गजासुर

A rare instance where iconographical treatises are fully followed

गजासुर महिषासुर का पुत्र थिए। जब उनले देवताद्वारा प्रेरित देवीले मेरो पितालाई मारेका थिए,तब उसले बदला लिने भावनाले घोर तप गरे। उनको तपको ज्वालाबाट सबै जल्न लाग्यो। देवताहरूले ब्रह्माजीसँग आफ्नो दुः ख पोखे, तब ब्रह्माजी उनको सामु प्रकट भाई उनको प्रार्थनानुसार उनलाई वरदान दिए । उनले कामको वशमा पर्ने कुनै पनि स्त्री वा या पुरुषद्वारा नमर्ने, महाबली र सबैबाट अजेय हुने वर्दान मागे।

वरदान पाएपछी सब दिशा तथा सबै लोकमा उनले आफ्नो अधिकार गरे। अन्तमा भगवान् शंकर की राजधानी आनन्दवन काशीमा गएर सबैलाई सताउन थाल्यो। देवताहरूले भगवान् शंकरसँग प्रार्थना गरे। शंकर कामविजयी नै थिए। शोभाजीले गजासुर सँग घोर युद्धमा गजासुरलाई हराएर त्रिशूलमा त्रिशूलमा बाँधे। त्यसपछि उनले भगवान शंकरको प्रशंसा गरे। शंकर उहाँसँग प्रसन्न भए र उहाँलाई इच्छित वर माग्न भने।

तब गजासुरले भने– दिदिगम्बरस्वरूप महेशान ! यदि तिमी मसँग खुसी छौ भने तिमीले आफ्नो त्रिशूलको अग्निबाट पवित्र भएको मेरो यो छाला सधैं धारण गर। विभो! म पुण्य सुगन्धको निधि हुँ, त्यसैले लामो समयसम्म तपस्याको ज्वालामा परेर पनि मेरो यो छाला जलेको छैन। दिगम्बर ! यदि मेरो यो छाला पुण्यवान नभएको भए युद्धको मैदानमा कसरी तिम्रो अङ्गहरूको संगत हुन्थ्यो। शंकर ! यदि तपाईं सन्तुष्ट हुनुहुन्छ भने मलाई अर्को वरदान दिनुहोस्। आजदेखि तिम्रो नाम 'कृतिवास' प्रसिद्ध होस्।

गजासुरको कुरा सुनेपछि भक्तवत्सल शंकरले महिषासुर नन्दन गजलाई ठूलो आनन्दका साथ भने - 'तथास्तु' -

त्यसबेलादेखि, भगवान शिवलाई 'गजासुर' पनि भनिन्छ, जसको अर्थ "हात्तीको आभूषण लगाउने व्यक्ति" हो। भगवान शिवले आफ्नो शरीरमा गजासुरको छाला लगाउनुभयो र आफ्नो पवित्र शरीरबाट शिवलिंग सिर्जना गर्नुभयो, जुन काशीको कृतिवेश्वर मन्दिरमा स्थापित गरिएको थियो।

गजासुरको वधको मूर्तिकलालाई "गजासुर-संहार" वा "गजांतक" भनेर चिनिन्छ र यसको मूर्तिकला धेरै मन्दिरहरूमा देख्न सकिन्छ।