गुरु हर राय

गुरु हर राय
गुरु हर राय
ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ
	गुरु हर रायले एक भक्तलाई दर्शन दिँदै। गुलरका नैनसुखको पारिवारिक कार्यशाला, पञ्जाब पहाड, करिब १७९०।
व्यक्तिगत जीवन
जन्म	१६ जनवरी १६३०; किरतपुर साहिब, लाहोर सुबा, मुगल साम्राज्य
मृत्यु	६ अक्टोबर १६६१ (उमेर ३१); किरतपुर साहिब, लाहोर सुबा, मुगल साम्राज्य
जीवसाथी	माता कृष्ण देवी (सुलखनी, कोट कल्याणी, वा किशन कौरका नामले पनि परिचित)
सन्तान(हरू)	बाबा राम राय; रूप कौर; गुरु हरकृष्ण
अभिभावक(हरू)	बाबा गुरदित्ता (पिता); माता निहाल कौर (माता); बाबा दया राम (ससुरा); माता अनन्ती (सासू)
अन्य नामहरू	सातौँ गुरु; सातौँ नानक
हस्ताक्षर
धार्मिक जीवन
धर्म	सिख धर्म
वरिष्ठ पदमा पदस्थापन
Based in	किरतपुर साहिब (१६४४–१६६१)
कार्यकाल	१६४४–१६६१
पूर्ववर्ती	गुरु हरगोविन्द
उत्तराधिकारी	गुरु हर किशन

गुरु हर राय (गुरमुखी: ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ, उच्चारण: [gʊɾuː ɦəɾ ɾaːɪ]; १६ जनवरी १६३० – ६ अक्टोबर १६६१)^[६] सिख परम्परामा सातौँ नानक का रूपमा सम्मानित गुरु हर राय सिख धर्मका दस गुरुहरूमध्ये सातौँ गुरु थिए।^[७] आफ्ना हजुरबा तथा छैटौँ सिख गुरु गुरु हरगोबिन्दको निधनपछि ३ मार्च १६४४ मा, १४ वर्षको उमेरमा उनी सिख समुदायका गुरु बने।^[८] उनले करिब सत्र वर्षसम्म सिख समुदायको नेतृत्व गरे र ३१ वर्षको उमेरमा आफ्नो निधन नभएसम्म गुरु पदमा रहे।^[८]^[९]

गुरु हर राय छैटौँ सिख गुरुद्वारा सङ्गठित ठूलो सिख सैनिक बललाई कायम राख्दै पनि सैन्य द्वन्द्वबाट टाढा रहनका लागि परिचित छन्। उनले मुगल साम्राज्यको उत्तराधिकार युद्धका क्रममा दुई दाजुभाइबीच भएको संघर्षमा रूढिवादी सुन्नी विचारधाराबाट प्रभावित औरङ्गजेबको सट्टा मध्यमार्गी सूफी प्रभाव भएका दारा शिकोहलाई समर्थन गरेका थिए।^[८]

१६५८ मा उत्तराधिकारको युद्ध जितेपछि औरङ्गजेबले १६६० मा गुरु हर रायलाई मृत्युदण्ड दिइएका दारा शिकोहलाई समर्थन गरेको विषयमा स्पष्टीकरण दिन दरबारमा बोलाए। गुरु हर राय स्वयं नगई आफ्ना जेठा छोरा राम रायलाई आफ्नो प्रतिनिधिका रूपमा पठाए। औरङ्गजेबले राम रायलाई बन्धक बनाएर त्यस समयको सिखहरूको पवित्र धर्मग्रन्थ आदि ग्रन्थको एउटा पदबारे प्रश्न गरे। उनले उक्त पदले मुस्लिमहरूको अपमान गरेको दाबी गरेका थिए।^[७]^[९]

सिख धर्मग्रन्थको मूल पाठलाई जस्ताको तस्तै कायम राख्नुको सट्टा राम रायले औरङ्गजेबलाई खुसी पार्न उक्त पदमा परिवर्तन गरे। यही कारणले गुरु हर रायले आफ्ना जेठा छोरालाई सिख पन्थबाट बहिष्कार गरे र आफ्ना कान्छा छोरा हर किशनलाई आफ्नो उत्तराधिकारी नियुक्त गरे।^[१०] गुरु हर रायको १६६१ मा निधन भएपछि पाँच वर्षको उमेरमा हर किशन आठौँ सिख गुरु बने।^[७]

नाम

केही सिख साहित्यमा उनको नाम हरि राय भनेर पनि लेखिएको पाइन्छ।^[११] प्रकृतिप्रति उनले देखाएको संवेदनशीलता र करुणाका कारण केही आधुनिक सिखहरूले उनलाई हरित गुरु (Green Guru) भनेर पनि सम्बोधन गर्छन्।^[१२]

जीवनी

गुरु हर रायको जन्म सोढी खत्री परिवारमा बाबा गुरदित्ता र अनन्ती (जिनलाई निहाल पनि भनिन्थ्यो) का सन्तानका रूपमा भएको थियो। उनका पिता उनको ८ वर्षको उमेरमै निधन भए। १६४० मा, १० वर्षको उमेरमा, गुरु हर रायको विवाह दया रामकी छोरी माता किशन देवी (जिनलाई कहिलेकाहीँ सुलखनी पनि भनिन्छ) सँग भयो। उनीहरूका एक छोरी रूप कौर^[१३] तथा दुई छोरा—राम राय र हर किशन (जो पछि आठौँ सिख गुरु बने)—जन्मिए।^[१४]

गुरु पद ग्रहण गरेको केही समयपछि नजाबत खानको नेतृत्वमा मुगल सेनाले हिन्दुरका शासक तारा चन्दको राज्यमा आक्रमण गरी उनलाई बन्दी बनायो। त्यसपछि गुरु हर राय किरातपुरबाट प्रस्थान गरी सिरमौर (नाहन), जहाँ राजा करम प्रकाशले शासन गर्थे, अन्तर्गत थापल पुगे र त्यहाँ आफ्नो पहिलो धार्मिक उपदेश वाक (आदेश) को रूपमा दिए। गुरुको थापल यात्राको उल्लेख दबिस्तान-ए-मजाहेब मा पाइन्छ, साथै जोगराजद्वारा तयार गरिएको आदि ग्रन्थ को हस्तलिखित प्रतिको एउटा टिप्पणीमा पनि यस घटना अभिलेख गरिएको छ। गुरु हरगोबिन्दले मुगलहरूसँग सैन्य द्वन्द्वमा नफस्न र धार्मिक शिक्षामा केन्द्रित हुन सल्लाह दिएका थिए। त्यसैले गुरु हर रायले हिन्दुर र मुगलबीचको उक्त संघर्षमा कुनै हस्तक्षेप गरेनन्।^[१५]^[१६]

गुरु हर रायका एक दाजु थिए। उनका जेठा दाजु धीर मलले शाहजहाँबाट प्रोत्साहन, निःशुल्क जग्गा अनुदान तथा मुगल संरक्षण प्राप्त गरेका थिए। धीर मलले छुट्टै सिख परम्परा स्थापना गर्ने प्रयास गरे र आफ्ना हजुरबा तथा छैटौँ गुरु गुरु हरगोबिन्दको आलोचना गरे। गुरु हरगोबिन्दले धीर मलको विचारसँग असहमति जनाउँदै कान्छा हर रायलाई आफ्नो उत्तराधिकारी नियुक्त गरेका थिए।

गुरु हर रायको जीवन र उनको समयसम्बन्धी प्रामाणिक ऐतिहासिक सामग्री अत्यन्त सीमित छन्। उनले आफ्नै कुनै ग्रन्थ वा रचना छोडेका छैनन्, र पछि रचिएका केही सिख ग्रन्थहरूमा उनको नाम "हरि राय" भनेर लेखिएको पाइन्छ।^[१७]^[१८] १८औँ शताब्दीमा केसर सिंह छिब्बरद्वारा लेखिएका जीवनीहरू तथा १९औँ शताब्दीका केही सिख साहित्यमा गुरु हर रायसम्बन्धी विवरणहरू एक-अर्कासँग धेरै असंगत र विरोधाभासी छन्।^[१९]

निधन र उत्तराधिकार

आफ्नो निधन हुनुअघि गुरु हर रायले आफ्ना पाँच वर्षीय कान्छा छोरा हर किशनलाई सिखहरूको आठौँ गुरुका रूपमा उत्तराधिकारी नियुक्त गरेका थिए।

विवाह

सामान्यतया गुरु हर रायको विवाह सुलखनी नामकी महिलासँग भएको भन्ने कुरा स्वीकार गरिएको छ।^[२०] उनले धेरै विवाह गरेका थिए र बहुविवाहको अभ्यास गर्थे भन्ने दाबीहरू—जसमा उनकी पत्नीहरूको संख्या सातदेखि आठसम्म (सुलखनी वा किशन कौर, कल्याणी, टोकी, अनोखी, लाडिकी, चन्द कौर, प्रेम कौर र राम कौर) बताइन्छ—पछिल्ला इतिहासकारहरूले अविश्वसनीय ठहर गर्दै अस्वीकार गरेका छन्।^[२०]

इतिहासकार गण्डा सिंहका अनुसार, गुरु हर रायले सात जना पत्नीसँग विवाह गरेको कथा सूरज प्रकाशको केवल एउटा हस्तलिखित प्रतिमा मात्र पाइन्छ, र त्यो पनि पृष्ठसंख्या नभएका पानाहरूमा लेखिएको छ, जुन स्पष्ट रूपमा पछि थपिएको (interpolation) सामग्री हो।^[२१] उनले थप उल्लेख गरेका छन् कि सूरज प्रकाशका अन्य हस्तलिखित प्रतिहरूमा गुरु हर रायको केवल एउटै विवाहको उल्लेख गरिएको छ, र अझ पुरानो महिमा प्रकाशमा पनि उनको एउटै पत्नी भएको विवरण पाइन्छ।^[२२] त्यस्तै, भट्ट वही, हरिद्वारका पाण्डा वही तथा कवि सौन्धका रचनाहरूमा पनि गुरु हर रायकी एकमात्र पत्नीका रूपमा केवल किशन कौर वा सुलखनीको नाम उल्लेख गरिएको छ।^[२०]

साहित्य

सामान्य सिख विश्वासअनुसार गुरु हरगोबिन्द, गुरु हर राय र गुरु हर किशनले कुनै पनि बाणीको रचना गरेका थिएनन्।^[२३] तथापि, गुरु हर रायले सलोक महल्ला सतवाँ (Salok Mahalla Satvaan) नामक एउटा रचना गरेको भन्ने दाबी पनि गरिएको छ।^[२३]

यो महल्ला रचना गुरु ग्रन्थ साहिबको किरातपुरी बीरमा समावेश छ। यद्यपि यसमा स्पष्ट रूपमा यसलाई सातौँ गुरु हर रायको रचना भनेर उल्लेख गरिएको छ, सातौँ मीना गुरु मिहरबानले पनि यही संकेत (महल्ला) प्रयोग गरेका कारण यसको लेखकत्वबारे भ्रम उत्पन्न भएको हुन सक्छ।^[२३] उक्त सलोक मिहरबानका रचनाहरू समेटिएका कुनै पनि ग्रन्थमा पाइँदैन। अर्कोतर्फ, सिख गुरुहरूको जीवनसम्बन्धी कुनै पनि ग्रन्थमा गुरु हर रायले बाणी रचना गरेको उल्लेख पनि भेटिँदैन।^[२४] त्यसैले यस रचनालाई निश्चित रूपमा गुरु हर रायकै रचना हो भनेर पुष्टि गर्न सकिँदैन।

प्रत्येक सिख गुरुको कविता वा सलोक प्रारम्भ गर्ने आफ्नै विशिष्ट शैली थियो।^[२५] गुरु हर रायको शैली थियो: "हर राय गुरुको वाणीद्वारा।"^[२६]

गुरु हर रायसँग सम्बन्धित वाक (आदेश) को रूपमा एउटा वाक्य १६६७ सालको आदि ग्रन्थको जोगराज (मृत्यु १६७१)सँग सम्बन्धित हस्तलिखित प्रतिमा भेटिन्छ।^[१५]

विरासत

सन् २०११ मा, १४ मार्चलाई सिख वातावरण दिवस (Sikh Environment Day) का रूपमा मनाउने मिति चयन गरिएको थियो, किनकि यो दिन गुरु हर रायको गुरगद्दी (गुरुपद ग्रहण) को वार्षिकोत्सवसँग सम्बन्धित थियो।^[१२]

सन् २०१३ मा, इकोसिख (EcoSikh) का अध्यक्षले एक प्रेस विज्ञप्तिमार्फत गुरु हर रायलाई "हरित गुरु" (Green Guru) भनेर सम्बोधन गरेका थिए। उक्त वक्तव्यमा प्रकृतिसँग गुरु हर रायको गहिरो सम्बन्ध र वातावरणप्रतिको संवेदनशीलतालाई विशेष रूपमा उजागर गरिएको थियो।^[१२]

ग्यालरी

गुरु हरगोबिन्द (दायाँ) आफ्ना नाति बालक गुरु हर राय (बायाँ) सँग।
फूल समातेका गुरु हर रायको पहाडी शैलीको चित्र।
निलो फूल समातेका गुरु हर रायको चित्र।
गुरु हर राय, सातौँ सिख गुरु (करिब १८००–१८२५, पहाडी शैलीको चित्र)।

सन्दर्भ

↑ "History - Darbar Shri Guru Ram Rai Ji Maharaj - Dehradun", www.sgrrdarbar.org।
↑ "Sri Gur Panth Prakash" by Rattan Singh Bhangoo:
↑ "Sri Gur Sobha" by Sainapati
↑ Bhai Gurdas Vaaran
↑ "Gurbilas Patshahi 6" by Koer Singh
↑ Bhagat Singh, "Har Rai, Guru (1630–1661)", in Harbans Singh, Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University Patiala, अन्तिम पहुँच १६ जनवरी २०१७।
1 2 3 Har Rai: Sikh Guru, Encyclopedia Britannica (2015)
1 2 3 Arvind-Pal Singh Mandair (२०१३), Sikhism: A Guide for the Perplexed, Bloomsbury Academic, पृ: 50–51, आइएसबिएन 978-1-4411-0231-7।
1 2 J. S. Grewal (१९९८), The Sikhs of the Punjab, Cambridge University Press, पृ: 67–69, आइएसबिएन 978-0-521-63764-0।
↑ William Owen Cole; Piara Singh Sambhi (१९९५), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, पृ: 33–34, आइएसबिएन 978-1-898723-13-4।
↑ Pashaura Singh; Louis E. Fenech (२०१४), The Oxford Handbook of Sikh Studies, Oxford University Press, पृ: ४००, आइएसबिएन 978-0-19-969930-8।
1 2 3 Prill, Susan E. (२७ मार्च २०१४), "19. Ecotheology", in Singh, Pashaura; Fenech, Louis E., The Oxford Handbook of Sikh Studies, Oxford University Press, पृ: 223–234, आइएसबिएन 9780191004117।
↑ Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes.
↑ J. S. Grewal (१९९८), The Sikhs of the Punjab, Cambridge University Press, पृ: 62–63, 67–69, आइएसबिएन 978-0-521-63764-0।
1 2 Singh, Pashaura (९ अगस्ट २०२४), "8 Narrating the Person: Images of the Guru", The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth, Taylor & Francis, पृ: 237–238, आइएसबिएन 9781040106327, डिओआई:10.4324/9781003505976-8।
↑ Grewal, Jagtar Singh, Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk, Oxford University Press, आइएसबिएन 9780190990381, ".. Kiratpur in the Punjab hills—the territory of Raja Tara Chand, the chief of Hindur (Nalagarh), who did not pursue the path of obedience to Shah Jahan."
↑ Louis E. Fenech; W. H. McLeod (२०१४), Historical Dictionary of Sikhism, Rowman & Littlefield Publishers, पृ: १४८, आइएसबिएन 978-1-4422-3601-1।
↑ Pashaura Singh; Louis E. Fenech (२०१४), The Oxford Handbook of Sikh Studies, Oxford University Press, पृ: ४१, आइएसबिएन 978-0-19-969930-8।
↑ Gandhi, Surjit Singh (२००७), History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E, Atlantic Publishers, पृ: 590–591 with note 2, आइएसबिएन 978-81-269-0858-5।
1 2 3 Gandhi 2007, पृष्ठ. 590–591.
↑ Teja Singh; Ganda Singh (१९५०), A Short History Of The Sikhs - Volume 1, Orient Longmans, पृ: ४८।
↑ Teja Singh & Ganda Singh 1950, पृष्ठ 48.
1 2 3 Singh, Sardar Harjeet (२००९), Faith & Philosophy of Sikhism (अङ्ग्रेजीमा), Gyan Publishing House, पृ: 103–104, आइएसबिएन 978-81-7835-721-8।
↑ Faith and Philosophy of Sikhism Pg.103
↑ Singh, Sardar Harjeet (२००९), Faith & Philosophy of Sikhism (अङ्ग्रेजीमा), Gyan Publishing House, आइएसबिएन 978-81-7835-721-8।
↑ Singh, Pashaura (२६ सेप्टेम्बर २००३), The Guru Granth Sahib: Canon, Meaning and Authority (अङ्ग्रेजीमा), Oxford University Press, आइएसबिएन 978-0-19-908773-0।

ग्रन्थसूची

Macauliffe, M.A. (१९०९), The Sikh Religion: Its Gurus Sacred Writings and Authors, Low Price Publications, आइएसबिएन 81-7536-132-8।
Singh, Khushwant (१९६३), A History of the Sikhs: 1469–1839 Vol.1 (2nd ed.), Oxford University Press, आइएसबिएन 0-19-567308-5।

बाह्य कडी

गुरु हर राय, Sikhs.org
गुरु हर राय, Sikh-History.com
गुरु हर राय अभिलेखिकरण २०१४-०५-१७ वेब्याक मेसिन, गुरुद्वारा श्री गुरु हर राय गाउँ भुङ्गर्नीको आधिकारिक वेबसाइट

पूर्वाधिकारी गुरु हरगोबिन्द	सिख गुरु ३ मार्च १६४४ – ६ अक्टोबर १६६१	उतराधिकारी गुरु हर किशन

[1] "History - Darbar Shri Guru Ram Rai Ji Maharaj - Dehradun", www.sgrrdarbar.org।

[2] "Sri Gur Panth Prakash" by Rattan Singh Bhangoo:

[3] "Sri Gur Sobha" by Sainapati

[4] Bhai Gurdas Vaaran

[5] "Gurbilas Patshahi 6" by Koer Singh

[eosghr-6] Bhagat Singh, "Har Rai, Guru (1630–1661)", in Harbans Singh, Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University Patiala, अन्तिम पहुँच १६ जनवरी २०१७।

[britharrai-7] 1 2 3 Har Rai: Sikh Guru, Encyclopedia Britannica (2015)

[Mandair2013p50-8] 1 2 3 Arvind-Pal Singh Mandair (२०१३), Sikhism: A Guide for the Perplexed, Bloomsbury Academic, पृ: 50–51, आइएसबिएन 978-1-4411-0231-7।

[Grewal1998p67-9] 1 2 J. S. Grewal (१९९८), The Sikhs of the Punjab, Cambridge University Press, पृ: 67–69, आइएसबिएन 978-0-521-63764-0।

[10] William Owen Cole; Piara Singh Sambhi (१९९५), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, पृ: 33–34, आइएसबिएन 978-1-898723-13-4।

[Singh2014p400-11] Pashaura Singh; Louis E. Fenech (२०१४), The Oxford Handbook of Sikh Studies, Oxford University Press, पृ: ४००, आइएसबिएन 978-0-19-969930-8।

[:02-12] 1 2 3 Prill, Susan E. (२७ मार्च २०१४), "19. Ecotheology", in Singh, Pashaura; Fenech, Louis E., The Oxford Handbook of Sikh Studies, Oxford University Press, पृ: 223–234, आइएसबिएन 9780191004117।

[13] Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes.

[14] J. S. Grewal (१९९८), The Sikhs of the Punjab, Cambridge University Press, पृ: 62–63, 67–69, आइएसबिएन 978-0-521-63764-0।

[:03-15] 1 2 Singh, Pashaura (९ अगस्ट २०२४), "8 Narrating the Person: Images of the Guru", The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth, Taylor & Francis, पृ: 237–238, आइएसबिएन 9781040106327, डिओआई:10.4324/9781003505976-8।

[16] Grewal, Jagtar Singh, Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk, Oxford University Press, आइएसबिएन 9780190990381, ".. Kiratpur in the Punjab hills—the territory of Raja Tara Chand, the chief of Hindur (Nalagarh), who did not pursue the path of obedience to Shah Jahan."

[17] Louis E. Fenech; W. H. McLeod (२०१४), Historical Dictionary of Sikhism, Rowman & Littlefield Publishers, पृ: १४८, आइएसबिएन 978-1-4422-3601-1।

[18] Pashaura Singh; Louis E. Fenech (२०१४), The Oxford Handbook of Sikh Studies, Oxford University Press, पृ: ४१, आइएसबिएन 978-0-19-969930-8।

[19] Gandhi, Surjit Singh (२००७), History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E, Atlantic Publishers, पृ: 590–591 with note 2, आइएसबिएन 978-81-269-0858-5।

[FOOTNOTEGandhi2007590–591-20] 1 2 3 Gandhi 2007, पृष्ठ. 590–591.

[21] Teja Singh; Ganda Singh (१९५०), A Short History Of The Sikhs - Volume 1, Orient Longmans, पृ: ४८।

[FOOTNOTETeja_SinghGanda_Singh195048-22] Teja Singh & Ganda Singh 1950, पृष्ठ 48.

[:0-23] 1 2 3 Singh, Sardar Harjeet (२००९), Faith & Philosophy of Sikhism (अङ्ग्रेजीमा), Gyan Publishing House, पृ: 103–104, आइएसबिएन 978-81-7835-721-8।

[24] Faith and Philosophy of Sikhism Pg.103

[25] Singh, Sardar Harjeet (२००९), Faith & Philosophy of Sikhism (अङ्ग्रेजीमा), Gyan Publishing House, आइएसबिएन 978-81-7835-721-8।

[26] Singh, Pashaura (२६ सेप्टेम्बर २००३), The Guru Granth Sahib: Canon, Meaning and Authority (अङ्ग्रेजीमा), Oxford University Press, आइएसबिएन 978-0-19-908773-0।

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]

[१५]

[१६]

[१७]

[१८]

[१९]

[२०]

[२१]

[२२]

[२३]

[२४]

[२५]

[२६]