सामग्रीमा जानुहोस्

गुरु गोबिन्द सिंह

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
गुरु गोबिन्द सिंह
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
गुरु गोबिन्द सिंह
आनन्दपुर साहिबमा रहेको दसौं ग्रन्थको एक पाण्डुलिपिमा भेटिएको गुरु गोबिन्द सिंहको समकालीन चित्र (आसनमा विराजमान)
व्यक्तिगत जीवन
जन्मगोबिन्द दास
२२ डिसेम्बर १६६६
पटना साहिब, बिहार सुबा, मुगल साम्राज्य
मृत्यु७ अक्टोबर १७०८(1708-10-07) (उमेर ४१)
हजुर साहिब, नान्देड, बिदार सुबा, मुगल साम्राज्य
मृत्युको कारणहत्या[१][२]
जीवसाथीमाता अजित कौर
माता सुन्दर कौर
माता साहिब कौर
सन्तान(हरू)
अभिभावकs
को लागि परिचित
अन्य नामहरूदसौँ नानक[१३]
दसौँ गुरु
दशमेश पिता
Pen nameश्याम
राम
काल
गोबिन्द दास
नानक
गोबिन्द सिंह
शाह गोबिन्द[१४][१५][१६]
हस्ताक्षर
धार्मिक जीवन
धर्मसिख धर्म
को संस्थापक खालसा खालसा फौज
वरिष्ठ पदमा पदस्थापन
Based inआनन्दपुर साहिब (१६७५–१७०४)

पौण्टा साहिब (१६८५–१६८८) दमदमा साहिब (१७०५–१७०७)

नान्देड (१७०८)
कार्यकाल१६७५–१७०८
पूर्ववर्तीगुरु तेग बहादुर
उत्तराधिकारीगुरु ग्रन्थ साहिब
सैन्य सेवा
Commandsअकाल सेनाका सर्वोच्च सेनापति (१६७५–१६९९)
खालसा फौजका सर्वोच्च सेनापति (१६९९–१७०८)
खालसा पन्थका सर्वोच्च सेनापति (शाश्वत)
लडाई/युद्धयुद्धहरू

युद्धहरू

गुरु गोबिन्द सिंह (पन्जाबी उच्चारण: [gʊɾuː goːbɪn̪d̪ᵊ sɪ́ŋgᵊ]; जन्मनाम गोबिन्द दास;[१७] २२ डिसेम्बर १६६६ – ७ अक्टोबर १७०८)[१९][२०][२१] सिख गुरुहरूको दशौँ तथा अन्तिम मानव गुरु थिए।[२२][२४] उनी योद्धा, कवि तथा दार्शनिक थिए। १६७५ मा, नौ वर्षको उमेरमा, आफ्ना पिता तथा नवौँ सिख गुरु गुरु तेगबहादुरलाई मुगल सम्राट औरङ्गजेबले मृत्युदण्ड दिएपछि उनी औपचारिक रूपमा सिखहरूका नेता बने।[२२][२९] उनका चार जैविक पुत्रमध्ये दुई जना युद्धमा र अन्य दुई जनालाई मुगल प्रशासक वजीर खानको आदेशमा मृत्युदण्ड दिइएको कारण उनीहरू सबैको मृत्यु गुरु गोबिन्द सिंहकै जीवनकालमा भयो।[३०][३१][३२]

सिख धर्ममा उनका उल्लेखनीय योगदानहरूमध्ये १६९९ मा सिख योद्धा समुदाय खालसाको स्थापना गर्नु[४][३३][३४] तथा पाँच ककारको प्रचलन गराउनु पर्दछन्, जुन खालसा सिखहरूले सधैँ धारण गर्ने पाँच धार्मिक प्रतीक हुन्। गुरु गोबिन्द सिंहलाई दसम ग्रन्थको रचनाकारका रूपमा श्रेय दिइन्छ, जसका भजनहरू सिख प्रार्थना तथा खालसा धार्मिक अनुष्ठानका पवित्र अङ्ग हुन्।[३५][३६] साथै, उनले गुरु ग्रन्थ साहिबलाई सिख धर्मको प्रमुख पवित्र धार्मिक धर्मग्रन्थ तथा शाश्वत गुरुका रूपमा अन्तिम रूप दिई प्रतिष्ठापित गरेको श्रेय पनि उनलाई दिइन्छ।[३७][३८] उनले आफ्नो आध्यात्मिक उत्तराधिकारीका रूपमा गुरु पन्थको अवधारणा पनि स्थापित गरे; यद्यपि वर्तमान समयमा गुरु पन्थको यस प्रकारको गुरुपदको प्रयोग विरलै गरिन्छ।[३९] गुरु गोबिन्द सिंहलाई पौण्टा साहिब (१६८५ मा) र दमदमा साहिब (१७०५ मा)का संस्थापकका रूपमा पनि स्मरण गरिन्छ।[४०]

जन्मनाम

[सम्पादन]

उनको जन्मनाम सामान्यतः "गोबिन्द राय" मानिन्छ। यद्यपि जे. एस. ग्रेवाल र डब्ल्यू. एच. म्याक्लियोडसहित अन्य विद्वानहरूले उनका पिता गुरु तेगबहादुरद्वारा जारी गरिएका हुकमनामा तथा अन्य दस्तावेजहरूमा उनको नाम "गोबिन्द दास" उल्लेख गरिएको तथ्य औँल्याएका छन्। म्याक्लियोडका अनुसार "गोबिन्द राय" मुस्लिम स्रोतहरूमा प्रयोग गरिएको एक बाह्य नाम (exonym) थियो।[४३][४४][४५][४६][४७]।


जन्मवर्ष

[सम्पादन]

गुरुको जन्मवर्ष सामान्यतः १६६६ मानिए पनि केही स्रोतहरूले उनको जन्मवर्ष १६६१ उल्लेख गरेका छन्।[४८] सिख अध्ययनका विद्वान लुइस ई. फेनेचले १६६१ लाई गुरुको वास्तविक जन्मवर्ष हुने सम्भावना बढी रहेको बताएका छन्, किनकि यसले उनको जीवनका पछिल्ला घटनाहरू, विशेषगरी १६७९ मा उनको वयस्कता र नेतृत्वसम्बन्धी घटनाक्रमसँग बढी विश्वसनीय रूपमा मेल खान्छ।[४९]

गुरु पन्थ

[सम्पादन]

गुरु गोबिन्द सिंहले गुरुगद्दीको उत्तराधिकार गुरु ग्रन्थ र गुरु पन्थ दुवैलाई हस्तान्तरण गरे पनि, सिख परिसंघको समयमा १८औँ शताब्दीमा गुरु पन्थको अभ्यास व्यापक रूपमा प्रचलित थियो। तर रणजित सिंहको उदयसँगै यो अभ्यास क्रमशः ओझेलमा पर्दै गयो।[३९] वर्तमान समयमा गुरु पन्थको प्रयोग विरलै गरिन्छ र यो अधिक लोकप्रिय गुरु ग्रन्थको प्रभावमा परेको छ।[३९]

युद्धहरू

[सम्पादन]

गुरु गोबिन्द सिंहका पिता गुरु तेगबहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएपछिको अवधि यस्तो समय थियो, जब औरङ्गजेबको नेतृत्वमा रहेको मुगल साम्राज्य सिख समुदायप्रति क्रमशः बढी शत्रुतापूर्ण बन्दै गएको थियो।[५०] गुरु गोबिन्द सिंहको नेतृत्वमा सिखहरूले प्रतिरोध गरे र यस अवधिमा मुस्लिम–सिख द्वन्द्व चरम अवस्थामा पुगे।[५०] मुगल प्रशासन र औरङ्गजेबको सेनाले गुरु गोबिन्द सिंहप्रति विशेष चासो राखेका थिए। औरङ्गजेबले गुरु गोबिन्द सिंह र उनको परिवारको सर्वनाश गर्ने आदेश जारी गरेका थिए।[५१]

गुरु गोबिन्द सिंह धर्मयुद्धमा विश्वास गर्थे, अर्थात् धार्मिकता तथा न्यायको रक्षाका लागि लडिने युद्ध, जुन अन्तिम उपायका रूपमा मात्र लडिनुपर्छ; प्रतिशोधको इच्छा, लोभ वा कुनै विनाशकारी उद्देश्यका कारण होइन।[५२] गुरुका अनुसार अत्याचार रोक्न, उत्पीडनको अन्त्य गर्न तथा आफ्ना धार्मिक मूल्यहरूको रक्षा गर्न आवश्यक परे मृत्युको सामना गर्न पनि व्यक्ति तयार हुनुपर्छ।[५२] उनले यी उद्देश्यका साथ चौधवटा युद्धको नेतृत्व गरे, तर कहिल्यै कसैलाई बन्दी बनाएनन् वा कुनै पनि व्यक्तिको धार्मिक उपासनास्थललाई क्षति पुर्‍याएनन्।[५२]

युद्धपछिका वर्षहरू

[सम्पादन]
GGS मार्गको नक्सा

१७०४ को आनन्दपुरको दोस्रो युद्धपछि गुरु र उनका बाँकी सैनिकहरू विभिन्न स्थानतर्फ गए र त्यहाँ बसोबास गरे। उनीहरूले दक्षिणी पञ्जाबको मच्छीवारा जङ्गलजस्ता स्थानहरूमा समेत लुकेर आश्रय लिएका थिए।[५३]

१७०५ पछि गुरु बसेका उत्तर, पश्चिम तथा मध्य भारतका विभिन्न स्थानहरूमध्ये हेहर, जहाँ उनी आफ्ना मामा कृपाल दाससँग बसेका थिए, मनुके, मेहदियाना, चक्कर, तख्तुपुरा तथा मढे र दीना (मालवा क्षेत्र) प्रमुख थिए। उनले गुरु हरगोबिन्दका भक्त राय जोधका तीन नातिहरूजस्ता आफन्त तथा विश्वसनीय सिखहरूको साथमा पनि समय बिताए।[५४]

मृत्यु

[सम्पादन]
नान्देडमा गुरु गोबिन्द सिंहको अन्त्येष्टि
तख्त श्री हजुर साहिब, नान्देडमा रहेको गुरुद्वारा, जुन १७०८ मा गुरु गोबिन्द सिंहको अन्त्येष्टि गरिएको स्थानमा निर्माण गरिएको हो। यसको भित्री कक्षलाई अङ्गीठा साहिब भनिन्छ।

औरङ्गजेबको १७०७ मा मृत्यु भएपछि उनका छोराहरूबीच तुरुन्तै उत्तराधिकारका लागि संघर्ष सुरु भयो र उनीहरूले एकअर्काविरुद्ध आक्रमण गरे।[५५] गुरु गोबिन्द सिंहले बहादुर शाह प्रथमलाई जाजाउको युद्धमा समर्थन गर्दै भाइ धर्म सिंहको नेतृत्वमा २००–३०० सिखहरू पठाए र पछि स्वयं पनि युद्धमा सहभागी भए।[५६] सिख स्रोतहरूका अनुसार आजम शाहको हत्या गुरु गोबिन्द सिंहले गरेका थिए,[५७][५८] जबकि मुगल स्रोतहरूका अनुसार उनलाई ईसा खान मुन्जले मारेका थिए।[५९] आधिकारिक उत्तराधिकारी बहादुर शाहले गुरु गोबिन्द सिंहलाई आफ्नो सेनासहित भारतको दक्कन क्षेत्रमा व्यक्तिगत भेटका लागि आमन्त्रण गरे, जसको उद्देश्य आपसी सम्बन्धमा मेलमिलाप कायम गर्नु थियो। गुरु गोबिन्द सिंहले आफ्नो पूर्व गढ आनन्दपुर पुनः प्राप्त गर्ने आशा राखेका थिए र उनी करिब एक वर्षसम्म शाही शिविरको नजिकै रहे। यद्यपि, आफ्ना भूमिहरू पुनःस्थापनाका लागि उनले गरेका अनुरोधहरू प्रभावकारी भएनन्, किनकि बहादुर शाहले युद्धपूर्वको यथास्थिति पुनःस्थापित गर्ने निर्णयलाई निरन्तर पछि सार्दै गए। उनी गुरु वा पहाडी राजाहरू दुवैमध्ये कसैलाई पनि अप्रसन्न बनाउन चाहँदैनथे।[१][५५][६०][६१]

वजिर खान, एक मुगल सेनापति तथा सिरहिन्दका नवाब, जसको सेनाविरुद्ध गुरु गोबिन्द सिंहले धेरै युद्धहरू लडेका थिए,[२] ले दुई अफगान, जमशेद खान र वासिल बेगलाई बहादुर शाहसँगको भेटका लागि गुरुको सेना अघि बढिरहेका बेला त्यसको पछिपछि लाग्न र त्यसपछि गुरुको हत्या गर्न नियुक्त गरे। ती दुईले गोप्य रूपमा भारतको दक्कन क्षेत्रमा रहेका गुरुका सैनिकहरूको पिछा गरे र सिखहरू महिनौँदेखि गोदावरी नदीको नजिक शिविर बनाएर बसेका बेला उनीहरूको शिविरमा प्रवेश गरे।[६२] उनीहरूले गुरु गोबिन्द सिंहसम्म पहुँच बनाए र जमशेद खानले उनलाई दुई पटक छुरा प्रहार गरे, जसबाट नान्देडमा घातक घाउ लाग्यो।[१][६३][६४] केही विद्वानहरूले गुरु गोबिन्द सिंहको हत्या गर्ने हत्यारा वजिर खानद्वारा पठाइएको नहुन सक्ने र यसको सट्टा नजिकै तैनाथ मुगल सेनाले पठाएको हुन सक्ने बताएका छन्।[२]

सेनापतिको श्री गुर सोभा अनुसार, जुन १८औँ शताब्दीको प्रारम्भिक समयका एक लेखकद्वारा रचित कृति हो, गुरु गोबिन्द सिंहलाई लागेको घातक घाउमध्ये एउटा उनको हृदयको तलपट्टि लागेको थियो। गुरुले प्रतिकार गर्दै हत्यारालाई मारे, जबकि हत्याराको साथी भाग्ने प्रयास गर्दा सिख सुरक्षाकर्मीहरूले मारे।[६२]

गुरु केही दिनपछि ७ अक्टोबर १७०८ मा आफ्ना घाउका कारण निधन भए।[६५] उनको मृत्युले सिखहरू र मुगलहरूबीच लामो तथा कटुतापूर्ण युद्धलाई थप तीव्र बनायो।[६२]

१७६९ मा केसर सिंह छिब्बरद्वारा लिखित बन्सावलीनामाका अनुसार, गुरु गोबिन्द सिंहका अन्तिम शब्दहरू यस प्रकार थिए: "ग्रन्थ गुरु हो र यसले तपाईंहरूलाई अकालसम्म पुर्‍याउनेछ। गुरु खालसा हो र खालसा गुरु हो। आसन श्री साहिब माता देवीलाई प्रदान गरिएको छ। एकअर्कालाई प्रेम गर्नुहोस् र समुदायको विस्तार गर्नुहोस्। ग्रन्थका वचनहरूको पालना गर्नुहोस्। सिखीको अनुसरण गर्ने सिख गुरुका साथमा रहनेछ। गुरुको आचरणको अनुकरण गर्नुहोस्। सधैँ वाहेगुरुसँग रहनुहोस्।"[६६]


लोकप्रिय संस्कृतिमा

[सम्पादन]

गुरु गोबिन्द सिंहमाथि आधारित भारतीय चलचित्रहरूमा निम्न समावेश छन्:[६७]

सन्दर्भहरू

[सम्पादन]

जानकारीमूलक टिप्पणीहरू

उद्धरणहरू

  1. 1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "FenechMcleodp9" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
  2. 1 2 3 J. S. Grewal (१९९८), The Sikhs of the Punjab, Cambridge University Press, पृ: 78–79, आइएसबिएन 978-0-521-63764-0।
  3. ↑ Singh, Harbans (१९९२–१९९८), The encyclopaedia of Sikhism 4, Patiala: Punjabi University, पृ: 463–464, आइएसबिएन 9788173805301।
  4. 1 2 Mandair, Arvind-Pal Singh; Shackle, Christopher; Singh, Gurharpal (२०१३), Sikh Religion, Culture and Ethnicity, Routledge, पृ: 25–28, आइएसबिएन 978-1-136-84627-4।
  5. ↑ "Debating the Dasam Granth", aarweb.org, अन्तिम पहुँच २० जनवरी २०२४।
  6. 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; ":1" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
  7. ↑ Dilgeer, Harjinder Singh (१९९७), The Sikh Reference Book, Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark, पृ: 94, आइएसबिएन 9780969596424, "Some Sikhs, out of ignorance, began using " deh shiva bar mohe ihai shubh karman te kabhoon na taron ... " as the Sikh national anthem."
  8. ↑ Williams, Victoria (२०१६), "Dastaar Bandi and Amrit Sanchar, Sikhism", Celebrating life customs around the world : from baby showers to funerals, Santa Barbara, California: ABC-CLIO, पृ: 70, आइएसबिएन 978-1-4408-3658-9, ओसिएलसी 956633929, "During the ceremony the amrit is accompanied by a solemn oath in the presence of Sri Guru Granth Sahib and Panj Pyare, or the five beloved ones. Panj Pyare is a quintet of initiated Sikh men or women that act as leaders within the Sikh community. The Panj Pyare oversee the Amrit Sanchar ceremony by preparing the initiates and administering the amrit to those ready to be initiated"
  9. ↑ Singh, Balawindara (२००४), Fifty-Two Commandments Of Guru Gobind Singh, Michigan, US: Singh Bros., पृ: ९।
  10. ↑ Singh, Satbir (१९९१), Aad Sikh Te Aad Sakhian, Jalandhar: New Book Company।
  11. ↑ "What is the kirpan?", World Sikh Organization of Canada, मूलबाट २ अप्रिल २०१५-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १८ मार्च २०१५।
  12. ↑ "Bole So Nihal | Asian Ethnic Religion | Religious Comparison" (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच ७ डिसेम्बर २०१७ – Scribdद्वारा।
  13. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (२०१४), The Oxford Handbook of Sikh Studies, Oxford University Press, पृ: ३११, आइएसबिएन 978-0-19-969930-8।
  14. ↑ Gandhi, Surjit Singh (१९७८), History of the Sikh Gurus: A Comprehensive Study (अङ्ग्रेजीमा), Gur Das Kapur, पृ: 607।
  15. ↑ चौपाई साहिबको अन्तिम श्लोकमा गुरु गोबिन्द सिंहले आफूलाई गोबिन्द दासका रूपमा उल्लेख गरेका छन्
  16. ↑ Singh, Kamalroop (२०१५), The Grańth of Guru Gobind Singh : essays, lectures, and translations, Gurinder Singh Mann (1st संस्करण), New Delhi, पृ: 66, 68, 77, आइएसबिएन 978-0-19-945897-4, ओसिएलसी 932463542।
  17. ↑ उनको जन्मनाम गोबिन्द राय थियो भन्ने दाबी अप्रमाणित मानिन्छ।
  18. ↑ Singh, Satnam (२०२४), The Road to Empire: The Political Education of Khalsa Sikhs in the Late 1600s, University of Califnornia Press, पृ: २८४।
  19. ↑ यद्यपि १६६६ लाई गुरुको प्रचलित जन्मवर्ष मानिन्छ, १८औँ शताब्दीका अधिकांश स्रोतहरूले उनको जन्मवर्ष १६६१ उल्लेख गरेका छन् र १७९७ पछि प्रकाशित स्रोतहरूमा मात्र उनको जन्म १६६६ मा भएको दाबी गरिएको पाइन्छ। सतनाम सिंहले गुरुको समयसम्बन्धी आफ्नो पुस्तकमा १६६१ लाई उनको जन्मवर्षका रूपमा प्रयोग गरेका छन्।[१८]
  20. ↑ Ganda Singh, "Gobind Singh, Guru (1666–1708)", Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University Patiala, मूलबाट २९ जुलाई २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ७ मार्च २०१६।
  21. ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "colesambhip36" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
  22. 1 2 Mayled, Jon (२००२), Sikhism, Heinemann, पृ: १२, आइएसबिएन 978-0-435-33627-1।
  23. ↑ The Sikhs : faith, philosophy & folk, Lustre Press, १९९८, आइएसबिएन 9788174360373।
  24. ↑ १७०८ मा गुरुगद्दी पवित्र सिख धर्मग्रन्थ गुरु ग्रन्थ साहिबलाई हस्तान्तरण गरियो, जसलाई हाल सिख धर्मावलम्बीहरूले जीवित गुरुका रूपमा मान्छन्।[२३]
  25. ↑ Jenkins 2000, पृष्ठ 200.
  26. ↑ Grewal 1998, पृष्ठ 72.
  27. ↑ Olson 2007, पृष्ठ 23.
  28. ↑ Truschke 2017, पृष्ठ. 54–55.
  29. ↑ Jenkins, Grewal र Olson का अनुसार तेगबहादुरले इस्लाम धर्म स्वीकार गर्न अस्वीकार गरेका कारण उनलाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो।[२५][२६][२७] अर्कोतर्फ, Truschke का अनुसार पञ्जाबमा अशान्ति उत्पन्न गरेको कारण तेगबहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो।[२८]
  30. ↑ Seiple, Chris; Hoover, Dennis; Otis, Pauletta (२०१३), The Routledge Handbook of Religion and Security, Routledge, पृ: 93, आइएसबिएन 978-0-415-66744-9।;
    Richards, John F. (१९९५), The Mughal Empire, Cambridge University Press, पृ: 255–258, आइएसबिएन 978-0-521-56603-2।
  31. ↑ "The Sikh Review", Sikh Cultural Centre 20 (218–229): २८, १९७२।
  32. ↑ Hardip Singh Syan (२०१३), Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India, I.B. Tauris, पृ: 218–222, आइएसबिएन 978-1-78076-250-0।
  33. ↑ "BBC Religions – Sikhism", BBC, २६ अक्टोबर २००९, मूलबाट २३ जनवरी २०११-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ३० जुलाई २०११।
  34. ↑ Dhavan, P (२०११), When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799, Oxford University Press, पृ: 3–4, आइएसबिएन 978-0-19-975655-1।
  35. ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "britdasam" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
  36. ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "McLeod1990" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
  37. ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "MandairShackle2013p11" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
  38. ↑ Shelke, Christopher (२००९), Divine covenant: rainbow of religions and cultures, Gregorian Press, पृ: १९९, आइएसबिएन 978-88-7839-143-7।
  39. 1 2 3 McLeod, W. H. (२४ जुलाई २००९), The A to Z of Sikhism, Scarecrow Press, पृ: 84–86, आइएसबिएन 9780810863446, "Guru Gobind Singh is traditionally believed to have announced that the personal transmission would end at his death, but that the mystical Guru would remain embodied in the scripture and the corporate Panth. ... GURU PANTH. The Guru Panth was a doctrine particularly suited to the circumstances of the 18th century, providing an effective means of decision making for Sikhs who were divided into several misls. When unification was achieved under Ranjit Singh the practice of eliciting corporate decisions from the Panth was discarded. The doctrine is still maintained today, and efforts are occasionally made to seek the Guru's will by this means. It is, however, seldom invoked. The voice of the Guru is much more commonly sought through the words of the Guru Granth."
  40. ↑ Mann, Gurinder Singh, "Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus", The Making of Sikh Scripture, Oxford University Press, पृ: 9, आइएसबिएन 9780195130249।
  41. ↑ Grewal 1998, p. 70: "Though historians generally refer to the young Gobind as Gobind Rai, in the hukamnamas of Guru Tegh Bahadur he is referred to as Gobind Das."
  42. ↑ Grewal, J. S. (२०१९), Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk (अङ्ग्रेजीमा), Oxford University Press, पृ: 45, आइएसबिएन 978-0-19-099038-1।
  43. ↑ [४१][४२]
  44. ↑ Cole, W. Owen (२००४), Understanding Sikhism (अङ्ग्रेजीमा), Dunedin Academic Press Ltd, पृ: 68, आइएसबिएन 978-1-906716-91-2, "Guru Gobind Singh's name was Gobind Das or sometimes said to be Gobind Rai, but from the founding of the Khalsa he is known to be Guru Gobind Singh."
  45. ↑ McLeod, W. H. (१९९७), Sikhism (अङ्ग्रेजीमा), Penguin Books, पृ: 47, आइएसबिएन 978-0-14-025260-6, "Gobind Das was the original name of the Tenth Guru, at least so it seems. Muslim sources generally refer to him as Gobind Rai, but documents issued by his father, Guru Tegh Bahadur, give his name as Gobind Das."
  46. ↑ गुरु गोबिन्द सिंहले आफ्नो रचना चौपाई साहिबको अन्तिम श्लोकमा आफूलाई गोबिन्द दासका रूपमा उल्लेख गरेका छन्।
  47. ↑ Holt, James D. (२०२२), Understanding Sikhism: A Guide for Teachers (अङ्ग्रेजीमा), Bloomsbury Publishing, पृ: 164, आइएसबिएन 978-1-350-26319-2।
  48. ↑ Punjab History Conference 22, Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University, १९८९, पृ: 86।
  49. ↑ Fenech, Louis E. (७ फेब्रुअरी २०१३), "Notes", The Sikh Zafar-namah of Guru Gobind Singh: A Discursive Blade in the Heart of the Mughal Empire, Oxford University Press, पृ: 145, आइएसबिएन 9780199931439।
  50. 1 2 Brekke, Torkel (२०१४), Gregory M. Reichberg and Henrik Syse, सम्पादक, Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions, Cambridge University Press, पृ: 673–674, आइएसबिएन 978-1-139-95204-0।
  51. ↑ J. S. Grewal (१९९८), The Sikhs of the Punjab, Cambridge University Press, पृ: ६२, आइएसबिएन 978-0-521-63764-0।, Quote: "Aurangzeb took an active interest in the issue of succession, passed orders for the execution of Guru Tegh Bahadur, and at one time ordered total extirpation of Guru Gobind Singh and his family".
  52. 1 2 3 Christopher J. H. Wright (२००३), God and Morality, Oxford University Press, पृ: 153, आइएसबिएन 978-0-19-914839-4।
  53. ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "syanp220" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
  54. ↑ Johar, Surinder Singh (१९९८), Holy Sikh shrines, New Delhi: M D Publications, पृ: ६३, आइएसबिएन 978-81-7533-073-3, ओसिएलसी 44703461।
  55. 1 2 Dhavan, P (२०११), When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799, Oxford University Press, पृ: 45–46, आइएसबिएन 978-0-19-975655-1।
  56. ↑ Gandhi, Surjit (२००४), A Historian's Approach to Guru Gobind Singh, पृ: 323, 324, आइएसबिएन 8172053061।
  57. ↑ A Historian's Approach to Guru Gobind Singh, पृ: 324।
  58. ↑ Gurbilas Patashahi 10 Chapter 19
  59. ↑ Irvine, William (१९७१), Later Mughal (अङ्ग्रेजीमा), Atlantic Publishers & Distri।
  60. ↑ Grewal 1998, पृष्ठ 79.
  61. ↑ Metcalf, Barbara D.; Metcalf, Thomas R. (२०१२), A Concise History of Modern India (अङ्ग्रेजीमा), Cambridge University Press, पृ: ३३, आइएसबिएन 978-1-139-53705-6।
  62. 1 2 3 4 Hardip Singh Syan (२०१३), Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India, I.B. Tauris, पृ: 222–223, आइएसबिएन 978-1-78076-250-0।
  63. ↑ Singh, Prithi Pal (२००७), The history of Sikh Gurus, Lotus Press, पृ: १५८, आइएसबिएन 978-81-8382-075-2।
  64. ↑ Singh, Santhok, Suraj Granth (Punjabiमा), CSJS, पृ: 486।
  65. ↑ यद्यपि हार्दिप सिंह स्यानले मिति १८ अक्टोबर १७०८ उल्लेख गरेका छन्।[६२]
  66. ↑ Singh, Kesar, Bansavalinama (Punjabiमा), Singh Brothers, पृ: 189–190।
  67. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (२०१४), The Oxford Handbook of Sikh Studies, OUP Oxford, पृ: ४७८, आइएसबिएन 978-0-19-969930-8।
पूर्वाधिकारी सिख गुरु
११ नोभेम्बर १६७५ – ७ अक्टोबर १७०८		 उतराधिकारी
"https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=गुरु_गोबिन्द_सिंह&oldid=1371592" बाट अनुप्रेषित