खाण्डव वन

"बान्तेय श्री"मा कुँदिएको चित्र। खाण्डव वनको दहन: अर्जुन र कृष्णले अग्नि देवलाई वन उपभोग गर्न मद्दत गर्दै, इन्द्रले पठाएको वर्षालाई रोक्न वाणको वर्षा गराउँदै। नागहरू (बीचमा) आगोबाट बच्न खोज्दै।

खाण्डव वन, खाण्डव वनम् वा खाण्डवप्रस्थ हिन्दु महाकाव्य महाभारत मा उल्लेख गरिएको एक वन हो। यो यमुना नदीको पश्चिममा अवस्थित थियो। पाण्डवहरूले आफ्नो राजधानी सहर इन्द्रप्रस्थ निर्माण गर्नका लागि यस वनलाई सफा गरेको वर्णन गरिएको छ। यो वन पहिले तक्षक नामक राजाको नेतृत्वमा रहेका नागहरूको वासस्थान थियो।

अर्जुन र कृष्णले यस वनमा आगो लगाएर यसलाई सफा गरेको उल्लेख गरिएको छ। यस वनका बासिन्दाहरू विस्थापित भएका थिए। यही घटना नै इन्द्रप्रस्थ र हस्तिनापुरबाट शासन गर्ने कुरु राजाहरू प्रति नाग तक्षकको शत्रुताको मुख्य कारण बनेको थियो।

पौराणिक कथा

पौराणिक कथा अनुसार, अग्नि देवलाई आफ्नो भोक मेटाउनका लागि यस वनलाई जलाउनु आवश्यक थियो। उनको भोक मेटाउन सक्ने अन्य कुनै विकल्प थिएन। महाभारत मा उल्लेख भएअनुसार, इन्द्र खाण्डव वनका संरक्षक देवता थिए, जसकाकारण यस क्षेत्रलाई इन्द्रप्रस्थ भनिन्थ्यो।

तर, जतिपटक अग्निले त्यहाँ आगो सल्काउँथे, इन्द्रले वर्षा गराएर आगो निभाइदिन्थे। त्यसैले, अग्निले एक ब्राह्मणको भेष धारण गरी कृष्ण र अर्जुनसँग मद्दत माग्छन्। जब वन जलाइँदै थियो, इन्द्रले अर्जुनलाई आफ्नो वज्रले प्रहार गरी घाइते बनाएका थिए। तर अर्जुन र कृष्णले त्यस भीषण युद्धमा सबै देवता, गन्धर्व र असुरहरूलाई पराजित गरी सम्पूर्ण वन भष्म गरिदिन्छन्।

सातवटा प्राणी बाहेक सबै जीवहरू अग्निद्वारा भष्म भए। आगोबाट जोगिएका ती सात प्राणीहरूमा अश्वसेन (तक्षकका छोरा) नामक नाग, मयासुर र पाँचवटा सारङ्गक (चराहरू) थिए। ती पाँच चराहरूमा जरिता (ऋषि मन्दपालकी पत्नी) र उनका चार सन्तान जरितारी, सारिसृक्क, स्तम्भमित्र र द्रोण थिए।

मन्दपाल, जसले पहिले आफ्नो परिवारलाई छोडेर आफ्नी दोस्रो पत्नी लपितासँग बस्न खाण्डव वन छोडेका थिए, उनले नै अग्निलाई आफ्नो परिवारलाई यस महाविपत्तिबाट बचाउन मनाएका थिए। तक्षककी पत्नीले आफ्नो छोरा अश्वसेनलाई बचाउन आफ्नो ज्यान बलिदान दिइन्। अश्वसेनले पछि कुरुक्षेत्र युद्धको समयमा कर्णको एक विशेष वाणमा बसेर अर्जुनलाई मार्ने प्रयास गरेका थिए। पछि तक्षकले अर्जुनका नाति परिक्षितको मृत्युको कारण बनेर आफ्ना आफन्तहरूको मृत्युको बदला लिएका थिए।