ग्याँसलाइटिङ

ग्याँसलाइटिङ भन्नाले कुनै व्यक्तिलाई आफ्नो वास्तविकताको बुझाइमाथि नै शङ्का गर्न बाध्य पार्ने एक प्रकारको मनोवैज्ञानिक चलखेल/हेराफेरी/तिकडम भन्ने बुझिन्छ। यो शब्द सन् १९४४ को चलचित्र ग्याँसलाइट (१९४४ चलचित्र) बाट लिइएको हो र सन् २०१० को दशकको मध्यतिर निकै लोकप्रिय भएको थियो। केही मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले यस शब्दको अत्याधिक प्रयोग भइरहेकोमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। सन् २०२२ मा, द वासिङ्टन पोस्ट ले यसलाई मनोवैज्ञानिक चिकित्साका शब्दावलीहरूको जथाभावी प्रयोगको एक उदाहरणका रूपमा चित्रण गरेको थियो। यो शब्द सामान्य मतभेद, वैमनस्यता, मनमुटाव वा असहमतिहरूलाई गलत तरिकाले व्याख्या गर्न एउटा चल्तीको शब्द (बज् वर्ड) बनेको तर्क समेत द वासिङ्टन पोस्टले अघि सारेको थियो।

व्युत्पत्ति

सन् १९४४ को अमेरिकी चलचित्र संस्करण ग्याँसलाइट (१९४४ चलचित्र) मा चार्ल्स बोयर, इन्ग्रिड बर्गम्यान र जोसेफ कोटेन

यो शब्द सन् १९४४ को चलचित्र ग्यासलाइट को शीर्षकबाट लिइएको हो। यो चलचित्र सन् १९३८ मा प्याट्रिक ह्यामिल्टनद्वारा लिखित बेलायती नाटक ग्यासलाइटमा आधारित थियो र यो सन् १९४० को बेलायती चलचित्र रूपान्तरण ग्यासलाइट को पुनर्निर्माण थियो। भिक्टोरियन युगको लन्डनका सम्भ्रान्त वर्गको पृष्ठभूमिमा आधारित ग्यास लाइट र यसका रूपान्तरणहरूमा बाहिरबाट भलाद्मी देखिने एक पतिले आफ्नी धनी श्रीमतीलाई एक्लो पार्न र उनी मानसिक रूपमा बिरामी छिन् भन्ने विश्वास दिलाउन झूट र मानसिक चलखेलको सहारा लिएको देखाइएको छ, ताकि उसले श्रीमतीको सम्पत्ति चोर्न सकोस्। घरको अन्य ठाउँमा बत्ती बाल्दा ग्यासको दबाब कम भएर बत्ती मधुरो हुनु सामान्य प्रक्रिया हो तर घरका बत्तीहरू अर्थात् ग्यासलाइटहरू समय-समयमा मधुरो हुँदा उनकी श्रीमती आत्तिन्छिन् । तर जब उनले यसबारे कामदारहरूलाई सोध्छिन्, उनीहरूले घरमा अरू कोही नभएको बताउँछन्। उनीहरू कसैलाई थाहा नभएको कुरा के थियो भने, उनका पति माथिल्लो तलाका कोठाहरूमा गहना खोजिरहेका हुन्थे। यस शब्दको सबैभन्दा पहिलो लिखित प्रयोग सन् १९६१ मा भएको तथ्याङ्क छ। द न्यूयोर्क टाइम्समा यो शब्द पहिलो पटक सन् १९९५ मा मोरिन डाउडको एउटा स्तम्भमा प्रयोग गरिएको थियो। सन् २०२१ मा अमेरिकी मनोवैज्ञानिक सङ्गठनका अनुसार, ग्याँसलाइटिङले कुनै समय यस्तो चरम मानसिक चलखेललाई बुझाउँथ्यो जसले व्यक्तिलाई मानसिक रूपमा बिरामी बनाउँथ्यो वा ग्याँसलाइटिङको सिकार भएको व्यक्तिलाई मानसिक अस्पतालमा भर्ना गर्न बाध्य पार्दथ्यो। यो शब्द लामो समयसम्म गुमनाम जस्तै रह्यो। त्यसपछिका २० वर्षहरूमा 'द न्यूयोर्क टाइम्स'ले यसलाई जम्मा ९ पटक मात्र प्रयोग गरेको थियो। सन् २०१० को दशकमा आएर मात्र यो शब्द अङ्ग्रेजी शब्दकोशमा घुलमिल भएको हो। मरियम-वेबस्टर शब्दकोशले 'ग्याँसलाइटिङ' लाई कसैलाई आफ्नो "वास्तविकताको बुझाइ" माथी नै शङ्का गर्न बाध्य पार्ने र अन्ततः पीडक (हेराफेरी गर्ने व्यक्ति) माथि निर्भर बनाउने एक मनोवैज्ञानिक चलखेल को रूपमा परिभाषित गरेको छ। अमेरिकी डायलेक्ट सोसाइटीले 'ग्याँसलाइट' लाई सन् २०१६ को सबैभन्दा उपयोगी नयाँ शब्द घोषणा गरेको थियो। अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय प्रेसले यसलाई सन् २०१८ को सबैभन्दा लोकप्रिय नयाँ शब्दहरूको सूचीमा दोस्रो स्थानमा राखेको थियो।