गजलक्ष्मी

लघुचित्र, सन् १७८० तिर

गजलक्ष्मी देवी लक्ष्मीको एक प्रमुख स्वरूप हुन् जसलाई धन, समृद्धि र प्रजननकी हिन्दु देवी मानिन्छ। यस स्वरूपमा उनलाई दुवै तर्फ दुईवटा हात्तीहरूसँग चित्रण गरिएको हुन्छ। यो प्रतिनिधित्वले धन र समृद्धिको दैवी आशीर्वाद मात्र नभई प्रजनन र राजकीय अधिकारका विषयवस्तुहरूलाई पनि मूर्त रूप दिन्छ।

यस स्वरूपलाई धनका विभिन्न पक्षहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने लक्ष्मीका आठ स्वरूपहरू अर्थात् अष्टलक्ष्मी मध्ये एकको रूपमा समावेश गरिएको छ।

प्रतिमा लक्षण र प्रतीकवाद

हिन्दु धर्मशास्त्र अनुसार, समुद्र मन्थनबाट उत्पत्ति हुँदा गजलक्ष्मीले इन्द्रले गुमाएको धन र शक्ति फिर्ता गराएको मानिन्छ। उनलाई चारवटा हात भएकी, रातो वस्त्र पहिरिएकी, दुईवटा हातमा कमलको फूल समातेकी र बाँकी दुई हातले अभयमुद्रा र वरदमुद्रा प्रदर्शन गरिरहेकी रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनको दुवै तर्फ दुईवटा हात्तीहरू हुन्छन्। गजलक्ष्मीको विशिष्ट चित्रणमा, हात्तीहरूले आफ्नो सुँड वा कलशबाट देवीलाई जलले स्नान गराइरहेको देखाइन्छ। जल अर्पण गर्ने यो कार्य कृषि समृद्धि र जीवन निर्वाहका लागि अत्यावश्यक पोषक वर्षाको प्रतीक हो। यस चित्रणमा हात्तीहरूको महत्वपूर्ण प्रतीकात्मक अर्थ रहेको छ।

हात्तीहरूलाई प्रायः उर्वर वर्षाको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ जुन प्राचीन हिन्दु विश्वासमा हात्तीहरूलाई बादलसँग जोडिएको अवधारणामा आधारित छ। पौराणिक कथाहरूका अनुसार, सुरुका हात्तीहरूका पखेटा हुन्थे र तिनीहरू आकाशमा उड्दै पृथ्वीमा वर्षा गराउँथे। एक ऋषिको ध्यान भङ्ग गरेपछि पृथ्वीमै बस्नुपर्ने श्राप पाएतापनि तिनीहरूले बादलसँगको आफ्नो सम्बन्ध कायम राखे जसले बालीनालीको वृद्धिका लागि आवश्यक वर्षाको पोषक शक्तिलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। यसरी, लक्ष्मीको साथमा हात्तीहरूको उपस्थितिले प्रजनन र प्रचुरताको प्रदायकको रूपमा उनको भूमिकालाई थप प्रष्ट पार्छ।

ऐतिहासिक रूपमा भारतमा हात्तीहरूलाई शक्ति र वैभवको प्रतीक मानिँदै राजपरिवारसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। राजाहरूले राजकीय समारोह र सैन्य प्रयोजनका लागि हात्तीका हात्तीसार राख्ने गर्थे, किनभने हात्तीहरू राजकीय सवारीका अभिन्न अङ्ग थिए र तिनीहरूले वर्षा र कृषि उर्वरतामा प्रभाव पार्ने विश्वास गरिन्थ्यो। फलस्वरूप, लक्ष्मीको साथमा हात्तीहरूको चित्रणले धन र सार्वभौमिकताको अन्तरसम्बन्धलाई उजागर गर्दछ, जहाँ देवीका गुणहरू र राजकीय शक्तिका विशेषताहरू एकापसमा मिसिएका हुन्छन्।

यसका अतिरिक्त, उनी देवीको यस्तो स्वरूप हुन् जसले पशुधनका साथै शक्ति प्रतिनिधित्व गर्ने धनका अन्य प्रतीकहरूको पनि प्रतिनिधित्व गर्छिन्।