile Crisis, 1962, The National Security Archive, अन्तिम पहुँच अप्रिल ८, २०११ 
  4. Jim Hershberg (Spring १९९५), "Anatomy of a Controversy:Anatoly F. Dobrynin's Meeting With Robert F. Kennedy, Saturday, 27 October 1962" (5), अन्तिम पहुँच मे २९, २०१२ 
  5. Johnson, Dominic D. P. Failing to Win p. 105