गिलगित

गिलगित

گلیٗت‎ (सिना)
گلگت‎ (उर्दु)
गिलगित گلیٗت‎ (सिना); گلگت‎ (उर्दु)
पाकिस्तान प्रशासित सहर
	माथिबाट:; गिलगित सहर, केन्द्रीय इमामिया मस्जिद, गिलगित नदी, राकापोसी हिमाल (दक्षिणी भूभाग)
	गिल्गितको अन्तरक्रियात्मक नक्सा
	विवादित कश्मीर क्षेत्रमा खैरो रङमा छायाँ परेको पाकिस्तान प्रशासित गिलगित बल्तिस्तान देखाउने नक्सा।
	निर्देशाङ्क: ३५°५५′१५″उ ७४°१८′३०″पू / 35.92083°N 74.30833°E
प्रशासकीय देश	पाकिस्तान
प्रशासनिक एकाय	गिलगित बल्तिस्तान
जिल्ला	गिलगित जिल्ला
सरकार
• प्रकार	विभागीय प्रशासन
• आयुक्त	नजिब आलम (पाकिस्तान प्रशासनिक सेवा)
• उपमहानिरीक्षक	हसन रजा खान
उन्नतांश	१,५०० मिटर (४९०० फिट)
जनसङ्ख्या (सन् २०११)
• जम्मा	२६१,४४०
जनसाङ्ख्यिकी
• भाषा(हरू)	उर्दु, सिना
समय क्षेत्र	युटिसी+५:०० (पाकिस्तान मानक समय)
हुलाक कोड	१५७१– १xx
क्षेत्रीय सङ्केत	+९२

गिलगित (उर्दु:گِلْگِت) विवादित कश्मीर क्षेत्रको पाकिस्तान प्रशासित गिलगित बाल्तिस्तानको राजधानी र सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको सहर हो।^[१] यो गिलगित र हुन्जा नदीको सङ्गम नजिकैको फराकिलो उपत्यकामा अवस्थित छ। यो पाकिस्तानको एक प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य हो, जुन उत्तरी पाकिस्तानको काराकोरम हिमशृङ्खलामा पदयात्रा र पर्वतारोहण अभियानहरूको केन्द्रको रूपमा सेवा गर्दछ।

गिलगित कुनै समय बौद्ध धर्मको प्रमुख केन्द्र थियो। यो प्राचीन रेशम मार्गको एक महत्त्वपूर्ण बिसौनी थियो, र हाल यो काराकोरम राजमार्गको साथमा चीनका साथै पाकिस्तानी सहरहरू स्कार्दु, चित्रल, पेशावर र इस्लामाबादसँग सडक सम्पर्कको साथ एक प्रमुख केन्द्रको रूपमा काम गर्दछ। सहरको आर्थिक गतिविधि मुख्यतया कृषिमा केन्द्रित छ, जसमा गहुँ, मकै र जौ मुख्य बालीहरू हुन्।^[५]

शब्दको उत्पत्ति

सहरको पुरानो नाम सार्गिन थियो, जुन पछि गिलितको रूपमा चिनिन्थ्यो, र यसलाई अझै पनि स्थानीय मानिसहरूले गिलित वा सार्गिन-गिलित भनेर चिन्छन्। स्थानीय खोवार र वाखी भाषीहरूले सहरलाई गिल्त भनेर चिनाउँछन्, र बुरुसास्कीमा, यसलाई गिल्त भनिन्छ।^[६]

भूगोल

गिलगित सिन्धु नदी, हुन्जा नदी, अस्तोर नदी र गिलगित नदीको सङ्गमबाट बनेको उपत्यकामा अवस्थित छ।

जलवायु

गिलगितमा चिसो मरुभूमि हावापानी छ (कोपेन जलवायु वर्गीकरण)। गिलगितको मौसम अवस्था यसको भौगोलिक स्थान, काराकोरम हिमशृङ्खलाको दक्षिणपश्चिममा रहेको पहाडी क्षेत्रमा रहेको उपत्यकाले प्रबल हुन्छ।

गिलगितमा उल्लेखनीय वर्षाको अभाव छ, औसतमा वार्षिक १२० देखि २४० मिमी (४.७ देखि ९.४ इन्च) वर्षा हुन्छ। जमिन खेतीको लागि सिँचाइ नदीहरूबाट प्राप्त हुन्छ, उच्च उचाइबाट पग्लने हिउँको पानीले प्रचुर मात्रामा कृषिलाई बढावा दिन्छ।

गर्मी मौसम छोटो र तातो हुन्छ, दैनिक उच्च तापक्रम कहिलेकाहीँ ४० डिग्री सेल्सियस (१०४ डिग्री फारेनहाइट) भन्दा माथि पुग्छ। मौसमको यो उतारचढावको परिणामस्वरूप, यस क्षेत्रमा पहिरो र हिमपहिरो बारम्बार हुने गर्दछ।^[७]

गिलगितको मौसम जानकारी
महिना	जनवरी	फेब्रुअरी	मार्च	अप्रिल	मे	जुन	जुलाई	अगस्ट	सेप्टेम्बर	अक्टोबर	नोभेम्बर	डिसेम्बर	वर्ष
उच्चतम रेकर्ड °से (°फे)	१७.५ (६३.५)	२२.० (७१.६)	२९.४ (८४.९)	३७.२ (९९.०)	४१.५ (१०६.७)	४३.५ (११०.३)	४६.३ (११५.३)	४३.८ (११०.८)	४१.६ (१०६.९)	३६.० (९६.८)	२८.० (८२.४)	२४.५ (७६.१)	४६.३ (११५.३)
उच्चतम औसत °से (°फे)	९.६ (४९.३)	१२.६ (५४.७)	१८.४ (६५.१)	२४.२ (७५.६)	२९.० (८४.२)	३४.२ (९३.६)	३६.२ (९७.२)	३५.३ (९५.५)	३१.८ (८९.२)	२५.६ (७८.१)	१८.४ (६५.१)	११.६ (५२.९)	२३.९ (७५.०)
न्युनतम औसत °से (°फे)	−२.७ (२७.१)	०.४ (३२.७)	५.४ (४१.७)	९.२ (४८.६)	११.८ (५३.२)	१४.९ (५८.८)	१८.२ (६४.८)	१७.५ (६३.५)	१२.४ (५४.३)	६.३ (४३.३)	०.४ (३२.७)	−२.३ (२७.९)	७.६ (४५.७)
न्युनतम रेकर्ड °से (°फे)	−१०.० (१४.०)	−८.९ (१६.०)	−३.० (२६.६)	१.१ (३४.०)	३.९ (३९.०)	५.१ (४१.२)	१०.० (५०.०)	९.८ (४९.६)	३.० (३७.४)	−२.५ (२७.५)	−८.५ (१६.७)	−११.१ (१२.०)	−११.१ (१२.०)
औसत वर्षा मिमी (इन्च)	४.६ (०.१८)	६.७ (०.२६)	११.८ (०.४६)	२४.४ (०.९६)	२५.१ (०.९९)	८.९ (०.३५)	१४.६ (०.५७)	१४.९ (०.५९)	८.१ (०.३२)	६.३ (०.२५)	२.४ (०.०९)	५.१ (०.२०)	१०७.८ (४.२४)
औसत सापेक्ष आर्द्रता (%) (17:00 पाकिस्तान मानक समय)	५१.३	३४.६	२६.७	२७.६	२६.६	२३.७	२९.८	३६.८	३६.७	४२.२	४९.१	५५.०	३६.७
स्रोत: पाकिस्तान मौसम विज्ञान विभाग^[८]

प्रशासन

गिलगित सहर गिलगित जिल्ला भित्रको एक तहसील हो। गिलगित जिल्ला आफैँमा ठुलो गिलगित विभागको भाग हो जसको नेतृत्व पाकिस्तान प्रशासनिक सेवासँग सम्बन्धितआयुक्तले गर्छन्।^[९] हालको गिलगित विभागका आयुक्त नजीम आलम हुन्।

यातायात

हवाई सेवा

गिलगित नजिकैको गिलगित विमानस्थलबाट सेवा प्राप्त हुन्छ, जहाँबाट इस्लामाबादको लागि सिधा उडानहरू उपलब्ध छन्। पाकिस्तान अन्तर्राष्ट्रिय एयरलायन्स गिलगितमा सञ्चालन हुने एक मात्र वायुसेवा कम्पनी हो। पाकिस्तान सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकहरूको आवश्यकता र घरेलु लगानीकर्ताहरूको माग पूरा गर्न गिलगितमा नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको विमानस्थल निर्माण गर्ने योजना बनाइरहेको छ।^[१०]

सडक मार्ग

गिलगित काराकोरम राजमार्गबाट लगभग १० किलोमिटर (६.२ माइल)को दूरीमा अवस्थित छ। यो सडक मार्ग चीन-पाकिस्तान आर्थिक करिडोरको एक भागको रूपमा स्तरोन्नति भइरहेको छ। काराकोरम राजमार्गले गिलगितलाई दक्षिणमा चिलास, दासु, बेसाम, मानसेहरा, एबटाबाद र इस्लामाबादसँग जोड्छ। गिलगिट उत्तरमा करिमाबाद (हुन्जा) र सुस्तसँग जोडिएको छ, जसमा सिनजियाङको ताश्कुर्गन, उपाल र काश्गरका चिनियाँ सहरहरूसँग थप सम्पर्कहरू छन्। गिलगित पश्चिममा चित्रल र पूर्वमा स्कार्दुसँग पनि जोडिएको छ। स्कार्दु जाने सडकलाई $४७.५ करोडको लागतमा ४-लेनको सडकमा स्तरोन्नति गरिनेछ।^[११]

रेशम मार्ग यातायात प्रा.लि., मासेरब्रम यातायात प्रा.लि. र नर्दर्न एरियाज ट्रान्सपोर्ट कर्पोरेसन जस्ता यातायात कम्पनीहरूले इस्लामाबाद, गिलगित, सुस्त र चीनमा काश्गर र ताश्कुर्गन बीच यात्रु सडक यातायात प्रदान गर्छन्।

गिलगितलाई श्रीनगरसँग जोड्ने एस्टोर-बुर्जिल भञ्ज्याङ सडक सन् १९७८ मा बन्द गरिएको थियो।^[१२]

रेल

गिलगितमा कुनै पनि रेल जडानले सेवा प्रदान गर्दैन। चीन-पाकिस्तान आर्थिक करिडोरको दीर्घकालीन योजनाहरूमा ६८२ किलोमिटर (४२४ माइल) लामो खुन्जेराब रेलवेको निर्माणको लागि आह्वान गरिएको छ, जुन २०३० मा पूरा हुने अपेक्षा गरिएको छ, जसले गिलगितलाई पनि सेवा दिनेछ।^[१३] that would also serve Gilgit.

काराकोरम राजमार्गको बाटो
गिलगितमा अवस्थित एक सुरुङ

सन्दर्भ सामग्रीहरू

↑ ^१.० ^१.१ कश्मीरका विभिन्न क्षेत्रहरूमा "प्रशासित" शब्दको प्रयोग र कश्मीर विवादको उल्लेखलाई तेस्रो श्रेणीका स्रोतहरू (क) देखि (घ) सम्म समर्थन गरिएको छ, जसले तटस्थ दृष्टिकोणलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यद्यपि "नियन्त्रित" र "आश्रित"लाई विवादितहरूको नाम वा तिनीहरूद्वारा प्रशासित क्षेत्रहरूमा पनि तटस्थ रूपमा लागू गरिन्छ, जस्तै तलका स्रोतहरू (च) देखि (ज) मा प्रमाणित गरिएको छ, "आश्रित"लाई पनि राजनीतिक प्रयोग मानिन्छ, जस्तै "कब्जा गरिएको" शब्दलाई (तल (झ) हेर्नुहोस्)।
(क) Kashmir, region Indian subcontinent, इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका, अन्तिम पहुँच १५ अगस्ट २०१९। कथन:"भारतको उत्तरपश्चिमी उपमहाद्वीपको क्षेत्र, कश्मीर ... १९४७ मा भारतीय उपमहाद्वीपको विभाजनदेखि नै भारत र पाकिस्तान बीच विवादको विषय बनेको छ। उत्तरी र पश्चिमी भागहरू पाकिस्तानद्वारा प्रशासित छन् र तीन क्षेत्रहरू समावेश छन्: आजाद कश्मीर, गिलगित र बाल्तिस्तान, अन्तिम दुई उत्तरी क्षेत्र भनिने क्षेत्रको भाग हुन्। भारतद्वारा प्रशासित दक्षिणी र दक्षिणपूर्वी भागहरू छन्, जसले जम्मू र कश्मीर राज्य गठन गर्दछ तर दुई केन्द्र शासित प्रदेशहरूमा विभाजित हुने अपेक्षा गरिएको छ।";
(ख) Pletcher, Kenneth, Aksai Chin, Plateau Region, Asia, इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका, अन्तिम पहुँच १६ अगस्ट २०१९। कथन:"अक्साई चीन, चिनियाँ (फिनयिन) अक्साइकिन, कश्मीर क्षेत्रको भाग, दक्षिण-मध्य एसियामा भारतीय उपमहाद्वीपको सबैभन्दा उत्तरी हद सम्म फैलिएको छ। यसले कश्मीरको चिनियाँ-प्रशासित क्षेत्रको लगभग सम्पूर्ण क्षेत्र ओगटेको छ जुन भारतले जम्मू र कश्मीर राज्यको लद्दाख क्षेत्रको भाग भएको दाबी गरेको छ।";
(ग) "Kashmir", इन्साइक्लोपिडिया अमेरिकाना, Scholastic Library Publishing, २००६, पृ: ३२८, आइएसबिएन 978-0-7172-0139-6। C. E Bosworth, University of Manchester कथन:"कश्मीर, भारतीय उपमहाद्वीपको सबैभन्दा उत्तरी क्षेत्र, आंशिक रूपमा भारतद्वारा, आंशिक रूपमा पाकिस्तानद्वारा र आंशिक रूपमा चीनद्वारा प्रशासित छ। यो क्षेत्र सन् १९४७ मा स्वतन्त्र भएदेखि नै भारत र पाकिस्तान बीचको विवादको विषय रहेको छ";
(घ) Osmańczyk, Edmund Jan (२००३), Encyclopedia of the United Nations and International Agreements: G to M, Taylor & Francis, पृ: 1191–, आइएसबिएन 978-0-415-93922-5। कथन: "जम्मु र कश्मीर: उत्तरपश्चिम भारतमा रहेको भूभाग, भारत र पाकिस्तान बीच विवादको विषय हो। यसको पाकिस्तान र चीनसँग सिमाना जोडिएको छ।"
(‍ङ) Talbot, Ian (२०१६), A History of Modern South Asia: Politics, States, Diasporas, Yale University Press, पृ: 28–29, आइएसबिएन 978-0-300-19694-8। कथन:"हामी विवादित अन्तर्राष्ट्रिय सीमाबाट नक्सामा रहेको एउटा थोप्ला रेखामा सर्छौँ जसले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा मान्यता नभएको सैन्य सीमालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। नियन्त्रण रेखाले जम्मु र कश्मीरको पूर्व रियासतको भारतीय र पाकिस्तानी प्रशासित क्षेत्रहरूलाई अलग गर्दछ।";
(च) Kashmir, region Indian subcontinent, इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका, अन्तिम पहुँच १५ अगस्ट २०१९। कथन: "... चीन सन् १९५० को दशकमा कश्मीरको पूर्वी क्षेत्रमा सक्रिय भएको थियो र सन् १९६२ देखि लद्दाखको उत्तरपूर्वी भाग (यस क्षेत्रको सबैभन्दा पूर्वी भाग) नियन्त्रण गर्दै आएको छ।";
(छ) Bose, Sumantra (२००९), Kashmir: Roots of Conflict, Paths to Peace, Harvard University Press, पृ: 294, 291, 293, आइएसबिएन 978-0-674-02855-5। कथन: "जम्मु र कश्मीर: कश्मीर विवादको विषय बनेको पूर्व रियासत हो। यो भारत-नियन्त्रित जम्मू र कश्मीर पूर्व रियासतको ठुलो र बढी जनसङ्ख्या भएको भाग हो। यसको जनसङ्ख्या १ करोडभन्दा अलि बढी छ, र यसमा तीन क्षेत्रहरू छन्: कश्मीर उपत्यका, जम्मु र लद्दाख।) र आजाद कश्मीर पाकिस्तान-नियन्त्रित जम्मू र कश्मीरको बढी जनसङ्ख्या भएको भाग हो। यहाँ लगभग २५ लाख जनसङ्ख्या भएको रहेको छ। आजाद कश्मीरमा मुजफ्फराबाद, मिरपुर, बाग, कोडी, रावलकोट र पुँछ गरि ६ वटा जिल्लाहरू छन्। यसको राजधानी मुजफ्फराबाद सहर हो। आजाद कश्मीरका आफ्नै संस्थाहरू छन्, तर यसको राजनीति पाकिस्तानी अधिकारीहरू, विशेष गरी सेनाद्वारा भारी रूपमा नियन्त्रित छ), यसमा गिलगित र बल्तिस्तानको थोरै जनसङ्ख्या भएको "उत्तरी क्षेत्रहरू", दुर्गम पहाडी क्षेत्रहरू जुन आजाद कश्मीर भन्दा फरक छ। पाकिस्तानी केन्द्रीय अधिकारीहरूद्वारा प्रत्यक्ष रूपमा प्रशासित छन्, र चिनियाँ नियन्त्रणमा रहेका केही उच्च-उचाइका बसोबासयोग्य क्षेत्रहरू समावेश छन्।"
(ज) Fisher, Michael H. (२०१८), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, पृ: १६६, आइएसबिएन 978-1-107-11162-2। Quote: "Kashmir’s identity remains hotly disputed with a UN-supervised “Line of Control” still separating Pakistani-held Azad (“Free”) Kashmir from Indian-held Kashmir.";
(झ) Snedden, Christopher (२०१५), Understanding Kashmir and Kashmiris, Oxford University Press, पृ: १०, आइएसबिएन 978-1-84904-621-3। कथन:"जम्मु र कश्मीरका भागहरूलाई वर्णन गर्न केही राजनीतिकरण गरिएका शब्दहरू पनि प्रयोग गरिन्छ। यी शब्दहरूमा 'कब्जा गरिएको' र 'कब्जा' शब्दहरू समावेश छन्।"
↑ "Geography of Chitral", Chitralnews.com, मूलबाट ४ मार्च २०१६-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०१५-११-०६। वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण २०१६-०३-०४ मिति
↑ Annandale, David; Bailly, Hagler (२०१४), Strategic Environmental Assessment of the Master Plan for Gilgit City (अङ्ग्रेजीमा), Islamabad: IUCN Pakistan (National Impact Assessment Programme), पृ: 116, आइएसबिएन 978-969-643-003-2।
↑ "Post Codes", Pakistan Post Office, अन्तिम पहुँच १७ मार्च २०१५।
↑ "Gilgit | Kashmir region, Indian subcontinent, Asia", Encyclopedia Britannica (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०१९-०६-२०।
↑ paderbornersj (२०१७-०३-२६), "Welcome to 'Happiness': In ancient times Gilgit was known as 'Sargin Gileet' which means the happy land of Gilgit in Shina language — Pamir Times Net", Paderborner 'SJ' Blog (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२०-१०-२७। ^{[स्थायी मृत कडी]}
↑ आलम जैब, "गिलगित", कराची, पाकिस्तान, अन्तिम पहुँच ११ जुन २००९।
↑ "Gilgit Climate Data", Pakistan Meteorological Department, मूलबाट १३ जुन २०१०-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ११ जनवरी २०१६। वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण १३ जुन २०१० मिति
↑ Bukhari, Shahid Javed (२०१५), Historical Dictionary of Pakistan, Lahore: Lowman & Littlefield, पृ: २२८।
↑ "Govt planning new airport in Gilgit: Khan", The Express Tribune, २५ मे २०२१, अन्तिम पहुँच २७ मे २०२१।
↑ "PM announces construction of Skardu-Gilgit road", Samaa TV, २४ नोभेम्बर २०१५, अन्तिम पहुँच ४ जुलाई २०१७।
↑ Ibrahim Shahid (27 March 2004) Gilgit-Srinagar Road: Govt seeks NA admin's opinion वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण ४ मार्च २०१६ मिति. The Daily Times
↑ "Havelian to Khunjerab railway track to be upgraded under China-Pakistan Economic Corridor", Sost Today, ४ जुलाई २०१७, अन्तिम पहुँच १० फेब्रुअरी २०१६।

बाह्य कडीहरू

आधिकारिक वेबसाइट गिलगित बल्तिस्तान पर्यटन विभाग
गिलगित बल्तिस्तान सरकारको आधिकारिक वेबसाइट
गितगित मनोनयन, युनेस्को, मेमोरी अफ द वर्ल्ड दर्ता प्रविष्टि कागजात
इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिकामा गिलगित
गिलगित विकियात्रामा यात्रा सहयोगी

[tertiary-kashmir-1] १.० ^१.१ कश्मीरका विभिन्न क्षेत्रहरूमा "प्रशासित" शब्दको प्रयोग र कश्मीर विवादको उल्लेखलाई तेस्रो श्रेणीका स्रोतहरू (क) देखि (घ) सम्म समर्थन गरिएको छ, जसले तटस्थ दृष्टिकोणलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यद्यपि "नियन्त्रित" र "आश्रित"लाई विवादितहरूको नाम वा तिनीहरूद्वारा प्रशासित क्षेत्रहरूमा पनि तटस्थ रूपमा लागू गरिन्छ, जस्तै तलका स्रोतहरू (च) देखि (ज) मा प्रमाणित गरिएको छ, "आश्रित"लाई पनि राजनीतिक प्रयोग मानिन्छ, जस्तै "कब्जा गरिएको" शब्दलाई (तल (झ) हेर्नुहोस्)।
(क) Kashmir, region Indian subcontinent, इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका, अन्तिम पहुँच १५ अगस्ट २०१९। कथन:"भारतको उत्तरपश्चिमी उपमहाद्वीपको क्षेत्र, कश्मीर ... १९४७ मा भारतीय उपमहाद्वीपको विभाजनदेखि नै भारत र पाकिस्तान बीच विवादको विषय बनेको छ। उत्तरी र पश्चिमी भागहरू पाकिस्तानद्वारा प्रशासित छन् र तीन क्षेत्रहरू समावेश छन्: आजाद कश्मीर, गिलगित र बाल्तिस्तान, अन्तिम दुई उत्तरी क्षेत्र भनिने क्षेत्रको भाग हुन्। भारतद्वारा प्रशासित दक्षिणी र दक्षिणपूर्वी भागहरू छन्, जसले जम्मू र कश्मीर राज्य गठन गर्दछ तर दुई केन्द्र शासित प्रदेशहरूमा विभाजित हुने अपेक्षा गरिएको छ।";
(ख) Pletcher, Kenneth, Aksai Chin, Plateau Region, Asia, इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका, अन्तिम पहुँच १६ अगस्ट २०१९। कथन:"अक्साई चीन, चिनियाँ (फिनयिन) अक्साइकिन, कश्मीर क्षेत्रको भाग, दक्षिण-मध्य एसियामा भारतीय उपमहाद्वीपको सबैभन्दा उत्तरी हद सम्म फैलिएको छ। यसले कश्मीरको चिनियाँ-प्रशासित क्षेत्रको लगभग सम्पूर्ण क्षेत्र ओगटेको छ जुन भारतले जम्मू र कश्मीर राज्यको लद्दाख क्षेत्रको भाग भएको दाबी गरेको छ।";
(ग) "Kashmir", इन्साइक्लोपिडिया अमेरिकाना, Scholastic Library Publishing, २००६, पृ: ३२८, आइएसबिएन 978-0-7172-0139-6। C. E Bosworth, University of Manchester कथन:"कश्मीर, भारतीय उपमहाद्वीपको सबैभन्दा उत्तरी क्षेत्र, आंशिक रूपमा भारतद्वारा, आंशिक रूपमा पाकिस्तानद्वारा र आंशिक रूपमा चीनद्वारा प्रशासित छ। यो क्षेत्र सन् १९४७ मा स्वतन्त्र भएदेखि नै भारत र पाकिस्तान बीचको विवादको विषय रहेको छ";
(घ) Osmańczyk, Edmund Jan (२००३), Encyclopedia of the United Nations and International Agreements: G to M, Taylor & Francis, पृ: 1191–, आइएसबिएन 978-0-415-93922-5। कथन: "जम्मु र कश्मीर: उत्तरपश्चिम भारतमा रहेको भूभाग, भारत र पाकिस्तान बीच विवादको विषय हो। यसको पाकिस्तान र चीनसँग सिमाना जोडिएको छ।"
(‍ङ) Talbot, Ian (२०१६), A History of Modern South Asia: Politics, States, Diasporas, Yale University Press, पृ: 28–29, आइएसबिएन 978-0-300-19694-8। कथन:"हामी विवादित अन्तर्राष्ट्रिय सीमाबाट नक्सामा रहेको एउटा थोप्ला रेखामा सर्छौँ जसले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा मान्यता नभएको सैन्य सीमालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। नियन्त्रण रेखाले जम्मु र कश्मीरको पूर्व रियासतको भारतीय र पाकिस्तानी प्रशासित क्षेत्रहरूलाई अलग गर्दछ।";
(च) Kashmir, region Indian subcontinent, इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका, अन्तिम पहुँच १५ अगस्ट २०१९। कथन: "... चीन सन् १९५० को दशकमा कश्मीरको पूर्वी क्षेत्रमा सक्रिय भएको थियो र सन् १९६२ देखि लद्दाखको उत्तरपूर्वी भाग (यस क्षेत्रको सबैभन्दा पूर्वी भाग) नियन्त्रण गर्दै आएको छ।";
(छ) Bose, Sumantra (२००९), Kashmir: Roots of Conflict, Paths to Peace, Harvard University Press, पृ: 294, 291, 293, आइएसबिएन 978-0-674-02855-5। कथन: "जम्मु र कश्मीर: कश्मीर विवादको विषय बनेको पूर्व रियासत हो। यो भारत-नियन्त्रित जम्मू र कश्मीर पूर्व रियासतको ठुलो र बढी जनसङ्ख्या भएको भाग हो। यसको जनसङ्ख्या १ करोडभन्दा अलि बढी छ, र यसमा तीन क्षेत्रहरू छन्: कश्मीर उपत्यका, जम्मु र लद्दाख।) र आजाद कश्मीर पाकिस्तान-नियन्त्रित जम्मू र कश्मीरको बढी जनसङ्ख्या भएको भाग हो। यहाँ लगभग २५ लाख जनसङ्ख्या भएको रहेको छ। आजाद कश्मीरमा मुजफ्फराबाद, मिरपुर, बाग, कोडी, रावलकोट र पुँछ गरि ६ वटा जिल्लाहरू छन्। यसको राजधानी मुजफ्फराबाद सहर हो। आजाद कश्मीरका आफ्नै संस्थाहरू छन्, तर यसको राजनीति पाकिस्तानी अधिकारीहरू, विशेष गरी सेनाद्वारा भारी रूपमा नियन्त्रित छ), यसमा गिलगित र बल्तिस्तानको थोरै जनसङ्ख्या भएको "उत्तरी क्षेत्रहरू", दुर्गम पहाडी क्षेत्रहरू जुन आजाद कश्मीर भन्दा फरक छ। पाकिस्तानी केन्द्रीय अधिकारीहरूद्वारा प्रत्यक्ष रूपमा प्रशासित छन्, र चिनियाँ नियन्त्रणमा रहेका केही उच्च-उचाइका बसोबासयोग्य क्षेत्रहरू समावेश छन्।"
(ज) Fisher, Michael H. (२०१८), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, पृ: १६६, आइएसबिएन 978-1-107-11162-2। Quote: "Kashmir’s identity remains hotly disputed with a UN-supervised “Line of Control” still separating Pakistani-held Azad (“Free”) Kashmir from Indian-held Kashmir.";
(झ) Snedden, Christopher (२०१५), Understanding Kashmir and Kashmiris, Oxford University Press, पृ: १०, आइएसबिएन 978-1-84904-621-3। कथन:"जम्मु र कश्मीरका भागहरूलाई वर्णन गर्न केही राजनीतिकरण गरिएका शब्दहरू पनि प्रयोग गरिन्छ। यी शब्दहरूमा 'कब्जा गरिएको' र 'कब्जा' शब्दहरू समावेश छन्।"

[2] "Geography of Chitral", Chitralnews.com, मूलबाट ४ मार्च २०१६-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०१५-११-०६। वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण २०१६-०३-०४ मिति

[3] Annandale, David; Bailly, Hagler (२०१४), Strategic Environmental Assessment of the Master Plan for Gilgit City (अङ्ग्रेजीमा), Islamabad: IUCN Pakistan (National Impact Assessment Programme), पृ: 116, आइएसबिएन 978-969-643-003-2।

[4] "Post Codes", Pakistan Post Office, अन्तिम पहुँच १७ मार्च २०१५।

[5] "Gilgit | Kashmir region, Indian subcontinent, Asia", Encyclopedia Britannica (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०१९-०६-२०।

[6] rbornersj (२०१७-०३-२६), "Welcome to 'Happiness': In ancient times Gilgit was known as 'Sargin Gileet' which means the happy land of Gilgit in Shina language — Pamir Times Net", Paderborner 'SJ' Blog (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२०-१०-२७। ^{[स्थायी मृत कडी]}

[7] आलम जैब, "गिलगित", कराची, पाकिस्तान, अन्तिम पहुँच ११ जुन २००९।

[PMD-8] "Gilgit Climate Data", Pakistan Meteorological Department, मूलबाट १३ जुन २०१०-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ११ जनवरी २०१६। वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण १३ जुन २०१० मिति

[9] Bukhari, Shahid Javed (२०१५), Historical Dictionary of Pakistan, Lahore: Lowman & Littlefield, पृ: २२८।

[10] "Govt planning new airport in Gilgit: Khan", The Express Tribune, २५ मे २०२१, अन्तिम पहुँच २७ मे २०२१।

[11] "PM announces construction of Skardu-Gilgit road", Samaa TV, २४ नोभेम्बर २०१५, अन्तिम पहुँच ४ जुलाई २०१७।

[12] Ibrahim Shahid (27 March 2004) Gilgit-Srinagar Road: Govt seeks NA admin's opinion वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण ४ मार्च २०१६ मिति. The Daily Times

[Post_Today-13] "Havelian to Khunjerab railway track to be upgraded under China-Pakistan Economic Corridor", Sost Today, ४ जुलाई २०१७, अन्तिम पहुँच १० फेब्रुअरी २०१६।

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

हे वा स पाकिस्तानका प्रमुख सहरहरू
इस्लामाबाद राजधानी क्षेत्र	इस्लामाबाद*
पन्जाब	अटक बहावलपुर बुरेवाला चकवाल चिनियोट डेरा गाजी खान फैसलाबाद गुजर खान गुजरनवाला गुजरात झाङ झेलम कसुर खानेवाल खारियन लाहोर** मन्डी बहाउद्दीन मियाँवाली मुलतान मुरी ओकारा रहिम यार खान रावलपिंडी सादिकाबाद साहिवाल सरगोधा शेखुपुरा सियालकोट तक्षशिला टोबा टेक सिंह तलागाङ
सिन्ध	बदिन हैदराबाद जेकोबाबाद कराची** खैरपुर कोट्री लारकाना मिरपुर खास नवाबशाह सुक्कुर ठट्टा
खैबर पख्तुनख्वा	एबोटाबाद बन्नू बट्टाग्राम चित्राल चारसड्डा डीआई खान हरिपुर कोहट मानसेहरा मर्दन नौशेरा पेशावर** स्वात स्वाबी टाइमरगारा ट्याङ्क
बलुचिस्तान	चमन ग्वादर खुजदार क्वेटा** जियारत
आजाद कश्मीर	बाग भिम्बर कोटली मिरपुर मुजफ्फराबाद** रावलाकोट
गिल्गित बस्तिस्तान	गिलगित** स्कर्दु
^सङ्घीय राजधानी ^*प्रादेशिक/क्षेत्रीय राजधानीहरू