गंगा दशहरा

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

गंगा दशहरा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले मनाउने एक पर्व हो । यो पर्व नेपाल तथा भारत सबै ठाउँमा मनाउने गरिन्छ । यस पर्वमा गंगा नदीमा स्नान गर्नाले सम्पूर्ण पापबाट मुक्त भइन्छ भन्ने धार्मीक मान्यता रहेको छ । यो पर्व ज्येष्ठ शुक्ल प्रतिपदाबाट शुरु भई दशमी सम्म १० दिन मनाउने गरिन्छ ।

पौराणिक कथन[सम्पादन गर्ने]

भगवान रामचन्द्रकी पत्नी सीतालाई रावणले हरण गरे पछि रावणको वध गर्न र लङ्का विजय गर्न अनि सीतालाई फर्काउन रामले प्रतिज्ञा गरे । त्यसै बेलाबाट यो 'दशहरा' पर्व पनि मान्न थालेको बुझिन्छ । त्यो बेला लङ्का जानलाई १०० योजन अर्थात् ४०० कोशको समुद्रको पुल बनाएर तर्नु पर्थ्यो । पुल निर्माण गर्न चानचुने कुरो थिएन । बाँदर श्रेष्ठ नलको नेतृत्वमा पुल पूरा भईएको कुरा हिन्दूहरूको पवित्र ग्रन्थ रामायणमा उल्लेख छ । पुल निर्माणको शीलान्यास स्वयं भगवान् रामचन्द्रबाट रामेश्वरम भगवान शिवको विधिवत स्थापन गरेर दशहराको पुण्यतिथिमा पूजा अर्चना साथ पुल निर्माण भएको कुरा पनि रामायणमा नै बताएको छ । यो पर्व ज्येष्ठ शुक्ल प्रतिपदाबाट शुरु भई दशमी सम्म १० दिनमा पूरा हुन्छ, त्यसैबेलादेखि 'दशहरा, पर्व मानिदै आएको बुझिन्छ । रामेश्वर शिव भगवानको ज्येष्ठ शुक्ल दशमीमा 'मनो भगवत्यै दशपाप हरा यैनमः। भनेर ५ ज्ञानेन्द्रिय, ५ कर्मेन्द्रिय यी दुवै थरि गरी दशवटै इन्द्रिय जन्य' दशै थरी पापको हरण गर्न संकल्प सहित गंगा स्नान गरिन्छ । सकेसम्म प्रतिपदाबाट दशमीसम्म र त्यत्ति धेरै दिन नसकेपनि दशमीको गंगा स्नानलाई अति महत्त्व मानिएको छ । अध्यात्मक रामायणको युद्धकाण्ड चतुर्थ सर्गमा भगवान रामले सेतु -पूल) निर्माण गरेको विस्तृत वर्णन छ र रामेश्वर शिवको दर्शन तथा पूजाको १-८ श्लोकसम छर्लङ्ग पारिएको छ । जस्तै:-

प्रणामे त्सेतुवन्ध यो दृष्ट्रा रामेश्वर शिवम्

ब्रह्महत्यादि पापेभ्यो मुच्यते मदनु ग्रहात्।।२।।

सेतुबन्धनर स्नात्वा द्रष्ट्रा रामेश्वरं हरम्

सङ्कल्पनियतो भूत्वा गत्वा बाराणसी नरः।।३। आदि

धार्मिक महत्व[सम्पादन गर्ने]

जसले रामले संस्थापना गर्नु भएको रामेश्वर शिवलाई दर्शन गर्छ त्यसको ब्रह्म हत्यादि पाप पनि नष्ट हुन्छ । रामेश्वरको दर्शन पूजा गरेर काशी वाराणसी सङ्कल्पसहित पूजा गर्ने विषयलाई बढी महत्त्व दिएको छ । जस्तै:- ब्राह्म ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशमी हस्त संयुता

हरते दश पापानी तस्मात् दशहरा स्मृता वराहः

दशमी शुक्ल पक्षेतु ज्येष्ठे मासे कुजे ऽ हनि

अवतीणरा यतः स्वर्गात् हस्तार्थी च सरिद् बराः।।

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे प्राप्य प्रतिपदा तिथिम्

दशाश्वमेधके स्नात्वा मुच्यते सर्व पातकैः

यस्तै यस्ता थुप्रै दृष्टान्त दिएर दशहराको महत्त्व दर्शाइएको छ । साथै यो दशहरालाई अत्युत्तम पर्व भनेर बताइएको छ । जाग्राम बसेर वाराणसीको भागिरथी स्नानलाई पनि त्यत्तिकै महत्त्व दिइएको छ।

दश प्रसृति कृष्णांच तिलां सर्दिश्व वै जले

सक्तु पिण्डान् गुड पिण्डान् दधाच्च द संज्ञाया

यसरी काला तिल घिऊ सातु गुडको पिण्डदान गर्न पनि उल्लेख गरेको छ । यस्तै यस्ता थुप्रै शास्त्रोक्त वचनले यो दशहराको महत्त्व वर्णन भएको छ । यो दशहरामा कृषकहरूको खेतीको पहिलो अवधि भएको हुँदा कर्कलो, बोडी, फर्सी आदिका मुन्टा टिपेर पनि १० थोक तरकारी बनाइ यो दशहरा चाड मान्ने गर्छन् । दशहराको दिनबाट वषरारम्भ भएको मानिन्छ । यो दिनमा दस हातमाथि गङ्गाजीको छाल उठेर बढ्छ भन्ने किंवदन्ती अझैसम्म छ । हाम्रा पूर्खाहरूले यस्तै यस्ता विशेषतालाई औंल्याएर यस्ता थुप्रै पर्वहरू मान्दै आएका छन् । यो पर्व पनि आध्यात्मिक तथा भौतिक चिन्तन मनन गर्नलाई सहायक सिद्ध छ । हाम्रो मन मस्तिष्कमा १० इन्द्रियहरूले तगारो लगाएका हुन्छन् । त्यस्ता मानसिक विकृतिलाई पखाल्न र यी दशै इन्द्रियहरूलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिन पनि यो पर्वले गङ्गास्नान गर्न र शिवको आराधना गर्न औँल्याएको छ भने भौतिक दृष्टिबाट कृषकहरूले वषरारम्भको बेला खुसियाली मनाउन गरेको पनि देखिन्छ । जे होस् यस्ता पर्वको जगेर्ना गरेर हाम्रो संस्कृतिलाई जीवित राख्न आवश्यक देखिन्छ । यस्तो परम्परा जीवित राख्न सकियो भने हामी मरे पनि हाम्रो संस्कृति जीवित रहनेछ ।

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

बाह्य लिङ्कहरू[सम्पादन गर्ने]