गुरु हरगोविन्द
गुरु हरगोबिन्द | |
|---|---|
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ | |
 छैटौँ सिख गुरु गुरु हरगोबिन्दको समकालीन चित्र। दक्कनको प्रादेशिक मुगल शैली, १७औँ शताब्दीको मध्य। | |
| सिखहरूको छैटौँ गुरु | |
| व्यक्तिगत जीवन | |
| जन्म | हरगोबिन्द Not recognized as a date. Years must have 4 digits (use leading zeros for years < 1000). |
| मृत्यु | Not recognized as a date. Years must have 4 digits (use leading zeros for years < 1000). (aged त्रुटि: मान्य वर्ष, महिना, दिन आवश्यक छ)[१] |
| जीवसाथी | माता नानकी, माता दामोदरी, माता मरवाही र माता कौला |
| सन्तान(हरू) | बाबा गुरदित्ता (१६१३–१६३८) बाबा सूरज मल (१६१८–१६९८) बाबा अनी राय (१६३३–१६७८) बाबा अटल राय (१६१९–१६२७) गुरु तेग बहादुर (१६२१–१६७५) बीबी वीरो (१६२८–१७०५) |
| अभिभावक | गुरु अर्जन र माता गंगा |
| को लागि परिचित | |
| अन्य नामहरू | छैटौँ गुरु सच्चा पातशाह मिरी पिरीका गुरु छैटौँ नानक बन्दी छोड[२] |
| हस्ताक्षर |  |
| धार्मिक जीवन | |
| धर्म | सिख धर्म |
| वरिष्ठ पदमा पदस्थापन | |
| Based in | अमृतसर (१६०६–१६२८)
करतारपुर, जालन्धर जिल्ला (१६२८–१६३४) किरातपुर साहिब (१६३४–१६४४) |
| कार्यकाल | १६०६–१६४४ |
| पूर्ववर्ती | गुरु अर्जन देव |
| उत्तराधिकारी | गुरु हर राय |
| सैन्य सेवा | |
| लडाई/युद्ध | युद्धहरू:
लडिएका प्रमुख युद्धहरू:
|
गुरु हरगोबिन्द (गुरमुखी: ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, उच्चारण: [gʊɾuː ɦəɾᵊgoːbɪn̯d̯ᵊ]; १९ जुन १५९५ – २८ फेब्रुअरी १६४४) सिख धर्मका दस गुरुहरूमध्ये छैटौँ गुरु हुनुहुन्थ्यो। उहाँ आफ्ना पिता गुरु अर्जनलाई मुगल साम्राज्यका सम्राट जहाँगीरको आदेशमा मृत्युदण्ड दिइएपछि ११ वर्षको उमेरमा सिख गुरु बन्नुभयो।[३]
उहाँले आफ्नो प्रारम्भिक जीवन आफ्ना पितासँग रामदासपुर (अमृतसर)मा बिताउनुभयो। गुरुको रूपमा उहाँको कार्यकालमा उहाँ भाई की डरोली, गोइन्दवाल, करतारपुर (जालन्धर), हरगोबिन्दपुर, ग्वालियर, लाहोर र किरातपुर साहिबमा बस्नुभयो। यसका अतिरिक्त उहाँले आगरा, नानकमत्ता, कश्मीर र मालवा (पञ्जाब) क्षेत्रहरूको यात्रा पनि गर्नुभएको थियो।[४]
गुरु हरगोबिन्दले सिख धर्ममा सैन्यीकरणको प्रक्रियाको सुरुवात गर्नुभयो। सम्भवतः यो उहाँका पिता गुरु अर्जनको मृत्युदण्ड र सिख समुदायको सुरक्षाको आवश्यकताको प्रतिक्रियाका रूपमा गरिएको थियो।[५][६][४]
उहाँले दुईवटा तरबार धारण गरेर यसको प्रतीकात्मक प्रदर्शन गर्नुभयो, जसले मिरी र पिरी (सांसारिक शक्ति र आध्यात्मिक अधिकार) को दोहोरो अवधारणालाई प्रतिनिधित्व गर्छ। अमृतसरस्थित हरमन्दिर साहिबको अगाडि गुरु हरगोबिन्दले अकाल तख्त (अकाल पुरुषको सिंहासन) निर्माण गर्नुभयो। आज अकाल तख्त खालसा (सिखहरूको सामूहिक समुदाय)को सांसारिक अधिकारको सर्वोच्च केन्द्रका रूपमा रहेको छ।
सामाजिक दृष्टिकोणका सन्दर्भमा, गुरु हरगोबिन्दले महिलालाई मानव जातिको चेतनाको प्रतीकका रूपमा मान्नुभयो। उहाँले गृहस्थ जीवनशैलीलाई प्रोत्साहन गर्नुभयो, सन्यास वा तपस्वी जीवनलाई निरुत्साहित गर्नुभयो र आत्म-साक्षात्कार प्राप्त गर्ने मार्गका रूपमा विवाहलाई समर्थन गर्नुभयो।[७]
सन् १६०६ मा सुरु भएको र सन् १६४४ मा उहाँको निधनसँगै समाप्त भएको गुरु हरगोबिन्दको गुरुगद्दी अवधि सबै सिख गुरुहरूमध्ये दोस्रो सबैभन्दा लामो थियो। उहाँभन्दा लामो समयसम्म गुरुगद्दी सम्हाल्ने एक मात्र गुरु गुरु नानक हुनुहुन्थ्यो, जसको संस्थापक गुरुगद्दी अवधि ४० वर्षसम्म रहेको थियो।
प्रारम्भिक जीवन
[सम्पादन]
गुरु हरगोबिन्दको जन्म सन् १५९५ को १९ जुनमा अमृतसरबाट ७ किलोमिटर (४.३ माइल) पश्चिममा रहेको एउटा गाउँ गुरू की वडालीमा सोधी खत्री परिवारमा भएको थियो।[१][८] उहाँ गुरु अर्जनका एकमात्र पुत्र हुनुहुन्थ्यो, जो पाँचौँ सिख गुरु थिए। यद्यपि, पशौरा सिंहका अनुसार उहाँको वास्तविक जन्म मिति १९ जुन १५९० हुन सक्छ।[९] उहाँले आफ्नो जीवनका पहिलो सोह्र वर्ष आफ्ना पिताको उपस्थितिमा रामदासपुर (अमृतसर)मा बिताउनुभयो।[४]
सिख हागियोग्राफी (सन्त जीवनवृत्तान्त) अनुसार, गुरु हरगोबिन्दले आफ्ना काका पृथी चन्द र उनकी पत्नी कर्मोद्वारा गरिएका दुईवटा विष प्रयोगका प्रयासहरूबाट जोगिनुभयो। यसका अतिरिक्त, पृथी चन्दले उहाँमाथि नाग फ्याँकेर गरेको अर्को हत्याको प्रयासबाट पनि उहाँ बच्नुभयो।
पहिलो विष प्रयोगको प्रयासमा कर्मोले आफ्नो व्यक्तिगत धाईलाई बालक हरगोबिन्दको हेरचाह गर्न इच्छुक भएको बहाना बनाएर पठाएकी थिइन्। तर धाईले बालक हरगोबिन्दलाई दूध चुसाउँदा हानि पुर्याउने उद्देश्यले आफ्नो स्तनको वरिपरि विष लगाएकी थिइन्। यद्यपि, सानो हरगोबिन्दले उनको स्तन समात्न अस्वीकार गर्नुभयो र यसरी धाईको योजना असफल भयो। पछि उनी आफैँ विषको प्रभावबाट बिरामी भइन्।[१०]
दोस्रो विष प्रयोगको योजनामा, पृथी चन्द र उनकी पत्नीले एक सर्प समात्ने व्यक्तिलाई पठाए, जसले सर्प छोडेर युवा हरगोबिन्दको हत्या गर्ने प्रयास गरेको थियो। तर परम्परागत कथाअनुसार, बालक हरगोबिन्दले सर्पलाई टाउकोबाट समातेर यति बलियोसँग निचोर्नुभयो कि सर्प मरेको थियो।
तेस्रो पटक पृथी चन्द र उनकी पत्नीको निर्देशनमा एक ब्राह्मणले उहाँको हत्या गर्ने प्रयास गरे। ब्राह्मणले दहीमा विष मिसाएर बालक हरगोबिन्दलाई खुवाउने योजना बनाएका थिए। तर जब उनले त्यसो गर्ने प्रयास गरे, हरगोबिन्दले ब्राह्मणको हातबाट दही खसालिदिनुभयो। दही भुइँमा खस्यो र पिस्ता नाम गरेको कुकुरले त्यसको केही भाग खायो र विषका कारण मर्यो, जसले त्यसको खतरनाक सामग्री प्रकट गर्यो। त्यसपछि ब्राह्मण पनि पेटसम्बन्धी पीडाबाट मरे।[१०][४]
बाल्यकालमा उहाँलाई बिफर भएको थियो, तर उहाँ त्यसबाट पनि निको हुनुभयो।[१०][४] हरगोबिन्द हुर्किएर "अग्लो र सुन्दर युवा" बन्नुभयो।[४]
४ नोभेम्बर १५९८ मा, आठ वर्षीय हरगोबिन्दले आफ्ना पिता गुरु अर्जनको सिख दरबारमा सम्राट अकबरको आगमन देख्नुभयो। यस घटनाले पछि हरगोबिन्दको विचारधारामा प्रभाव पारेको मानिन्छ।[४]
हरगोबिन्दले भाई गुरदास र बाबा बुद्धाबाट शिक्षा प्राप्त गर्नुभयो।[४] गुरु हरगोबिन्दले भाई गुरदाससँग धार्मिक ग्रन्थहरूको अध्ययन गर्नुभयो र बाबा बुद्धाबाट तरबार चलाउने कला तथा धनुर्विद्याको प्रशिक्षण लिनुभयो।[१][४] उहाँलाई विभिन्न भाषा, धार्मिक दर्शन, खगोल विज्ञान, चिकित्सा, घोडसवारी र प्रशासनसम्बन्धी ज्ञान पनि प्रदान गरिएको थियो।[१०]
हरगोबिन्दले आफ्नो प्रारम्भिक जीवनको ठूलो हिस्सा अमृतसरस्थित हरमन्दिर साहिब परिसरमा गाइने धार्मिक भजनहरू सुन्न र आध्यात्मिक वातावरणमा बिताउनुभयो।[१०]
जन्म वर्ष
[सम्पादन]यद्यपि सन् १५९५ लाई गुरु हरगोबिन्दको प्रचलित र व्यापक रूपमा स्वीकृत जन्म वर्ष मानिन्छ, तर केही लेखक र स्रोतहरू, जस्तै केसरी सिंह छिब्बर र भट्ट बहीहरूमा उहाँको जन्म वर्ष सन् १५९० उल्लेख गरिएको छ।[११][९]
पशौरा सिंहका अनुसार, भट्ट बही मुल्तानी सिन्धी अभिलेखमा गुरु हरगोबिन्दको जन्म मिति १९ जुन १५९० (विक्रम संवत् पात्रोअनुसार असार २१, संवत् १६४७) उल्लेख गरिएको छ।[९]
सन् १५९५ को जन्म वर्षलाई समर्थन गर्ने स्रोतहरूमा गुरबिलास पातशाही छैँविन (सम्भवतः १७१८), सूरज प्रकाश (१८४४) र नवीन पन्थ प्रकाश (१८८०) समावेश छन्। अर्कोतर्फ, बंसावलीनामा दसाँ पतिशाहियाँ का (१७६९), रहितनामे अते अरदास र भट्ट बही मुल्तानी सिन्धी जस्ता स्रोतहरूले सन् १५९० लाई जन्म वर्षका रूपमा उल्लेख गर्छन्।
पशौरा सिंहका अनुसार, पछिल्ला केही कृतिहरूले गुरबिलास पातशाही छैँविनमा उल्लेख गरिएको जन्म मिति नै पुनः प्रयोग गरेका छन्। आफ्नो अध्ययनमा पशौरा सिंहले गुरु हरगोबिन्दको जन्म वर्ष सन् १५९० लाई आधार मान्नुभएको छ।[९]
सुधारहरू
[सम्पादन]गुरु हरगोबिन्दका सिख धर्मसम्बन्धी सुधारहरूले दीर्घकालीन प्रभाव पारे।[१२] अब सिख गुरुहरू केवल आध्यात्मिक मामिलाहरूमा सीमित रहेनन्, बरु उनीहरू सांसारिक घटनाक्रममा पनि अझ गहिरो रूपमा संलग्न हुन थाले। यसरी आध्यात्मिक र सांसारिक दुवै क्षेत्रलाई एकसाथ जोड्दै उनीहरूले "राजकीय मर्यादा" (regal civility) पनि अपनाए।[१२]
हरदिप सिंह स्यानका अनुसार, गुरु हरगोबिन्दले यी परिवर्तनहरू अघि बढाउन सफल हुनुभयो, किनकि उहाँ आफ्ना अनुयायी र भक्तहरूलाई आध्यात्मिक मुक्ति (मुक्ति) तथा रोजगारी (नौकरी) दुवै प्रदान गर्ने "पैतृक-सामन्त प्रभु" (patrimonial-feudal lord) को रूपमा स्थापित हुनुभयो।[१२]
हरगोबिन्दभन्दा पहिले सिख दरबारलाई सामान्यतया सेवा (सेवा) र कृपा (प्रसाद) प्रदान गर्ने स्थानका रूपमा हेरिन्थ्यो।[१२] यस परिवर्तनले विवाद पनि उत्पन्न गरायो। भाई गुरदासले आफ्ना लेखहरूमा त्यस समय सिख समुदायभित्र यी सुधारहरूका कारण उत्पन्न तनावलाई उल्लेख गर्नुभएको छ। उहाँले गुरु नै विश्वासको मुख्य केन्द्र रहनुपर्ने कुरामा जोड दिनुभयो।[१२]
अघिल्ला गुरुहरू एउटै मन्दिर (धर्मशाला)मा बस्नुहुन्थ्यो;
तर यस गुरु [हरगोबिन्द] ठाउँ–ठाउँमा भ्रमण गर्नुहुन्छ।
अघिल्ला गुरुहरूको घरमा राजाहरू (पातशाह) आउने गर्थे;
तर यस गुरुलाई सम्राटको किल्लामा कैद गरिएको थियो।
अघिल्ला गुरुहरूले संगतहरूलाई समृद्ध बनाउँथे;
तर यस गुरु निर्भय भएर भूमिमा भ्रमण गर्नुहुन्छ।
अघिल्ला गुरुहरू आफ्नो आसनमा बसेर सन्तोष प्रदान गर्नुहुन्थ्यो;
तर यस गुरुले सिकारका लागि कुकुरहरू पाल्नुहुन्छ।
अघिल्ला गुरुहरूले सुन्ने, गाउने र व्याख्या गर्ने गर्थे;
तर यस गुरु न सुन्नुहुन्छ, न गाउनुहुन्छ, न व्याख्या गर्नुहुन्छ।
यस गुरु आफ्ना सेवकहरू (सेवक)सँग नजिक रहनुहुन्न;
बरु उहाँ झूटो र दुष्ट मानिसहरूलाई कृपा गर्नुहुन्छ।
[गुरदासको उत्तर] अन्तर्निहित सत्य (सच) लुकाउन सकिँदैन;
शिष्यहरू (सिख) यसलाई बुझेर मौरीझैँ कमलका चरणहरूलाई प्रेम गर्छन्।अधैर्य मानिसहरूले यी सुधारहरूलाई नबुझीकन सहनुपरिरहेको छ।
— भाई गुरदास, translated in 'Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India' by Hardip Singh Syan, page 57
अन्य शासकहरूसँग सम्बन्ध
[सम्पादन]
गुरु अर्जनको मृत्युदण्डपछि गुरु हरगोबिन्दले मुगल शक्तिविरुद्ध सिख समुदायको नेतृत्व गर्नुभयो। उहाँले औपचारिक रूपमा शाहजहाँको अधिकार स्वीकार गर्नुभयो, तर इस्लामी उत्पीडनको विरोध गर्नुभयो र शाहजहाँका सेनाविरुद्ध चारवटा युद्ध लड्नुभयो। सिख समुदायलाई रूपान्तरण गर्ने उहाँका प्रयासहरूले उहाँलाई मुगल शासनसँग संघर्षमा ल्यायो।[६][१३]
सिख परम्परा अनुसार, गुरु हरगोबिन्दले ग्वालियर किल्लामा रहेको आफ्नो बन्दी अवस्थाबाट मुक्त हुने क्रममा ५२ जना राजपूत पहाडी राज्यका राजाहरूलाई पनि मुक्त गराउनुभयो। यो घटनालाई सिख समुदायले दीपावलीको अवसरमा बन्दी छोड दिवसका रूपमा मनाउने गर्छन्।[१५]
विवाहहरू
[सम्पादन]गुरु हरगोबिन्दका एकभन्दा बढी पत्नीहरू थिए, जसको विवरण यस प्रकार छ:[१६][१७]
- माता दामोदरी (१५९७ – १३ जुलाई १६३१), विवाह १५ फेब्रुअरी १६०५ मा भएको थियो। उहाँबाट बाबा गुरदित्ता (जन्म १६१३) र बीबी वीरो (जन्म १६१५) जन्मिनुभयो।[१८]
- माता मरवाही/महादेवी (मृत्यु १६४५), विवाह ७ जुलाई १६१५ मा भएको थियो। उहाँबाट सूरज मल (जन्म १६१७) जन्मिनुभयो।[१९]
- माता नानकी (मृत्यु १६७८), विवाह अप्रिल १६१३ मा भएको थियो। उहाँबाट अणी राय (जन्म १६१८), अतल राय (जन्म १६१९) र गुरु तेग बहादुर (जन्म १६२१) जन्मिनुभयो।[२०][२१][२२]
मृत्यु
[सम्पादन]उहाँले आफ्ना नाति गुरु हर रायलाई आफ्नो उत्तराधिकारी नियुक्त गर्नुभयो। उहाँको मृत्यु सन् १६४४ मा सतलज नदीको किनारमा अवस्थित किरतपुर साहिबमा भयो। उहाँको अन्त्येष्टि नदीको किनारमै गरिएको थियो, जहाँ अहिले गुरुद्वारा पातालपुरी साहिब अवस्थित छ।[१]
साहित्य
[सम्पादन]सिख परम्परा अनुसार, गुरु हरगोबिन्दले आफ्ना पूर्ववर्ती गुरुहरूजस्तै कुनै कविता रचना गर्नुभएको मानिँदैन। यद्यपि, उहाँद्वारा लेखिएका दुईवटा गद्य पत्र (हुकमनामाहरू) उपलब्ध छन्।
आफ्ना पत्रहरूमा उहाँले नाम सिमरण का लागि कर्तार (सृष्टिकर्ता)को नाम स्मरण गर्न जोड दिनुभएको छ। उहाँको गुरुगद्दी अवधिमा सिख धर्मग्रन्थका पाण्डुलिपिहरू तयार गरिएका थिए र उहाँले सिखहरूलाई आफ्नै गुरबाणी पोथीहरू तयार गर्न प्रोत्साहित गर्नुभयो।[४]
युद्धहरू र झडपहरू
[सम्पादन]- संगराना युद्ध (१६२८)
- रोहिल्ला युद्ध (१६३०)
- अमृतसरको युद्ध (१६३४)
- लहिरा युद्ध, १६३४
- महमको युद्ध
- पडियाला युद्ध
- किरतपुरको युद्ध
- करतारपुरको युद्ध, १६३५
- फगवाडाको युद्ध, १६३५[२३]
लोकप्रिय संस्कृति
[सम्पादन]पञ्जाबी एनिमेटेड चलचित्र दास्तान-ए-मीरी पीरी (ਦਸਤਾਨ-ਏ-ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ) गुरु हरगोबिन्द र सिख धर्म तथा समुदायमा उहाँको योगदानमा आधारित छ।[२४]
गुरु हरगोबिन्दको जीवन कथा र शिक्षाले सन् २०२३ को सिजनको विषयवस्तु र कलाकृतिमा डलास काउबोइज फुटबल टोलीलाई पनि प्रभाव पारेको थियो।[२५][२६][२७]
चित्र दीर्घा
[सम्पादन]
गुरु अर्जन (बीचमा बसेका) एक युवा हरगोबिन्द (बायाँ) सँग।
अणी राय र अतल रायसँग गुरु हरगोबिन्दको चित्रण।
घोडामा सवार गुरु हरगोबिन्द।
भाई रूपा चन्द (दायाँ) र गुरु हरगोबिन्द (बायाँ) सँगै बसेको चित्र।
गुरु हरगोबिन्दको भित्तिचित्र कला (बसेको अवस्थामा)।
गुरु हरगोबिन्द साहिबको प्राचीन चित्र।
१७औँ शताब्दीको मध्यतिरको गुरु हरगोबिन्दको चित्र, जसमा उहाँ शिकारी चरासँग देखिनुभएको छ।
सन्दर्भ
[सम्पादन]- 1 2 3 4 Fauja Singh (२००९), "HARGOBIND, GURU (1595–1644)", Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University, Patiala, अन्तिम पहुँच ८ डिसेम्बर २०१९।
- ↑ Singh, Pashaura (Aug ९, २०२४), The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth, Taylor & Francis, पृ: 188, आइएसबिएन 9781040106327।
- ↑ HS Syan (2013), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, आइएसबिएन ९७८-१७८०७६२५००, pages 48–55
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Singh, Pashaura (९ अगस्ट २०२४), "8 Narrating the Person: Images of the Guru", The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth, Taylor & Francis, पृ: 233–241, आइएसबिएन 9781040106327, डिओआई:10.4324/9781003505976-8।
- ↑ John F. Richards (१९९५), The Mughal Empire, Cambridge University Press, पृ: 97–98, 177–178, आइएसबिएन 978-0-521-56603-2।
- 1 2 Hargobind: Sikh Guru, Encyclopedia Britannica, Quote: "Guru Hargobind, sixth Sikh Guru, who developed a strong Sikh army and gave the Sikh religion its military character, in accord with the instructions of his father, Guru Arjan (1563–1606), the first Sikh martyr, who had been executed on the order of the Mughal emperor Jahangir."; "After Jahāngīr's death (1627) the new Mughal emperor, Shāh Jahān, persecuted the Sikh community in earnest. The Sikhs under Hargobind Sahib defeated Shāh Jahān's armies four times, crushing the myth of Mughal invincibility. To the Sikh ideals of his predecessor, Guru Hargobind thus added another: the right and duty of the Sikhs to defend their faith by the sword if necessary."
- ↑ Shanker, Rajkumari (Sep २१, २०१५), "Women in Sikhism", in Sharma, Arvind, Religion and Women, State University of New York Press, पृ: 198, आइएसबिएन 9781438419602।
- ↑ HS Singha (2009), Sikh Studies, Book 7, Hemkunt Press, आइएसबिएन ९७८-८१७०१०२४५८, pages 18–19
- 1 2 3 4 Singh, Pashaura (९ अगस्ट २०२४), "Bhatt Vahis or "Records of the Bards"", The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth, Taylor & Francis, आइएसबिएन 9781040106365।
- 1 2 3 4 5 Singh, Prithi Pal (२००६), The History of Sikh Gurus, Lotus Press, पृ: 69–70, आइएसबिएन 9788183820752।
- ↑ Nayyar, Gurbachan Singh (१९९८), Guru Haragobind in Sikh Tradition: Based on Acknowledged Conventional Sources, National Book Organisation, पृ: 61, आइएसबिएन 9788185135946।
- 1 2 3 4 5 Syan, Hardip Singh (२०१४), "13: Sectarian Works", The Oxford Handbook of Sikh Studies, Pashaura Singh, Louis E. Fenech, Oxford University Press, पृ: 173–174, आइएसबिएन 9780199699308।
- ↑ HS Syan (२०१३), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, पृ: 48–49, 98, आइएसबिएन 978-1780762500।
- ↑ Sikh history from Persian sources : translations of major texts, J. S. Grewal, Irfan Habib, Indian History Congress. Session, New Delhi: Tulika, २००१, पृ: 4, आइएसबिएन 81-85229-17-1, ओसिएलसी 47024480, "गुरु अर्जनमाथि लगाइएको जरिवानाको बाँकी रकमका कारण गुरु हरगोबिन्दलाई पनि ग्वालियर किल्लामा कैदीका रूपमा पठाइएको थियो। तर यो मात्र उहाँका कठिनाइहरूको कारण थिएन। उहाँले तरबार धारण गर्न थाल्नुभएको थियो र सैनिकको रूप अपनाउनुभएको थियो; उहाँ सिकार गर्नुहुन्थ्यो र सेवकहरू राख्नुहुन्थ्यो। उहाँ शाहजहाँका गुमाश्ता (अधिकारीहरू)सँग सशस्त्र संघर्षमा पर्नुभयो र रामदासपुर छोडेर जालन्धर दोआबस्थित करतारपुर जानुपर्यो। त्यहाँ पनि फगवाडा हुँदै किरातपुर जानुअघि उहाँले धेरै युद्धहरू लड्नुभयो। किरातपुरमा उहाँले विद्रोही पहाडी शासक तारा चन्दको क्षेत्रमा बसोबास गर्नुभयो। त्यहाँ पनि गुरु हरगोबिन्दले आफ्नो अस्तबलमा सात सय घोडा, तीन सय घोडसवार र साठी बन्दुकधारीहरू राख्नुभएको थियो। उहाँको मुख्यालय विद्रोही वा असन्तुष्ट व्यक्तिहरूका लागि शरणस्थल बनेको थियो। यसरी दबिस्तानले मुगल सम्राटहरू र गुरुहरूको सम्बन्धमा आएको परिवर्तन तथा राज्यप्रतिको गुरु हरगोबिन्दको दृष्टिकोणमा आएको परिवर्तनबारे अत्यन्त उपयोगी प्रमाण प्रदान गर्दछ।"
- ↑ Singh, Pashaura (Aug ९, २०२४), The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth, Taylor & Francis, पृ: 188, आइएसबिएन 9781040106327।
- ↑ Singha, H. S. (२०००), "Hargobind, Guru", The Encyclopedia of Sikhism (Over 1000 Entries), Hemkunt Press, पृ: 95–96, आइएसबिएन 9788170103011।
- ↑ Sandhu, Gian Singh (Mar २८, २०२३), "99. What is the Sikh view on polygamy or polyandry?", Who Are the Sikhs?: An Exploration of the Beliefs, Practices, & Traditions of the Sikh People, Archway Publishing, पृ: 101, आइएसबिएन 9781665739535।
- ↑ Singh, Gurnek, "DAMODARĪ, MĀTĀ (1597-1631)", Encyclopedia of Sikhism (Online Edition), Punjabi University, Patiala, अन्तिम पहुँच २५ मार्च २०२६।
- ↑ Singh, Gurnek, "MAHĀ DEVĪ, MĀTĀ (d. 1645)", Encyclopedia of Sikhism (Online Edition), Punjabi University, Patiala, अन्तिम पहुँच २५ मार्च २०२६।
- ↑ Bannerjee, A. C., "NĀNAKĪ, MĀTĀ (d. 1678)", Encyclopedia of Sikhism (Online Edition), Punjabi University, Patiala, अन्तिम पहुँच २५ मार्च २०२६।
- ↑ Singh, Gurnek, "AṆĪ RĀI, BĀBĀ (b. 1618)", Encyclopedia of Sikhism (Online Edition), Punjabi University, Patiala, अन्तिम पहुँच २५ मार्च २०२६।
- ↑ Singh, Gurnek, "AṬAL RĀI, BĀBĀ (1619-1628)", Encyclopedia of Sikhism (Online Edition), Punjabi University, Patiala, अन्तिम पहुँच २५ मार्च २०२६।
- ↑ Harbans Kaur Sagoo (२००१), Banda Singh Bahadur and Sikh Sovereignty, Deep & Deep Publications, पृ: ३८, आइएसबिएन 9788176293006।
- ↑ "Dastaan-E-Miri Piri", IMDb।
- ↑ Monet, Jazz (२०२३-०९-०७), "Carpe omnia: Dallas Cowboys intend to 'seize everything' in 2023", Inside The Star (en-USमा), अन्तिम पहुँच २०२३-०९-०८।
- ↑ Kaur, Kamaljit (२०२३-०९-०७), "ਅਮਰੀਕਾ 'ਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ ਦੀ ਟੀਮ Dallas Cowboys ਨੇ ਜਰਸੀ 'ਤੇ ਲਗਾਈ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਤਸਵੀਰ" [अमेरिकाको नेशनल फुटबल लिगको टोली डलास काउबोइजले जर्सीमा प्रसिद्ध सिख योद्धा जनरल हरि सिंह नलुवाको तस्बिर राख्यो], Rozana Spokesman (पञ्जाबीमा), अन्तिम पहुँच २०२३-०९-०८।
- ↑ Gehlken, Michael (२०२३-०९-०७), "What is Carpe Omnia? Mike McCarthy's 2023 theme for Cowboys is about seizing everything", Dallas News (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२३-०९-०८।
थप अध्ययन
[सम्पादन]- डा. हरजिन्दर सिंह दिलगीर (२०१२), SIKH HISTORY in 10 volumes, Sikh University Press.
बाह्य कडीहरू
[सम्पादन]- गुरु हरगोबिन्द (संग्रहित)