गायत्री देवी
गायत्री देवी | |
|---|---|
 सन् १९४५ मा गायत्री देवी | |
| लोकसभाकी सांसद | |
| पदमा २ अप्रिल १९६२ – १५ मार्च १९७१ | |
| पूर्वाधिकारी | हरिशचन्द्र शर्मा, निर्दलीय |
| उतराधिकारी | सतीश चन्द्र अग्रवाल |
| निर्वाचन क्षेत्र | जयपुर |
| औपचारिक महारानी जयपुर | |
| पदमा १९४८ – २४ जुन १९७० | |
| उतराधिकारी | पद्मिनी देवी |
| जयपुर राज्यकी महारानी | |
| पदमा ९ मे १९४० – १९४८ | |
| व्यक्तिगत विवरण | |
| जन्म | २३ मे १९१९ लन्डन, इङ्ग्ल्यान्ड |
| निधन | २९ जुलाई २००९ (उमेर ९०) |
| दल | स्वतन्त्र पार्टी (१९६२–१९७६)[१] |
| दम्पती | मान सिंह द्वितीय |
| सन्तान | जगत सिंह |
| आमाबुबाहरू | |
गायत्री देवी[२] (जन्म: कुचबिहारकी राजकुमारी गायत्री देवी; २३ मे १९१९ – २९ जुलाई २००९) सन् १९४० देखि १९४९ सम्म महाराजा सवाई मान सिंह द्वितीयसँग विवाह गरेपछि जयपुरकी तेस्रो महारानी (राजपत्नी) थिइन्।[४]
भारत स्वतन्त्र भएपछि तथा रजौटा राज्यहरूको उन्मूलन गरिएपछि उनी स्वतन्त्र पार्टीकी सफल राजनीतिज्ञका रूपमा स्थापित भइन्। गायत्री देवी आफ्नो असाधारण सौन्दर्यका लागि पनि प्रसिद्ध थिइन् र वयस्क जीवनमा उनी एक प्रभावशाली फेसन प्रतीकका रूपमा परिचित भइन्।
उनी स्वतन्त्र पार्टीबाट करिब १२ वर्षसम्म सक्रिय राजनीतिमा संलग्न रहिन्। यस अवधिमा उनी इन्दिरा गान्धी नेतृत्वको सरकारकी प्रमुख आलोचकहरूमध्ये एक थिइन्। राजनीतिबाट अवकाश लिएपछि उनले आफ्नो विशाल निजी सम्पत्तिमा शान्त जीवन बिताइन् र आफ्नो समय विभिन्न रुचिका गतिविधि तथा मनोरञ्जनमा व्यतीत गरिन्।
उनी २९ जुलाई २००९ मा ९० वर्षको उमेरमा जयपुरमा निधन भइन्। उनको मृत्युका बेला उनी पक्षाघातजन्य इलियस (Paralytic ileus) तथा फोक्सोको सङ्क्रमणबाट पीडित थिइन्। उनले करिब २५ करोड पाउन्ड स्टर्लिङ मूल्यको सम्पत्ति छोडेकी थिइन्, जुन पछि उनका नातिनातिनाहरूलाई हस्तान्तरण गरिएको थियो।[५]
प्रारम्भिक जीवन
[सम्पादन]
हिन्दू राजपरिवारमा जन्मिएकी गायत्री देवीका पितृपक्षमा बङ्गाली[६] तथा राजवंशी कोच वंशको वंशपरम्परा थियो भने मातृपक्षबाट उनी राजवंशी मराठा गायकवाड वंशसँग सम्बन्धित थिइन्।[७][८]
उनका पिता राजकुमार जितेन्द्र नारायण तत्कालीन कुचबिहार राज्य (हाल पश्चिम बंगाल)का युवराज (क्राउन प्रिन्स)का कान्छा भाइ थिए। पितामही सुनीति देवी बङ्गाल पुनर्जागरणका प्रमुख व्यक्तित्व तथा समाजसुधारक केशवचन्द्र सेनकी छोरी भएकाले गायत्री देवीको सम्बन्ध केशवचन्द्र सेनसँग पनि थियो।[६][९][१०]
उनकी आमा मराठा राजकुमारी इन्दिरा राजे थिइन्, जो बडोदाका मराठा महाराजा सयाजीराव गायकवाड तृतीयकी एकमात्र छोरी थिइन्। उनी आफ्नो सौन्दर्य तथा उच्च सामाजिक जीवनशैलीका कारण अत्यन्त प्रसिद्ध थिइन्। बाल्यकालमै आफ्ना काकाको निधन भएपछि उनका पिता कुचबिहारको सिंहासन (गद्दी)मा आसीन भएका थिए।
गायत्री देवीले लन्डनको Glendower Preparatory Schoolमा प्रारम्भिक शिक्षा प्राप्त गरिन्।[११] त्यसपछि उनले विश्वभारती विश्वविद्यालयअन्तर्गतको पाठ भवन, शान्तिनिकेतनमा अध्ययन गरिन्।[१२] पछि उनी आफ्नी आमा तथा दाजुभाइ-दिदीबहिनीसँग लुसेन, स्विट्जरल्यान्ड गइन्, जहाँ उनले आफ्नो अध्ययनलाई निरन्तरता दिइन्। त्यसपछि उनी पुनः लन्डन फर्किइन् र London School of Secretaries, Brillantmont तथा Monkey Club Londonमा सचिवीय (सेक्रेटेरियल) तालिम प्राप्त गरिन्।
गायत्री देवीले सवाई मान सिंह द्वितीयसँग पहिलो पटक भेट गर्दा उनी १२ वर्षकी थिइन्। त्यसबेला सवाई मान सिंह द्वितीय पोलो खेल्न कोलकाता आएका थिए र गायत्री देवीको परिवारसँगै बसेका थिए।[१३]
उनले ९ मे १९४० मा सवाई मान सिंह द्वितीय बहादुरसँग विवाह गरिन्।[४]
गायत्री देवी घोडचढीप्रति अत्यन्त रुचि राख्ने कुशल अश्वारोहण खेलाडी थिइन्। उनी उत्कृष्ट घोडसवार हुनुका साथै दक्ष पोलो खेलाडी पनि थिइन्। उनी निशानेबाजीमा पनि निपुण थिइन् र शिकार (शिकार) खेल्न विशेष रुचि राख्थिन्।
गायत्री देवीलाई मोटरगाडीहरूको पनि विशेष सोख थियो। भारतमा पहिलो मर्सिडिज–बेन्ज W126 (५०० SEL) आयात गर्ने श्रेय पनि उनलाई दिइन्छ, जुन पछि मलेसिया पठाइएको थियो। उनका स्वामित्वमा धेरै रोल्स-रोयस मोटरगाडी तथा एउटा निजी विमान पनि थियो।
गायत्री देवीका एक पुत्र, जयपुरका राजकुमार जगत सिंह (इसरदाका अन्तिम राजा) थिए, जसको जन्म १५ अक्टोबर १९४९ मा भएको थियो। उनलाई उनका काकाको जागिर (फिफ) सहायक उपाधिका रूपमा प्रदान गरिएको थियो। जगत सिंह भवानी सिंहका सौतेनी भाइ थिए। भवानी सिंह उनका पिताका जेठा पुत्र थिए, जसको जन्म उनका पिताको पहिलो पत्नीबाट भएको थियो।[४]
शैली तथा फेसनको प्रतीकका रूपमा गायत्री देवीको तस्बिर प्रख्यात फोटोग्राफर सेसिल बिटनले भोग (Vogue) पत्रिकाका लागि खिचेका थिए।[१४][१५]
सेसिल बिटनले गायत्री देवीलाई विश्वका "दश सर्वाधिक सुन्दर महिलाहरू"मध्ये एकका रूपमा वर्णन गरेका थिए।[१६][१७]
सन् २००४ मा दिएको एक अन्तर्वार्तामा गायत्री देवीले भनेकी थिइन्, "मैले आफूलाई कहिल्यै सुन्दर ठानेकी थिइनँ। मलाई सम्झना छ, सानै हुँदा मेरी आमाले मलाई जबर्जस्ती लिपस्टिक लगाउन लगाउनुहुन्थ्यो। बाह्य रूपरङले मलाई कहिल्यै विशेष आकर्षित गरेन, न पहिले, न अहिले, न भविष्यमा नै गर्नेछ।"[१६]
सन् १९६२ मा ज्याकलिन केनेडीले भारत भ्रमणका क्रममा गायत्री देवीसँग भेट गरेकी थिइन्। त्यस अवसरमा उनीहरू पोलो प्रतियोगितामा सँगै उपस्थित भएका तथा भारत भ्रमणका क्रममा सँगै खिचिएका तस्बिरहरू व्यापक रूपमा चर्चित भएका थिए।[१८][१९]
सन् २०१९ मा महारानी गायत्री देवीको जन्मशताब्दीको अवसरमा मुम्बईमा Maharani: Remembering the Princess शीर्षकको विशेष प्रदर्शनी आयोजना गरिएको थियो।[२०]
सन् २०१३ मा भारतीय फेसन डिजाइनर सव्यसाची मुखर्जीले गायत्री देवीको अमिट शैलीगत प्रभावको सम्मानस्वरूप पाँच वटा सीमित संस्करणका साडी सार्वजनिक गरेका थिए। ती साडीहरू ताज महल प्यालेस होटलमा विशेष समारोहका बीच प्रस्तुत गरिएको थियो।[२१]
गायत्री देवीले जयपुरमा दुईवटा शैक्षिक संस्थाको स्थापना गरिन्। पहिलो, महारानी गायत्री देवी गर्ल्स पब्लिक स्कूल, जसको स्थापना सन् १९४३ मा भएको थियो,[२२] र दोस्रो, आफ्ना पति महाराजा सवाई मान सिंह द्वितीयको स्मृतिमा स्थापित सहशैक्षिक विद्यालय महाराजा सवाई मान सिंह विद्यालय, जयपुर।[२३]
उनले लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको जयपुरको ब्लु पोटरी (नीलो माटोका भाँडाकुँडा) कलालाई पुनर्जीवित गर्न तथा यसको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएकी थिइन्।[२४]
परिवार
[सम्पादन]गायत्री देवीका एक मात्र पुत्र राजकुमार जगत सिंह, इसरदाका राजा (१५ अक्टोबर १९४९ – ५ फेब्रुअरी १९९७) थिए। उनलाई उनका पितृकाका (पिताका जेठा दाजु)को इसरदा जागिर (फिफ) सहायक उपाधिका रूपमा प्रदान गरिएको थियो।
जगत सिंहले १० मे १९७८ मा मोम राजावोङ्से प्रियानन्दना रङ्सित (जन्म १९५२)सँग विवाह गरेका थिए। उनी थाइल्यान्डका राजकुमार पियारङ्सित रङ्सित तथा राजकुमारी विभावादी रङ्सित (पूर्वनाम राजानी)की छोरी हुन्। दम्पतीका दुई सन्तान छन्:
- राजकुमारी ललित्या कुमारी (जन्म १९७९)
- महाराज देवराज सिंह, इसरदाका राजा (जन्म १९८१)
हाल उनीहरू नै गायत्री देवीका जीवित प्रत्यक्ष वंशज हुन् र उनीहरूले आफ्नी पितामही गायत्री देवीका उत्तराधिकारी भएको दाबी गरेका छन्।
महाराज जगत सिंह जयपुरका भवानी सिंहका पितृपक्षीय सौतेनी भाइ थिए। भवानी सिंह स्वर्गीय महाराजाका पहिलो पत्नी, जोधपुरकी एक राजकुमारीबाट जन्मिएका जेठा पुत्र थिए।[२५]
पारिवारिक सम्बन्ध
[सम्पादन]
गायत्री देवीको भारतका धेरै पूर्व शाही (राजपरिवार)हरूसँग पारिवारिक सम्बन्ध थियो। उनी स्वयं राजपूत समुदायकी नभई बङ्गालको कुचबिहारका स्थानीय शासक कोच वंशकी सदस्य थिइन्। उनी महाराजा जितेन्द्र नारायण तथा महारानी इन्दिरा राजेकी छोरी थिइन्। उनकी आमा इन्दिरा राजे महाराजा सयाजीराव गायकवाड तृतीय तथा महारानी चिमनाबाईकी छोरी थिइन्, जो मराठाहरूको गायकवाड वंशसँग सम्बन्धित थिए।
उनका पितृपक्षीय हजुरबुबा–हजुरआमा नृपेन्द्र नारायण भूप बहादुर तथा कुचबिहारकी सुनीति देवी थिए। महारानी सुनीति देवी ब्रह्म समाजका प्रख्यात समाजसुधारक केशवचन्द्र सेनकी छोरी थिइन्।
गायत्री देवीका दुई दाजुभाइ थिए—जगद्दीपेन्द्र नारायण र इन्द्रजितेन्द्र नारायण। सन् १९२२ मा उनका पिताको निधन भएपछि जगद्दीपेन्द्र नारायण बाल्यावस्थामै कुचबिहारका महाराजा बनेका थिए।
मातृपक्षबाट गायत्री देवीको बडोदा राज्यका गायकवाड राजवंशसँग घनिष्ठ सम्बन्ध थियो। साथै, उनकी दिदी इला देवीको विवाह त्रिपुराको राजपरिवारमा भएको थियो भने कान्छी बहिनी मानेका देवीको विवाह देवास राज्यको राजपरिवारमा भएको थियो।
यसरी विभिन्न पारिवारिक सम्बन्धमार्फत गायत्री देवी कोटा, सावन्तवाडी, अक्कलकोट, जाठ, देवास (जुनियर), जसदान, सन्दुर, टेहरी–गढवाल, मयूरभञ्ज, धार, कोल्हापुर, लुनावाडा, बारिया तथा पयागपुरका राजपरिवारसँग सम्बन्धित थिइन्। त्यतिबेला भारतका शाही परिवारहरूबीच यस्ता वैवाहिक तथा पारिवारिक सम्बन्धहरू सामान्य मानिन्थे।
मृत्यु
[सम्पादन]गायत्री देवीलाई १७ जुलाई २००९ मा सन्तोकबा दुर्लभजी मेमोरियल अस्पताल (SDMH)मा भर्ना गरिएको थियो। उनको २९ जुलाई २००९ मा ९० वर्षको उमेरमा फोक्सोको कार्यक्षमता विफल (lung failure) भएका कारण निधन भएको बताइएको छ।[२६][२७]
उनको निधनपछि उनका परिवारका सदस्यहरूले सन् १९७५ मा सरकारले जफत गरेको ८०० किलोग्राम सुन फिर्ता पाउनका लागि दिल्ली उच्च अदालतमा निवेदन दिएका थिए। सरकारले Gold Control Act, 1968 अन्तर्गत गायत्री देवीद्वारा काँचो सुन राखिएको कार्यलाई गैरकानुनी ठहर गर्दै उक्त सुन जफत गरेको थियो।
सन् २०१२ मा केन्द्र सरकारका अधिवक्ता एस. के. दुबेले अदालतमा गायत्री देवीद्वारा काँचो सुन राखिएको कार्य उक्त कानुनअनुसार अवैध रहेको बताएका थिए। उनले परिवारले कानुनका प्रावधानहरू उल्लङ्घन गरेको भन्दै सरकारले उनीहरूमाथि १ करोड ५० लाख भारतीय रुपैयाँ जरिवाना लगाएको र पछि त्यसलाई घटाएर ८० लाख रुपैयाँ कायम गरिएको जानकारी दिएका थिए।[२८]
टिप्पणी
[सम्पादन]सन्दर्भ
[सम्पादन]- ↑ गायत्री देवीले सन् १९७६ मा सक्रिय राजनीतिबाट अवकाश लिएकी थिइन्।
- ↑ "General Election, 1962 (Vol I)", Election Commission of India, पृ: ८२, अन्तिम पहुँच २१ नोभेम्बर २०२१।
- ↑ Kanwar 2005, pp. 56-58; Moore 2005, pp. 78-80.
- 1 2 3 उनका पति सवाई मान सिंह द्वितीयले जयपुर राज्यलाई भारतको सङ्घमा विलय गराउने अभिलेखमा हस्ताक्षर गरेपछि तथा सन् १९७० मा उनका सौतेनी छोरा उत्तराधिकारी बनेर शासकीय उपाधि ग्रहण गरेपछि, उनी महारानी गायत्री देवी, राजमाता, जयपुरका रूपमा परिचित भइन्।[३] उनी कुचबिहारको हिन्दू राजपरिवारमा जन्मिएकी थिइन्। उनका पिता पश्चिम बंगालस्थित कुचबिहारका महाराजा जितेन्द्र नारायण थिए भने उनकी आमा मराठा राजकुमारी इन्दिरा राजे थिइन्। इन्दिरा राजे बडोदाका महाराजा सयाजीराव गायकवाड तृतीयकी एकमात्र छोरी थिइन्। गायत्री देवी कुचबिहारका उत्तराधिकारी महाराजा जगद्दीपेन्द्र नारायणकी बहिनी पनि थिइन्। जगद्दीपेन्द्र नारायण, जो अनौपचारिक रूपमा ‘भैया’ भनेर परिचित थिए, आफ्ना पितापछि कुचबिहारको सिंहासनमा आरूढ भएका थिए।<ref name="indian express">"New book says British did not want 'non-Aryan' Gayatri Devi to marry Raja of Jaipur", Indian Express, २१ अगस्ट २०२०, अन्तिम पहुँच २१ नोभेम्बर २०२०।
- ↑ "A battle of wills: Gayatri Devi's £250m legacy", The Independent (अङ्ग्रेजीमा), १९ सेप्टेम्बर २००९, अन्तिम पहुँच ३ मे २०१९।
- 1 2 Devi of Jaipur, Gayatri (१९९५), A Princess Remembers: The Memoirs of the Maharani of Jaipur (Englishमा), New Delhi: Rupa & Co, पृ: 33, आइएसबिएन 978-81-716-7307-0।
- ↑ "Remembering the Rajmata of Jaipur: 10 facts about Maharani Gayatri Devi", India Today, २३ मे २०१७, अन्तिम पहुँच ४ जनवरी २०२५।
- ↑ "Maharani Gayatri Devi | Rajput Queen | Queens of India | Maharaja Sawai Man Singh II", lapolo.in, मूलबाट २४ अप्रिल २०२४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ४ जनवरी २०२५।
- ↑ Sansar, Swapnil (२३ मे २०२४), "Maharani Gayatri Devi", Swapnil Sansar, अन्तिम पहुँच ४ जनवरी २०२५।
- ↑ "The Maharani's Family", maharaniofjaipur.tripod.com, अन्तिम पहुँच ४ जनवरी २०२५।[स्थायी मृत कडी]
- ↑ Devi, Gayatri (१९९६), A princess remembers: the memoirs of the Maharani of Jaipur, Rupa & Co., पृ: ८७, आइएसबिएन 978-81-7167-307-0।
- ↑ Whistle-Stopping Maharani Time, 10 November 1961.
- ↑ "'I Had Shot My First Panther Before I Turned Thirteen': Gayatri Devi turned 13 in 1932", Outlook, २० अक्टोबर २००८।
- ↑ "Sawai Man Singh II, Maharaja of Jaipur; Maharani Gayatri Devi, Rajmata of Jaipur", National Portrait Gallery, अन्तिम पहुँच २८ अक्टोबर २०२३।
- ↑ Francis, Martin (जनवरी २००६), "Cecil Beaton's Romantic Toryism and the Symbolic Economy of Wartime Britain", Journal of British Studies (अङ्ग्रेजीमा) 45 (1): 90–117, आइएसएसएन 1545-6986, डिओआई:10.1086/497057।
- 1 2 Sahwney, Anubha (२४ अप्रिल २००४), "I've never felt beautiful: Gayatri Devi", The Times of India, आइएसएसएन 0971-8257, अन्तिम पहुँच २९ अक्टोबर २०२३।
- ↑ "Some seen and unseen photographs of Maharaja Sawai Man Singh II of Jaipur and his wife, Maharani Gayatri Devi, taken by Cecil Beaton during his 1944 visit to Jaipur on the invitation of the Maharaja. Beaton wrote in Vogue about the Maharaja, 'the Maharaja of Jaipur is a young man with a proud appreciation of the beauties of his state and a keen interest in rebuilding.' He also named the Maharani as one of the ten most beautiful women in the world. #jaipur #royalfamily #royalfamilyofjaipur", Instagram, अन्तिम पहुँच २९ अक्टोबर २०२३।
- ↑ Zubrzycki, John (२९ जुलाई २०२१), "Jaipur's Last Stand", History Today, अन्तिम पहुँच २९ अक्टोबर २०२३।
- ↑ Thottam, Jyoti (१७ अगस्ट २००९), "Gayatri Devi", Time, आइएसएसएन 0040-781X, अन्तिम पहुँच २९ अक्टोबर २०२३।
- ↑ Kanwar, Dharmendar (१ अक्टोबर २०१९), "Remembering the legacy of Maharani Gayatri Devi on her 100th birthday", Vogue India, अन्तिम पहुँच ३० अक्टोबर २०२३।
- ↑ Chande, Jerusha Ratnam (१५ जनवरी २०१३), "Sabyasachi's Maharani saris", Vogue India, अन्तिम पहुँच ३० अक्टोबर २०२३।
- ↑ "Rajmata Gayatri Devi", London: The Telegraph, २९ जुलाई २००९।
- ↑ "Philosophy", www.msmsvidyalaya.in, अन्तिम पहुँच ३० जुन २०२१।
- ↑ Roopa, Nupur (७ अप्रिल २०१८), "Jaipur's blue mystic battles loss of lustre", mint (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २८ अक्टोबर २०२३।
- ↑ Bhandari, Prakash (१९ अप्रिल २०११), "Bhawani Singh had seen many ups and downs in life", The Times of India (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच १९ जनवरी २०२१।
- ↑ "Gayatri Devi, former Jaipur queen, is dead", The New Indian Express, २९ जुलाई २००९, अन्तिम पहुँच २६ जुन २०२३।
- ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो; "TOI" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - ↑ "Gayatri Devi's heirs fight govt for 800 kg gold", The New Indian Express, ३१ जनवरी २०१०, अन्तिम पहुँच १५ जुन २०२४।
थप स्रोतहरू
[सम्पादन]
- Devi, Gayatri (१९७७), A Princess Remembers: The Memoirs of the Maharani of Jaipur, J.B. Lippincott, आइएसबिएन 81-7167-307-4।
- Kanwar, Dharmendar (२००५) [२००४], Rajmata Gayatri Devi, Roli Books, आइएसबिएन 9-788-174-36294-0।
- Devi, Gayatri (१९९९), Gourmet's Gateway: A Royal Collection, Dharmendar Kanwar, आइएसबिएन 81-901221-0-X।
- Moore, Lucy (२००५), Maharanis, Penguin Books, आइएसबिएन 978-0-14-303704-0।
- Kanwar, Dharmendar (२००४), Rajmata Gayatri Devi--: Enduring Grace (अङ्ग्रेजीमा), Lustre Press, Roli Books, आइएसबिएन 978-81-7436-295-7।
- Stern, Robert W. (१९८८), The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj (अङ्ग्रेजीमा), BRILL, आइएसबिएन 978-90-04-08283-0।
बाह्य कडी
[सम्पादन]- एमजीडी गर्ल्स स्कूलको आधिकारिक वेबसाइट
- महारानी गायत्री देवीको निधन सम्बन्धी समाचार
- "राजमाता गायत्री देवी – डेली टेलिग्राफ श्रद्धाञ्जली"।
- "रेडिफ लेख – उनका सह-लेखकद्वारा लिखित संस्मरण"।
| साधारण | |
|---|---|
| राष्ट्रिय पुस्तकालयहरू | |
| वैज्ञानिक डेटाबेसहरू | |
| अन्य | |
