गुरु हर किशन
गुरु हरि कृष्ण | |
|---|---|
ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ | |
 आठौँ सिख गुरु गुरु हरि कृष्णलाई चित्रण गरिएको लघुचित्रको विवरण, कागजमा ग्वास प्रविधि, लगभग सन् १८२० | |
| व्यक्तिगत जीवन | |
| जन्म | किशन दास सोढी ७ जुलाई १६५६[१] |
| मृत्यु | ३० मार्च १६६४ (उमेर ७)[१] दिल्ली, मुगल साम्राज्य |
| मृत्युको कारण | चेचक |
| अभिभावकहरू |
|
| अन्य नामहरू |
|
| हस्ताक्षर |  |
| धार्मिक जीवन | |
| धर्म | सिख धर्म |
| वरिष्ठ पदमा पदस्थापन | |
| Based in | कीरतपुर साहिब (१६६१–१६६४) |
| कार्यकाल | १६६१–१६६४ |
| पूर्ववर्ती | गुरु हर राय |
| उत्तराधिकारी | गुरु तेग बहादुर |
गुरु हरि कृष्ण (गुरुमुखी: ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, उच्चारण: [ɡʊruː həɾ kɾɪʃən]; ७ जुलाई १६५६–३० मार्च १६६४[१]), बाल गुरु(बाल गुरु)[२] वा हरि कृष्ण साहिब[३][४] नामले पनि परिचित, दस सिख गुरुमध्ये आठौँ गुरु थिए। पाँच वर्षको उमेरमा उनले आफ्ना पिता गुरु हरि रायको उत्तराधिकारीका रूपमा गुरुगद्दी सम्हाले[२] र सिख धर्मको इतिहासमा सबैभन्दा कम उमेरका गुरु बने। सन् १६६४ मा उनलाई चेचकको संक्रमण भयो र आठौँ जन्मदिन पुग्नुअघि नै उनको निधन भयो। उनको गुरुगद्दीको अवधि केवल दुई वर्ष, पाँच महिना र २४ दिन रहेको थियो, जुन सबै सिख गुरुमध्ये सबैभन्दा छोटो कार्यकाल हो।
उहाँको निधन हुनुअघि "बाबा बकाले" भन्नुभएको प्रसंगका लागि सिख परम्परामा उहाँलाई विशेष रूपमा स्मरण गरिन्छ। सिखहरूले यस भनाइलाई उहाँका काकाका छोरा गुरु तेग बहादुरलाई आफ्नो उत्तराधिकारीका रूपमा संकेत गरेको अर्थमा व्याख्या गरेका छन्।[२][३]
जीवनी
[सम्पादन]
हरि कृष्णको जन्म २० जुलाई १६५२ मा उत्तरपश्चिमी भारतीय उपमहाद्वीपको शिवालिक पहाडस्थित कीरतपुर साहिबमा सातौँ सिख गुरु गुरु हरि राय र कृष्ण देवी (माता सुलखनी)का पुत्रका रूपमा भएको थियो।[५] उनको परिवार खत्रीहरूको सोढी कुलसँग सम्बन्धित थियो। मुगल साम्राज्यको सिंहासनका लागि शाहजहाँका छोराहरूबीच उत्तराधिकारको युद्ध हुँदा हरि कृष्णका पिता मुगल साम्राज्यको सिंहासनका लागि दुई भाइबीच सुरु भएको उत्तराधिकार संघर्षमा रूढिवादी सुन्नी विचारबाट प्रभावित औरंगजेबको सट्टा उदारवादी सूफी विचारबाट प्रभावित दारा शिकोहको पक्षमा थिए।[६]
सन् १६५८ मा औरंगजेबले उत्तराधिकारको युद्ध जितेपछि उनले आफ्ना भाइको हत्या गरे र त्यसपछि गुरु हरि रायलाई आफ्नो दरबारमा बोलाएर दारा शिकोहलाई समर्थन गर्नुको कारणबारे स्पष्टीकरण मागे। तर, गुरु हरि रायले आफ्नो प्रतिनिधिका रूपमा १३ वर्षीय जेठा छोरा राम रायलाई पठाए। औरंगजेबले राम रायलाई बन्धक बनाएर आदि ग्रन्थमा रहेको एउटा श्लोकबारे प्रश्न गरे, जसले मुस्लिमहरूलाई अपमान गरेको उनको दाबी थियो।[७][८] सिख धर्मग्रन्थको पक्षमा अडिग रहनुको सट्टा राम रायले औरंगजेबलाई खुसी पार्न उक्त श्लोकलाई परिवर्तन गरे। यस कार्यका कारण गुरु हरि रायले उनलाई सिख समुदायबाट बहिष्कृत गरे र आफ्ना पाँच वर्षीय कान्छा छोरा हरि कृष्णलाई आफ्नो उत्तराधिकारीका रूपमा मनोनीत गरे।[७][९] ती बालक ७ अक्टोबर १६६१ मा सिख धर्मका आठौँ गुरु बने।[१]
औरंगजेबले यसैबीच राम रायलाई पुरस्कृत गर्दै हिमालयको देहरादून क्षेत्रमा भूमिदान प्रदान गरेका थिए। हरि कृष्णले सिख गुरुको पद सम्हालेको केही वर्षपछि औरंगजेबले राजा जय सिंहमार्फत उनलाई दिल्लीस्थित आफ्नो दरबारमा बोलाए। उनको स्पष्ट उद्देश्य बाल गुरु हरि कृष्णलाई उनका जेठा भाइ राम रायले प्रतिस्थापन गराउने थियो।[१०]
सन् १६६४ मा हरि कृष्ण दिल्ली आइपुग्दा उनलाई चेचकको संक्रमण भयो र औरंगजेबसँग हुने उनको भेट रद्द गरियो। केही स्रोतहरूका अनुसार, हरि कृष्णले मुगल सम्राटसँग भेट्न स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गरेकाले उक्त भेट रद्द भएको थियो, किनकि उनले औरंगजेबले आफूलाई सिख धर्ममा निषेधित चमत्कारहरू प्रदर्शन गर्न बाध्य पार्न सक्ने पूर्वानुमान गरेका थिए।[१०]
हरि कृष्णको बिरामी अवस्था, जुन आफ्ना अनुयायीहरूलाई सफलतापूर्वक उपचार गर्ने क्रममा उनलाई चेचकको संक्रमण भएपछि उत्पन्न भएको हुन सक्ने बताइन्छ, अन्ततः उनलाई केवल साढे सात वर्षको उमेरमै मृत्युको अवस्थामा पुर्यायो।[३] सिख इतिहासकार कवि सन्तोक सिंहले बाल गुरुका अन्तिम क्षणहरूको वर्णन गरेका छन्। उनले संगत अर्थात् धार्मिक समुदायसँग संवाद गर्दै आफू मृत्युको मुखमा पुग्नुका धेरै कारणहरू रहेको बताए, तर ती कारणहरूको विस्तृत चर्चा गर्नु आवश्यक नभएको उल्लेख गरे, किनकि गुरु नानक देवको गद्दी (गुरुगद्दी), अर्थात् गुरुहरूको उत्तराधिकारको परम्परा, निरन्तर र गौरवशाली रहनेछ। शरीर अस्थायी मात्र भएकाले वास्तविक गुरु ग्रन्थ साहिब, अर्थात् सिख धर्मको पवित्र धर्मग्रन्थ हो भन्ने उनले बताए। त्यसैले उनलाई हेर्न वा उनीसँग संवाद गर्न चाहनेहरूले केवल ग्रन्थ साहिबलाई हेरेर, पढेर वा सुनेर त्यसो गर्न सक्ने उनले बताए। त्यसपछि समुदायले उनलाई आफूहरूलाई नेतृत्वविहीन अवस्थामा नछोड्न र उनीजस्तै उत्तराधिकारी प्रदान गरी आशीर्वाद दिन अनुरोध गर्यो। त्यसपछि उनले एउटा नरिवल र पाँच पैसा मागे—जुन सिखहरूका लागि प्रतीकात्मक महत्त्व राख्ने कार्य थियो—र त्यसपछि आगामी गुरुको महानताको वर्णन गर्दै उनले लाखौँ अनुयायीहरू आकर्षित गर्ने तथा सिख धर्मलाई उल्लेखनीय रूपमा विस्तार र विकसित गर्ने बताए।[११]
त्यसपछि उनले "बाबा बसे जे ग्राम बिकाले" भन्ने उच्चारण गरे, जसलाई संगतले उनको उत्तराधिकारी बकाला गाउँमा रहनेछन् भन्ने अर्थमा व्याख्या गर्यो। पछि तेग बहादुर (हरि कृष्णका काकाका छोरा)लाई त्यहाँबाट नवौँ सिख गुरुका रूपमा पहिचान गरियो।[६][३] यस घटनाले औरंगजेबलाई निकै निराश बनायो, किनकि उनी सिख समुदायमाथि नियन्त्रण कायम गर्न राम रायलाई उक्त पदमा नियुक्त गराउन चाहन्थे।[१०]
इतिहासलेखन
[सम्पादन]गुरु हरि कृष्णको जीवन र समयबारे थप विवरण दिने प्रामाणिक साहित्य दुर्लभ छ र यससम्बन्धी अभिलेखहरू पनि पर्याप्त रूपमा व्यवस्थित छैनन्।[१२] उहाँबारे केही जीवनीहरू, विशेषगरी उहाँकी आमा को थिइन् भन्ने विषयमा, १८औँ शताब्दीमा—विशेष रूपमा केसर सिंह छिब्बरद्वारा—तथा १९औँ शताब्दीमा लेखिएका थिए। यद्यपि, ती विवरणहरूमा उल्लेखनीय असंगतता रहेको मानिन्छ।[१३]
चित्रदीर्घा
[सम्पादन]
गुरुद्वारा बङ्गला साहिब, दिल्लीका राजा जय सिंहको निवासस्थान,[१४][१०] जहाँ गुरु हरि कृष्णको निधन भएको थियो—हाल यो उत्तर भारतका प्रसिद्ध गुरुद्वारामध्ये एक हो
हरियाणाको अम्बालास्थित गुरुद्वारा पञ्जोखरा साहिब, जहाँ गुरु हरि कृष्णले दिल्ली जाने क्रममा भ्रमण गरेका थिए—हाल यो उहाँको स्मृतिमा समर्पित छ
लगभग सन् १७४५ को गुरु हरि कृष्णको भित्तेचित्र
लगभग सन् १७००–१७५० को गुरु हरि कृष्णको चित्र, जसमा एक सेवकले उहाँलाई पंखा हम्किरहेको देखाइएको छ
गुरु हरि कृष्णको लघुचित्र
गुरु हरि कृष्णसमक्ष नतमस्तक हुँदै गरेका श्रद्धालुहरू
गुरु हरि कृष्णको जन्मस्थान कीरतपुर साहिबस्थित गुरुद्वारा श्री शीश महल साहिबको मूल संरचना
सन्दर्भ
[सम्पादन]- 1 2 3 4 Mohindar Pal Kohli (१९९२), Guru Tegh Bahadur: Testimony of Conscience, Sahitya Akademi, पृ: 12–13, आइएसबिएन 978-81-7201-234-2।
- 1 2 3 HS Singha (2009), The Encyclopedia of Sikhism, Hemkunt Press, आइएसबिएन ९७८-८१७०१०३०११, pp. 96–97
- 1 2 3 4 Louis E. Fenech; W. H. McLeod (२०१४), Historical Dictionary of Sikhism, Rowman & Littlefield Publishers, पृ: १४८, आइएसबिएन 978-1-4422-3601-1।
- ↑ Pashaura Singh; Louis E. Fenech (२०१४), The Oxford Handbook of Sikh Studies, Oxford University Press, पृ: ९५१, आइएसबिएन 978-0-19-100412-4।
- ↑ Sikh History in 10 Volumes.
- 1 2 Arvind-Pal Singh Mandair (२०१३), Sikhism: the Guide for the Perplexed, Bloomsbury Academic, पृ: 50–51, आइएसबिएन 978-1-4411-0231-7।
- 1 2 Har Rai: Sikh Guru, Encyclopædia Britannica (2015)
- ↑ J. S. Grewal (१९९८), The Sikhs of the Punjab, Cambridge University Press, पृ: 67–69, आइएसबिएन 978-0-521-63764-0।
- ↑ William Owen Cole; Piara Singh Sambhi (१९९५), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, पृ: 33–34, आइएसबिएन 978-1-898723-13-4।
- 1 2 3 4 Takhar, Opinderjit Opinderjit; Jakobsh, Doris R. (२०२३), Global Sikhs: Histories, Practices and Identities, Routledge Critical Sikh Studies, Taylor & Francis, आइएसबिएन 9781000847352, "Again, the emperor summoned Guru Har Krishan to Delhi through Raja Jai Singh who hosted the young Guru in his bungalow. Anticipating that the emperor would insist that he demonstrate miraculous feats, the Guru refused to meet him in person. Meanwhile, an epidemic of smallpox was raging in the city of Delhi, and the Guru came out of Raja Jai Singh's bungalow to tend the sick. During the service of healing the sick Guru Har Krishan was himself afflicted with the disease of smallpox, which ravaged his body. He made the pronouncement of designating his successor as "Baba Bakale", meaning that the next Guru would be found in the town of Bakala. He was specifically referring to his great-uncle, Tegh Bahadur (youngest son of Guru Hargobind), who lived at the town of Bakala at that time. His sagacious decision once again frustrated Aurangzeb's attempts to bring the mainstream Sikh community under control. Guru Har Krishan passed away on March 30, 1664."
- ↑ Singh, Santokh (२००९), Mr (पञ्जाबीमा) (1 संस्करण), Northridge, CA, USA: Baljinder Singh 16914 Lassen Street, Northridge, CA 91343 USA, पृ: 368–377।
- ↑ Pashaura Singh; Louis E. Fenech (२०१४), The Oxford Handbook of Sikh Studies, Oxford University Press, पृ: ४१, आइएसबिएन 978-0-19-969930-8।
- ↑ Surjit Singh Gandhi (२००७), History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E, Atlantic Publishers, पृ: 590–591 with note 2, आइएसबिएन 978-81-269-0858-5।
- ↑ Macauliffe (१९०९), Sikh Religion – Vol4 p. 320, Oxford, पृ: 320।
बाह्य लिङ्कहरू
[सम्पादन]| साधारण | |
|---|---|
| राष्ट्रिय पुस्तकालयहरू | |
| अन्य | |
