गौडिय नृत्य

गौडिय नृत्य

महुआ मुखर्जीद्वारा गौडिय नृत्य प्रदर्शन
विधा	भारतका शास्‍त्रीय नृत्‍य
साधन(हरू)	अनाद्ध, घाना, सुसिर र ताता
उत्पति	बङ्गाल

गौडिया नृत्य वा गौडेली नृत्य भारतीय बङ्गाली परम्परागत शास्त्रीय नृत्यको एक रूप हो, जुन भारतीय उपमहाद्वीपमा प्राचीन समयमा बङ्गाली क्षेत्रका मन्दिरहरूमा उत्पत्ति भएको थियो। गौडिय नृत्यलाई बङ्गालका प्राचीन कविहरूले उल्लेख गरेका छन्। यो नृत्यले प्राचीन कविहरूले रचेका र रचिएका गीतहरू मार्फत धार्मिक कथाहरू व्यक्त गर्दछ जसमा गौडिय सङ्गीत, विशेष गरी वैष्णव धर्मको राग र ताल समावेश थियो। गौडिय नृत्य प्रदर्शनले हिन्दु देवता शिव र गणेशसँग सम्बन्धित अन्य परम्पराहरू, साथै शाक्त अवधारणाहरूका विचारहरू पनि व्यक्त गर्दछ।

गौडिय नृत्यको सैद्धान्तिक आधार प्राचीन संस्कृत ग्रन्थ नाट्यशास्त्रमा पाउन सकिन्छ। यसको अस्तित्व प्राचीन समयमा गौडिय मन्दिरहरूका मूर्तिकलाहरू र हिन्दु धर्म, बौद्ध धर्म र जैन धर्मसँग सम्बन्धित पुरातात्विक स्थलहरूमा नृत्य रूपहरूद्वारा प्रमाणित गरिएको छ। भारतले औपनिवेशिक शासनबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेदेखि नै यसलाई पुनर्जीवित, पुनर्संरचना र विस्तार गरिएको थियो।

गौडिय नृत्य परम्परागत रूपमा नृत्य-नाटक विधाको प्रदर्शन कला हो, जसमा कलाकार(हरू) र सङ्गीतकारहरूले प्राचीन संस्कृत साहित्यमा वर्णन गरिएको प्रतीकात्मक पोशाक, शरीरको चाल, अभिन्न (अभिव्यक्ति), र मुद्रा (इशारा र साङ्केतिक भाषा) प्रयोग गर्छन् जुन हिन्दु धर्मशास्त्रहरूको आध्यात्मिक सन्देश वा भक्ति कविता भन्नको लागि प्रयोग गरिन्छ। नृत्यमा सङ्गीत र एक गायकको साथ हुन्छ, र सामान्यतया नर्तकको गुरु नृत्य प्रदर्शनको निर्देशकको रूपमा उपस्थित हुन्छन्। गौडिय नृत्य प्रदर्शनमा शुद्ध नृत्य, एकल अभिव्यक्त नृत्य, र नाट्य (सामूहिक नाटकीय नृत्य) समावेश हुन्छन्।

बङ्गाली नर्तकी महुआ मुखर्जीले यो यसलाई पुन: सिर्जना गरेकी थिइन्। संस्कृति मन्त्रालयले यस नृत्य विधाको अनुसन्धानको लागि अनुसन्धान अनुदान प्रदान गरेको थियो जुन मुख्यतया मान्यता प्राप्त भारतीय शास्त्रीय नृत्यको क्षेत्रमा प्रदान गरिन्छ। रवीन्द्र भारती विश्वविद्यालय र ओक्लाहोमा विश्वविद्यालयले यसलाई शास्त्रीय नृत्य विधाको रूपमा मान्यता दिएका छन्।

नामकरण

यसको नाम २१ सेप्टेम्बर १९९४ मा भारतशास्त्री ब्रतीन्द्रनाथ मुखर्जीको सुझावमा अपनाइएको थियो। यो नामकरणको कारणहरूमा प्राचीन समयमा - शशाङ्क र पाल र सेन युगको शासनकालमा - सम्पूर्ण बङ्गाललाई गौडिया भनेर चिनिन्थ्यो भन्ने तथ्य र भारतीय सङ्गीत र साहित्यमा गौडिय शैलीहरूको उपस्थिति समावेश छ। साथै, १५औँ शताब्दीमा, ओडिसा सङ्गीत विद्वान महेश्वर महापात्रले आफ्नो अभिनय चन्द्रिकामा सात विशिष्ट नृत्य शैलीहरू उल्लेख गरेका छन्, जसमध्ये गौडिया नृत्यको उल्लेख गरिएको थियो।

इतिहास

यो नृत्य दुई हजार वर्षभन्दा पुरानो हो। गौडिय नृत्य चौथो देखि १८औँ शताब्दीसम्म बङ्गालमा प्रख्यात थियो। भरतनाट्यशास्त्र पुस्तकले यसको विस्तृत वर्णन गर्दछ।

यो नृत्य शैली तुर्की, बर्गी र अन्य विदेशी आक्रमण र शासनका कारण लोप भएको थियो। यो नृत्य चन्द्रकेतुगढ, बर्दवानको देवलियार मन्दिर र बेगुनिया मन्दिर, विष्णुपुरको जोड बङ्गला मन्दिर, टेराकोटा मन्दिर र श्यामा मन्दिरको शरीर मूर्तिकलामा पाइने पुरातात्विक सामग्रीमा देखिएको छ। यो पाल युगका चित्रहरू, चर्यापद, गीतागोविन्द, मङ्गलकाव्यमा पनि देखिन्छ। पण्डित शुभङ्कर लाहिरीले सङ्गीतदामोदर र श्रीहस्तमुक्तावलीमा यसको उल्लेख गरेका छन्। यो नृत्य बङ्गालको ग्रामीण गुरुपरम्परा धाराबाट प्रेरित छ। गौडिय नृत्य भव-रस साहित्यसँग सम्बन्धित छ।

स्वतन्त्रता पछि

भारतले औपनिवेशिक शासनबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेपछि, यसले प्राचीन नृत्य सहितको आफ्नो सांस्कृतिक सम्पदालाई पुनर्जीवित गरेको थियो। भारतीय संस्कृति मन्त्रालय र सन् १९५३ मा स्थापित सङ्गीत नाटक एकेडेमीको संरक्षणमा, प्राचीन नृत्य र शास्त्रीय नृत्यले विस्तारै सांस्कृतिक र शैक्षिक क्षेत्रमा आफूलाई स्थापित गर्न थालेको थियो। यद्यपि, यस अवधिमा, पश्चिम बङ्गालबाट बङ्गाली शास्त्रीय नृत्यको कुनै अनुसन्धान वा संस्थागत मान्यताको माग गरिएको थिएन। पश्चिम बङ्गालको राजनीति र देशको विभाजन र परिणामस्वरूप उत्पन्न शरणार्थी समस्यामा व्यस्त हुँदा, भारतका अन्य राज्यहरूले आफ्नो क्षेत्रको प्राचीन नृत्यलाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास गरेका थिए।

विशेषताहरू

गौडिय नृत्य मुख्यतया नटराज शिवमा केन्द्रित छ। यसमा गणेश र विष्णु पनि नाचिरहेका देखिन्छन्। बङ्गालको नटराजलाई नर्तेश्वर भनिन्छ। यस नटराजका चार, दश वा बाह्र हात छन्। शिवलाई नन्दीमाथि सुन्दर आनन्द ताण्डव शैलीमा नाचिरहेको देखिन्छ।

‍बाह्य कडीहरू

• गौडिय नृत्यसँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।
• गौडिय नृत्य
• गौडिय नृत्य प्रदर्शनको भिडियो