सामग्रीमा जानुहोस्

गुरु रामदास

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
गुरु राम दास
ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ
गुरु राम दास (बसिरहेका) लाई चँवरले सेवा गरिरहेको दृश्य, नैनसुख अफ गुलेरको पारिवारिक कार्यशाला, अन्दाजी 1800
व्यक्तिगत जीवन
जन्मजेठा मल सोधी
२४ सेप्टेम्बर १५३४[१]
चुना मण्डी, लाहोर, लाहोर सुबा, मुगल साम्राज्य
मृत्यु१ सेप्टेम्बर १५८१(1581-09-01) (उमेर ४६)
गोइन्दवाल, लाहोर सुबा, मुगल साम्राज्य
जीवसाथी
(
वि १५५३)
सन्तान(हरू)३, जसमा पृथी चन्द र गुरु अर्जन पनि छन्
अभिभावकहरू
    • हरि दास
    (पिता)
  • माता दया (माता)
को लागि परिचितअमृतसर सहरका संस्थापक[२]
अन्य नामहरू
  • चौथो गुरु
  • चौथो नानक
हस्ताक्षर
धार्मिक जीवन
धर्मसिख धर्म
वरिष्ठ पदमा पदस्थापन
Based inरामदासपुर
कार्यकाल१५७४–१५८१
पूर्ववर्तीगुरु अमर दास
उत्तराधिकारीगुरु अर्जन देव

गुरु राम दास (गुरमुखी: ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ; उच्चारण: [gʊɾuː ɾaːmᵊ d̯aːsᵊ]; २४ सेप्टेम्बर १५३४ – १ सेप्टेम्बर १५८१), कहिलेकाहीँ गुरु रामदास पनि लेखिन्छ, दस सिख गुरुहरू मध्ये चौथा गुरु थिए।[२][३] उहाँको जन्म लाहोरस्थित एक परिवारमा भएको थियो, जहाँ उहाँको नाम भाई जेठा राखिएको थियो।[३][१] सात वर्षको उमेरमै उहाँ टुहुरा हुनुभयो, त्यसपछि उहाँ आफ्नी आमातर्फकी हजुरआमासँग एउटा गाउँमा हुर्कनुभयो।[३]

१२ वर्षको उमेरमा, भाई जेठा र उनकी हजुरआमा गोइन्दवाल सरे, जहाँ उनीहरूले सिख धर्मका तेस्रा गुरु गुरु अमर दाससँग भेट गरे।[३] बालक जेठाले गुरु अमर दासलाई आफ्नो गुरुका रूपमा स्वीकार गरे, उहाँको सेवा गर्न थाले र अन्ततः उहाँकी छोरीसँग विवाह गरेर गुरुको परिवारका सदस्य बने। गुरु अमर दासले आफ्नो उत्तराधिकारी चयन गर्ने समय आएपछि आफ्ना छोराहरूलाई छाडेर भाई जेठालाई उत्तराधिकारी नियुक्त गरे। यसको कारण उहाँको आदर्श सेवा, निःस्वार्थ भक्ति तथा गुरुको आज्ञाप्रतिको अटल समर्पणलाई मानिएको थियो।[३][१][४]

ईश्वरका सेवक भन्ने अर्थ हुने राम दास नाम प्राप्त गरेपछि, भाई जेठा सन् १५७४ मा सिख धर्मका चौथा गुरु बने।[५] गुरु अमर दासका छोराहरूको विरोधको सामना गर्नुपरेपछि उहाँले आफ्नो आधिकारिक केन्द्र गुरु अमर दासले गुरु-का-चक भनेर चिनाउनुभएको स्थानमा सार्नुभयो।[३] उहाँले रामदासपुर नगरको स्थापना गर्नुभयो, जसलाई पछि अमृतसर नाम दिइयो र यो सिख धर्मको सबैभन्दा पवित्र सहरका रूपमा परिचित भयो।[६][७] पहिलो तीन गुरुहरूभन्दा फरक रूपमा, उहाँले आफ्नै छोरा गुरु अर्जनलाई आफ्नो उत्तराधिकारी नियुक्त गर्नुभयो। यही परम्परा पाँचौँदेखि दशौँ सिख गुरुहरूसम्म कायम रह्यो।[७][८] उहाँले सन् १५८१ मा आफ्नो निधन नभएसम्म गुरुका रूपमा सेवा गर्नुभयो।[५]

सिख परम्परामा उहाँलाई धार्मिक पदाधिकारीहरूको नियुक्ति तथा सिख आन्दोलनलाई धार्मिक र आर्थिक रूपमा सुदृढ बनाउन चन्दासङ्कलन गर्ने मञ्जी (manji) संगठनको विस्तार गरेको श्रेय दिइन्छ।[३] आफ्ना पूर्ववर्ती गुरु अमर दासझैँ गुरु राम दासले पनि विधवा पुनर्विवाहलाई प्रोत्साहन दिनुभएको थियो।[९]

पारिवारिक पृष्ठभूमि र लाहोरको जीवन

[सम्पादन]
पाकिस्तानको लाहोरस्थित Gurdwara Janam Asthan Guru Ram Das गुरु राम दासको जन्मस्थलको स्मृतिमा निर्माण गरिएको गुरुद्वारा हो।

भाई जेठाको जन्म २४ सेप्टेम्बर १५३४ को बिहान लाहोरको चुना मण्डीमा खत्री जातिको सोधी गोत्रसँग सम्बन्धित परिवारमा भएको थियो।[१०][११][१२] उहाँका पिता हरि दास र माता माता अनुप देवी (पछि अनुप कौर वा दया कौरका नामले पनि परिचित)[११][१२] दुवै अत्यन्त धार्मिक स्वभावका थिए।[१३][११][१२] उहाँका पितामह ठाकुर दास चुना मण्डीका प्रसिद्ध पसले थिए, पितामहीको नाम जसवन्ती थियो र उहाँका प्रपितामह गुरदियाल सोधी थिए।[१३][११][१२] हरि दासले आफ्ना पिताबाट पसल सञ्चालन गर्ने व्यवसाय उत्तराधिकारमा पाएका थिए।[११] राम दासको जन्म हुनुअघि उहाँका आमाबुबाको विवाह भएको करिब बाह्र वर्ष भइसकेको थियो।[१२] यस अवधिमा सन्तान नभएको भन्दै उनीहरूलाई समाजले ताना दिने गर्दथ्यो।[१४] उहाँ परिवारका जेठा सन्तान भएकाले उहाँको नाम "जेठा" राखिएको थियो।[१३] केही स्रोतहरूले उहाँको वास्तविक जन्मनाम "राम दास" नै थियो र "जेठा" केवल उहाँको उपनाम थियो भन्ने उल्लेख गरेका छन्।[११][१२][१४] उहाँका एक भाइ हरदयाल र एक बहिनी राम दासी थिए।[११] उहाँका पुर्खाहरूले निर्माण गरेको भवन रहेको स्थान अहिले भग्नावशेषमा रहेको गुरुद्वारा धर्मशाल पटशाही चौथी र गुरुद्वारा दीवानखाना पटशाही पञ्जविनद्वारा चिन्हित गरिएको छ, जुन Gurdwara Janam Asthan Guru Ram Das को पश्चिमतर्फ अवस्थित छन्।[१५]

अनुप देवीले आफ्ना छोरा जेठालाई बजारमा बेच्नका लागि उसिनेको चना दिने गर्थिन्। एक दिन राम दासले चना बेच्नुको सट्टा रावी नदीको किनारमा गएर त्यहाँ भेला भएका सन्यासीहरूलाई खुवाए। यो घटना गुरु नानकको सच्चा सौदासँग मिल्दोजुल्दो मानिन्छ।[१४][१६] जेठाका आमाबुबा उहाँ करिब सात वर्षको हुँदा नै बित्नुभयो।[१३][११][१२] त्यसपछि उहाँ आफ्नी आमातर्फकी हजुरआमाको संरक्षणमा हुर्कनुभयो।[११][१२]

विवाह

[सम्पादन]

सन् १५५३ मा उहाँले गुरु अमर दासकी कान्छी छोरी बीबी भानीसँग विवाह गर्नुभयो। जेठालाई गुरु अमर दासकी पत्नी माता मान्सा देवीले आफ्नी छोरी भानीका लागि व्यक्तिगत रूपमा उपयुक्त वरका रूपमा चयन गरेकी थिइन्, किनभने उहाँ समर्पित र धार्मिक स्वभावका हुनुहुन्थ्यो।[११][१२] उहाँहरूका तीन छोराहरू थिए: पृथी चन्द (१५५४–१६२३), महादेव (१५५९–१६५६) र गुरु अर्जन (१५६३–१६०६)।[३] जेठाको नजिकको परिवारले उहाँले आफ्ना ससुरालीको घरमा गर्ने सेवाकार्यप्रति प्रायः असन्तुष्टि व्यक्त गर्दथे।[११]

साहित्य

[सम्पादन]

गुरु राम दासले लिखित रचनाहरू सिर्जना गर्नुभएको थियो, जुन गुरु ग्रन्थ साहिबमा संरक्षित छन् र तिनलाई गुरबाणी भनिन्छ। उहाँको लेखन शैली उहाँका पूर्ववर्ती गुरु अमर दासको शैलीभन्दा फरक थियो। गुरु अमर दासले आफ्नो वृद्ध उमेरका कारण सम्भवतः तुलनात्मक रूपमा परम्परागत दृष्टिकोण अपनाएका थिए भने, युवा गुरु राम दासले आफ्नो कवितामा धेरै नवीनता ल्याउनुभयो। उदाहरणका लागि, उहाँले नयाँ रागहरू थप्नुभयो, जसमा शबदहरूलाई संगीतबद्ध गरिएको थियो। यसको विपरीत, गुरु अमर दासले गुरु नानकले आफ्ना रचनाहरूमा प्रयोग गरेका उही रागहरूको प्रयोग गर्नुभएको थियो। गुरु राम दासले आफ्ना रचनाहरूमा नयाँ लय र छन्दहरूको पनि प्रयोग गर्नुभयो। साथै, अघिल्ला गुरुहरूको रचनामा फारसी भाषाबाट आएका शब्दहरूको स्वतन्त्र प्रयोग पाइए पनि, गुरु राम दासका रचनाहरूमा संस्कृत र हिन्दी शब्दावलीतर्फको झुकाव देखिन्छ।[१७]

चित्र दीर्घा

[सम्पादन]

सन्दर्भ

[सम्पादन]
  1. 1 2 3 G.S. Mansukhani, "Ram Das, Guru (1534–1581)", Encyclopaedia of Sikhism, Punjab University Patiala, अन्तिम पहुँच १९ जनवरी २०१७।
  2. 1 2 William Owen Cole; Piara Singh Sambhi (१९९५), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, पृ: 22–24, आइएसबिएन 978-1-898723-13-4।
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 Arvind-Pal Singh Mandair (२०१३), Sikhism: A Guide for the Perplexed, Bloomsbury Publishing, पृ: 38–40, आइएसबिएन 978-1-4411-5366-1।
  4. ↑ Shakti Pawha Kaur Khalsa (१९९८), Kundalini Yoga: The Flow of Eternal Power, Penguin, पृ: ७६, आइएसबिएन 978-0-399-52420-2।
  5. 1 2 Arvind-pal Singh Mandair (२०१३), Religion and the Specter of the West: Sikhism, India, Postcoloniality, and the Politics of Translation, Columbia University Press, पृ: 251–252, आइएसबिएन 978-0-231-51980-9।
  6. ↑ W.H. McLeod (१९९०), Textual Sources for the Study of Sikhism, University of Chicago Press, पृ: 28–29, आइएसबिएन 978-0-226-56085-4।
  7. 1 2 Christopher Shackle; Arvind Mandair (२०१३), Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures, Routledge, पृ: xv–xvi, आइएसबिएन 978-1-136-45101-0।
  8. ↑ W. H. McLeod (२००९), The A to Z of Sikhism, Scarecrow Press, पृ: ८६, आइएसबिएन 978-0-8108-6344-6।
  9. ↑ Shanker, Rajkumari (Sep २१, २०१५), "Women in Sikhism", in Sharma, Arvind, Religion and Women, State University of New York Press, पृ: 198, आइएसबिएन 9781438419602।
  10. ↑ Fenech, pp. 259–260
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Singh, Prithi Pal (२००६), The History of Sikh Gurus, Lotus Press, पृ: 54–60, आइएसबिएन 9788183820752।
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Singh, Pashaura; Mandair, Arvind-Pal Singh (२०२३), "Chapter 1: The Sikh Gurus: Unity and Continuity of the Office of Authority - Guru Ram Das (1534–1581)", The Sikh World, Routledge Worlds, Taylor & Francis, पृ: 16–17, आइएसबिएन 9780429848384।
  13. 1 2 3 4 Jain, Harish C. (२००३), The Making of Punjab, Unistar Books, पृ: 274–275।
  14. 1 2 3 Dhillon, Harish (७ अप्रिल २०१५), "8: Guru Ram Das (1534–1581)", The Sikh Gurus, Hay House, आइएसबिएन 9789384544454।
  15. ↑ Butalia, Tarunjit Singh (अप्रिल २०२५), Sikh Historical Shrines in Pakistan: Lahore District (1st संस्करण), Jeevay Sanjha Punjab, पृ: 9।
  16. ↑ Singha, H. S. (२०००), "DAYA KAUR, MATA", The Encyclopedia of Sikhism: Over 1000 Entries, Hemkunt Publishers, पृ: 55–56, आइएसबिएन 9788170103011।
  17. ↑ Shackle, Christopher (२०१४), "8: Survey of Literature in the Sikh Tradition", in Singh, Pashaura; Fenech, Louis E., The Oxford Handbook of Sikh Studies (1st संस्करण), Oxford University Press, पृ: 109–124, आइएसबिएन 9780199699308।

उद्धृत स्रोतहरू

[सम्पादन]

बाह्य कडीहरू

[सम्पादन]
पूर्वाधिकारी सिख गुरु
१ सेप्टेम्बर १५७४ – १ सेप्टेम्बर १५८१		 उतराधिकारी
"https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=गुरु_रामदास&oldid=1365578" बाट अनुप्रेषित