गुरु अमर दास
गुरु अमर दास | |
|---|---|
ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ | |
 गुरु अमर दासको अठारौँ शताब्दीको उत्तरार्धको चित्र | |
| व्यक्तिगत जीवन | |
| जन्म | अमर दास ५ मे १४७९ |
| मृत्यु | १ सेप्टेम्बर १५७४ (उमेर ९५) |
| जीवसाथी | मनसा देवी |
| सन्तान(हरू) | भाई मोहन (१५०७–१५६७) भाई मोहरी (१५१४–१५६९) बिबी दानी (१५२६–१५६९) बिबी भानी (१५३२–१५९८) |
| अभिभावक | तेज भान र माता लक्ष्मी देवी |
| को लागि परिचित |
|
| अन्य नामहरू | तेस्रो गुरु तेस्रो नानक |
| धार्मिक जीवन | |
| धर्म | सिख धर्म |
| वरिष्ठ पदमा पदस्थापन | |
| Based in | गोइन्दवाल |
| कार्यकाल | १५५२–१५७४ |
| पूर्ववर्ती | गुरु अंगद देव |
| उत्तराधिकारी | गुरु रामदास |
गुरु अमर दास (गुरुमुखी: ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ, उच्चारण: [gʊɾuː əməɾᵊ d̯aːsᵊ]; ५ मे १४७९ – १ सेप्टेम्बर १५७४), जसलाई गुरु अमरदास पनि भनिन्छ, सिख धर्मका तेस्रो गुरु थिए। उनी ७३ वर्षको उमेरमा २६ मार्च १५५२ मा सिख गुरु बने।[२][not in citation given][३]
सिख धर्म ग्रहण गर्नुअघि, एउटा तीर्थयात्राका क्रममा आफ्नो गुरुको खोजी गर्न प्रेरित भएपछि, अमर दासले आफ्ना भतिजाको पत्नी बिबी अम्रोले गुरु नानकको एक भजन गाइरहेको सुने। उक्त भजनले उनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्यो।[४] बिबी अम्रो दोस्रो सिख गुरु गुरु अङ्गदकी छोरी थिइन्। अमर दासले बिबी अम्रोलाई आफूलाई उनका पितासँग भेट गराइदिन आग्रह गरे।[५]
सन् १५३९ मा, ६० वर्षको उमेरमा अमर दासले गुरु अङ्गदसँग भेट गरे, सिख धर्म ग्रहण गरे र आफूलाई पूर्ण रूपमा गुरुको सेवामा समर्पित गरे।[६] सन् १५५२ मा आफ्नो निधनअघि गुरु अङ्गदले अमर दासलाई सिख धर्मका तेस्रो गुरुका रूपमा नियुक्त गरे।[७]
गुरु अमर दास गुरुहरूको शिक्षामा महत्त्वपूर्ण नवीनता ल्याउने व्यक्तित्व थिए। उनले प्रशिक्षित धर्मप्रचारकहरू नियुक्त गरेर मञ्जी प्रणाली नामक धार्मिक संगठनको स्थापना गरे। यस प्रणालीले सिख धर्मको संगठनात्मक विस्तारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो र आजसम्म पनि विभिन्न स्वरूपमा कायम रहेको छ।[५][४] उनले महिलाहरूमा सिख धर्मको प्रचार–प्रसारका लागि पीरी प्रणालीको पनि स्थापना गरे।[८]
उनले आफ्ना भजनहरूको रचना तथा सङ्कलन गरी एउटा पोथी (पुस्तक) तयार पारे, जसले पछि आदि ग्रन्थको निर्माणका लागि आधार प्रदान गर्यो।[९][१०] उनले सामाजिक सुधारका क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय योगदान दिए। उनले विधवा पुनर्विवाहलाई अनुमति दिए, अन्तरजातीय वैवाहिक सम्बन्धलाई प्रोत्साहन गरे, एकपत्नी प्रथालाई समर्थन गरे, सती प्रथामाथि प्रतिबन्ध लगाए तथा पर्दा प्रथालाई निरुत्साहित गरे।[८]
गुरु अमर दास ९५ वर्षको उमेरसम्म सिखहरूको गुरुका रूपमा रहे। आफ्नो जीवनको अन्त्यतिर उनले आफ्ना ज्वाइँ भाई जेठालाई आफ्नो उत्तराधिकारीका रूपमा नियुक्त गरे। पछि उनी गुरु राम दासका नामले प्रसिद्ध भए।[४][११]
प्रारम्भिक जीवन
[सम्पादन]पारिवारिक पृष्ठभूमि र जन्म
[सम्पादन]गुरु अमर दासको जन्म ५ मे १४७९ मा (केही स्रोतहरूले उनको जन्मवर्ष १५०९ पनि उल्लेख गरेका छन्।[note १]) हालको अमृतसर जिल्ला, पञ्जाब (भारत) अन्तर्गत पर्ने बसरके गाउँमा पिता तेज भान भल्ला र माता बख्त कौर (जसलाई सुल्लाखनी, लक्ष्मी देवी वा रूप कौरका नामले पनि चिनिन्छ[note २])का घरमा भएको थियो।[१२]
उनका हजुरबुबाको नाम हरि दास थियो।[१२] उनको परिवार खत्री समुदायको भल्ला गोत्र (वंश)सँग सम्बन्धित थियो। अमर दास चार भाइमध्ये जेठा सन्तान थिए।[१३] उनले कृषि तथा व्यापार दुवै पेशामा संलग्न भएर जीवनयापन गरेका थिए।[१३]
जन्म
[सम्पादन]गुरु अमर दासको जन्मवर्षका रूपमा सबैभन्दा व्यापक रूपमा स्वीकार गरिएको तथा अभिलेखमा पाइने मिति सन् १४७९ हो। यद्यपि, धेरै स्रोतहरूले उनको जन्मवर्ष सन् १५०९ भएको पनि उल्लेख गरेका छन्।[१४][१५]
गुरुको जन्मवर्ष सन् १४७९ भएको पुष्टि गर्ने स्रोतहरूमा गण्डा सिंहको Makhaz-i-Twarikh-i-Sikhan, करम सिंहको Gurpurab Nirnay, काह्न सिंह नभाको महान कोश, म्याक्स आर्थर म्याकअलिफको The Sikh Religion तथा ज्ञानी ज्ञान सिंहका Panth Prakash र Twarikh Guru Khalsa समावेश छन्।[१४][१५]
गुरुको जन्मवर्ष सन् १५०९ भएको उल्लेख गर्ने स्रोतहरूमा जोसेफ डेभी कनिङ्घमको History of the Sikhs तथा केसर सिंह चिब्बरको Bansavalinama रहेका छन्।[१४][१५]
कवि सन्तोख सिंहले आफ्नो सूरज प्रकाश ग्रन्थमा गुरु अमर दासको जन्मवर्ष अझ अघिको अर्थात् सन् १४६९ उल्लेख गरेका छन्, जुन गुरु नानकको जन्मवर्षसँग मेल खान्छ।[१४][१५]
विवाह
[सम्पादन]बीस वर्षको प्रारम्भिक उमेरमा अमर दासले मनसा देवीसँग विवाह गरे। उनीहरूका चार सन्तान भए, जसको नाम दानी (छोरी; जन्म १५३०), भानी (छोरी; जन्म ३ अगस्ट १५३३), मोहन (छोरा; जन्म ११ मार्च १५३६) र मोहरी (छोरा; जन्म २ जुन १५३९[note ३]) राखिएको थियो।[१][१२][१३]
चार सन्तानमध्ये भानी गुरु अमर दासकी सबैभन्दा प्रिय सन्तान थिइन्।[१२]
धार्मिक तीर्थयात्रा
[सम्पादन]अमर दासले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय हिन्दु धर्मको वैष्णव सम्प्रदायलाई अनुसरण गरेका थिए।[४][१६] उनी हरेक वर्ष हिमालय हुँदै गङ्गा नदी किनारस्थित हरिद्वारसम्म करिब बीस पटक तीर्थयात्रा गरेको व्यक्तिका रूपमा परिचित थिए।[१३]
सन् १५३९ तिर यस्तै एक हिन्दु तीर्थयात्राका क्रममा उनको भेट एक हिन्दु साधु (साधु)सँग भयो। ती साधुले अमर दासलाई किन आफ्नो गुरु (शिक्षक तथा आध्यात्मिक मार्गदर्शक) नभएको भनी प्रश्न गरे, जसपछि अमर दासले गुरु ग्रहण गर्ने निर्णय गरे।[१][१३]
गङ्गा नदीको आफ्नो बीसौँ तीर्थयात्राबाट फर्कने क्रममा उनले दोस्रो सिख गुरु गुरु अङ्गदकी छोरी बिबी अम्रोले गुरु नानकको एक भजन गाइरहेको सुने।[४][१३] अम्रोसँग अमर दासको चिनजान उनको ससुराली पक्षमार्फत भएको थियो, किनकि अम्रोको विवाह अमर दासका भाइका छोरासँग भएको थियो।[१२][१३]
बिबी अम्रोबाट उनले गुरु अङ्गदका बारेमा जानकारी प्राप्त गरे र उनको सहयोगमा सिख धर्मका दोस्रो गुरु गुरु अङ्गदसँग भेट गरे। त्यसपछि उनले आफूभन्दा धेरै कम उमेरका गुरु अङ्गदलाई आफ्ना आध्यात्मिक गुरुका रूपमा स्वीकार गरे।[१][१३]
चाडपर्व
[सम्पादन]पाशौरा सिंह, लुइस ई. फेनेक तथा विलियम म्याकलियोडजस्ता विद्वानहरूका अनुसार गुरु अमर दासले सिख धर्ममा "विशिष्ट विशेषताहरू, तीर्थयात्रा, चाडपर्व, धार्मिक स्थल तथा धार्मिक संस्कारहरू"को विकास र संस्थागत स्थापनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। त्यसयता यी तत्वहरू सिख धर्मका अभिन्न अङ्गका रूपमा रहेका छन्।[९]
गुरु अमर दासले वैशाखी र दिवालीलाई वर्षमा दुई पटक मनाइने प्रमुख धार्मिक पर्वका रूपमा व्यवस्थित गरे, जसका अवसरमा सिखहरू एकै स्थानमा भेला भई आफ्ना गुरुसँग प्रत्यक्ष भेटघाट गर्न सक्थे।[१३]
निधन
[सम्पादन]आफ्नो ज्योति ज्योत हुनु केही समयअघि, उनको प्रपौत्र बाबा सुन्दरद्वारा रचित रामकली सदु अनुसार, गुरु अमर दासले आफ्ना सम्पूर्ण पारिवारिक सदस्यहरूलाई नयाँ गुरु राम दासलाई स्वीकार गर्न आह्वान गरे। त्यसपछि उनले स्वयं भाई जेठाको निधारमा चन्दनको टीका लगाई उनलाई आफ्नो उत्तराधिकारीका रूपमा गुरु गद्दीमा अभिषेक गरे।[१७]
गुरु अमर दासको सन् १५७४ मा गोइन्दवाल साहिबमा निधन भयो। अन्य सिख गुरुहरूको परम्पराअनुसार उनको पनि दाहसंस्कार गरियो र दाहसंस्कारपछि बाँकी रहेका "फूल" (अर्थात् अस्थी तथा खरानी) [हरिसर] Error: {{लिप्यन्तरण}}: transliteration text not Latin script (pos 1: ह) (help) (बग्ने पवित्र जल)मा विसर्जन गरियो।
साहित्य
[सम्पादन]गुरु अमर दासद्वारा रचित धेरै साहित्यिक कृतिहरूको श्रेय उनलाई दिइन्छ। उनका काव्यात्मक रचनाहरू गुरु नानकका रचनासँग अत्यन्त मिल्दोजुल्दो छन्। उनी उच्च उमेरमा गुरु बनेका कारण उनले अपेक्षाकृत परम्परावादी शैली अपनाएको हुन सक्ने विद्वानहरूको मत छ। साथै, उनको गुरुत्वकालमा सिख साहित्यिक परम्पराले उल्लेखनीय विकास गर्यो, जसको एउटा प्रमुख उदाहरण गोइन्दवाल पोथीहरूको सङ्कलन हो।
गुरु अमर दासले भगत बाणीका ती अंशहरूमा पनि टिप्पणी गरेका छन्, जुन त्यस समयसम्म गोइन्दवाल पोथीहरूमा समावेश भइसकेका थिए। उनका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कृतिमध्ये आनन्द साहिब प्रमुख हो, जसमा गुरु, उनका शिष्य (सिखहरू) तथा बाणीबीचको सम्बन्धलाई मुख्य विषयका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।[१८]
लोकप्रिय संस्कृतिमा
[सम्पादन]गुरु अमरदास सन् १९७९ मा निर्माण गरिएको एक वृत्तचित्र हो। यस वृत्तचित्रको निर्देशन प्रेम प्रकाशले गरेका हुन् भने यसको निर्माण भारत सरकारको फिल्म्स डिभिजनले गरेको हो। यसमा गुरु अमर दासको जीवन तथा शिक्षाबारे चर्चा गरिएको छ।[१९]
चित्रावली
[सम्पादन]
गुरु अमर दासको चित्र, करिब सन् १८००–१८१०।
गुरु अमर दासको लघुचित्र।
गुरु अमर दासको ५००औँ जन्मजयन्तीको अवसरमा सन् १९७९ मा जारी गरिएको भारतीय हुलाक टिकट।
टिप्पणी
[सम्पादन]सन्दर्भ
[सम्पादन]- 1 2 3 4 Kushwant Singh, "Amar Das, Guru (1479-1574)", Encyclopaedia of Sikhism, Punjab University Patiala, अन्तिम पहुँच १० डिसेम्बर २०१६।
- ↑ "BBC – Religions – Sikhism: Guru Angad Dev"।
- ↑ Ikeda, Atsushi (सेप्टेम्बर २०१९), "Cultural Negotiation in Early Sikh Imagery: Portraiture of the Sikh Gurus to 1849", Sikh Research Journal 4 (1): ३३, मूलबाट १२ जनवरी २०२४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २४ नोभेम्बर २०२२, "Guru Amar Das (1479–1574) is the third Guru and was inaugurated in 1552 at the age of 73." अभिलेखिकरण १२ जनवरी २०२४ वेब्याक मेसिन
- 1 2 3 4 5 Louis E. Fenech; W. H. McLeod (२०१४), Historical Dictionary of Sikhism, Rowman & Littlefield, पृ: 29–30, आइएसबिएन 978-1-4422-3601-1।
- 1 2 William Owen Cole; Piara Singh Sambhi (१९९५), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, पृ: 20–21, आइएसबिएन 978-1-898723-13-4।
- ↑ Arvind-Pal Singh Mandair (२०१३), Sikhism: A Guide for the Perplexed, Bloomsbury, पृ: ३७, आइएसबिएन 978-1-4411-0231-7।
- ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो; "Farhadian2015p342" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - 1 2 Shanker, Rajkumari (२१ सेप्टेम्बर २०१५), "Women in Sikhism", in Sharma, Arvind, Religion and Women, State University of New York Press, पृ: 198, आइएसबिएन 9781438419602।
- 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो; "Fenech2014p41" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो; "Balslev2014p39" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - ↑ H. S. Singha (२०००), The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries), Hemkunt Press, पृ: 14–17, 52–56, आइएसबिएन 978-81-7010-301-1।
- 1 2 3 4 5 Jain, Harish C. (२००३), The Making of Punjab, Unistar Books, पृ: 272–273।
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो; ":022" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - 1 2 3 4 Dhillon, Dalbir Singh (१९८८), Sikhism: Origin and Development, Atlantic Publishers and Distributors, पृ: 166।
- 1 2 3 4 Gandhi, Surjit Singh (२००७), "Appendix III: Date of Birth of Guru Amar Das", History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E 1, Atlantic Publishers & Distributors, पृ: 457–59, आइएसबिएन 9788126908578।
- ↑ Gopal Singh (१९७१), The Religion of the Sikhs, Allied, पृ: ११, आइएसबिएन 978-0-210-22296-6, "Amar Das was a farmer-trader and a strong Vaishnavite before he met Guru Angad at a fairly advanced age."
- ↑ Chauhan, G.S. (२००६), "Chapter 17: Baba Sunder ji", Bani of Bhagats, Hemkunt Press, पृ: 134, आइएसबिएन 9788170103561।
- ↑ Shackle, Christopher (२०१४), "8: Survey of Literature in the Sikh Tradition", in Singh, Pashaura; Fenech, Louis E., The Oxford Handbook of Sikh Studies (1st संस्करण), Oxford University Press, पृ: 109–124, आइएसबिएन 9780199699308।
- ↑ "GURU AMARDAS | Films Division", filmsdivision.org, अन्तिम पहुँच १२ जुन २०२१। अभिलेखिकरण १२ जुन २०२१ वेब्याक मेसिन
| साधारण | |
|---|---|
| राष्ट्रिय पुस्तकालयहरू | |
| जीवनी शब्दकोशहरू | |
| अन्य | |
