चण्डी

चण्डी
शक्तिको उग्र विनाशकारी शक्ति
आठ मातृकाको सदस्य
चण्डीको नेवार समुदायको चित्रण
देवनागरी	चण्डी
आबद्ध	महादेवी दुर्गा
वाहन	सिंह

चण्डी वा चण्डिका एक हिन्दु देवी हुन्। चण्डिकालाई देवी दुर्गाको एक रूप मानिन्छ। उनी नाममा मात्र नभई गुण र स्वरूपमा पनि देवी चामुण्डासँग मिल्दोजुल्दो छिन्। यी समानताहरूका कारण कयौँले उनीहरूलाई एउटै देवी मान्छन् भने अन्यले उनीहरूलाई महादेवीका भिन्न स्वरूपका रूपमा लिन्छन्। दुवैलाई प्रायः दुर्गा, कात्यायनी, काली र कालरात्रि जस्ता अन्य शक्तिशाली देवीहरूसँग जोडेर हेरिन्छ। यी देवीलाई विशेषगरी गुजरातमा पूजा र श्रद्धा गरिन्छ।

इतिहास

देवी माहात्म्यमा चण्डीलाई चण्डको संहारकको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यस ग्रन्थमा सर्वोच्च देवीलाई प्रायः चण्डी वा चण्डिका भनेर सम्बोधन गरिन्छ। यो नाम संस्कृतको मूल शब्द चण्ड बाट बनेको हो, जसको अर्थ "भयानक" वा "उग्र" भन्ने हुन्छ। चण्डीलाई आसुरी सेनापतिहरू चण्ड र मुण्डको विनाशकको रूपमा पुजिन्छ। देवी उपासनाका प्रमुख विद्वान भाष्करारायका अनुसार, चण्डीले ईश्वरीय क्रोध र आवेगको प्रतिनिधित्व गर्छिन्।

चण्डी वा चण्डिकाको यो उपाधि 'देवी माहात्म्य' मा देखा पर्दछ, जुन विशेषगरी पूर्वी भारतको शाक्त परम्परामा गहिरो रूपमा जरा गाडेको ग्रन्थ हो। यो क्षेत्र प्राचीन कालदेखि नै देवी पूजा र तन्त्र साधनाको महत्त्वपूर्ण केन्द्र रहेको छ। प्राचीन समयदेखि नै यो देवीका लागि प्रयोग गरिने सबैभन्दा सामान्य नाम हो। देवी माहात्म्य भित्र चण्डी, चण्डिका, अम्बिका र दुर्गा जस्ता नामहरू यस सम्प्रदायमा सर्वोच्च देवीलाई बुझाउनका लागि प्रायः एउटै अर्थमा प्रयोग गरिन्छ। श्री विद्या मन्त्रहरूका साथै, यो शक्ति उपासनाका प्रमुख मन्त्रहरूमध्ये एक हो। देवी माहात्म्य पाठ गर्दा यो मन्त्र जप गर्ने चलन छ। विश्वास अनुसार, देवी कैलासको महाकालमा निवास गर्छिन्। पञ्जाब र हरियाणाको संयुक्त राजधानी सहर चण्डीगढको नाम पनि यिनै देवीको नामबाट राखिएको हो।

पौराणिक कथाहरू

चण्डीलाई महिषासुर मर्दिनी वा कात्यायनी दुर्गाको (छैटौँ नवदुर्गा) रूपमा चिनिन्छ जसले राक्षस महिषासुरको वध गरेकी थिइन्। उनलाई विन्ध्यवासिनी, कौशिकी, योगमाया वा अम्बिकाको रूप पनि मानिन्छ, जसले शुम्भ, निशुम्भ र तिनीहरूका साथी राक्षसहरूको विनाश गरेकी थिइन्। "जब असुरहरूसँगको लामो युद्धमा देवताहरू असहाय बने तब पुरुष देवताहरूको शक्तिबाट महान् देवीको जन्म हुन्छ। देवताहरूका सबै उर्जाहरू एकजुट भएर एक 'अधिनवतारा' जस्तै बने, जसबाट चारै दिशामा ज्वालाहरू निस्किए। त्यसपछि त्यो अनुपम प्रकाश, जसले आफ्नो चमकले तीनै लोक व्याप्त गरेको थियो, एकमा समाहित हुँदै नारी रूप धारण गर्छ।"

"देवीले अपार सर्वशक्तिमानता प्रकट गरिन्। तीन नेत्र भएकी ती देवीको शिरमा अर्धचन्द्र सुशोभित थियो। उनका अनेक हातहरूमा शुभ अस्त्र र प्रतीकहरू थिए। उनले देवताहरूद्वारा अर्पण गरिएका बहुमूल्य आभूषण र वस्त्रहरू पहिरिएकी थिइन्। हजारौँ सूर्यको चमक जस्तै दन्किरहेको सुनौलो शरीर र सिंहको वाहनमा विराजमान चण्डी, ब्रह्माण्डीय उर्जाको सबैभन्दा भव्य स्वरूपमध्ये एक हुन्।"

अन्य धर्मग्रन्थहरूमा, चण्डीलाई राक्षस रक्तबीज विरुद्धको युद्धमा कालीलाई "सहयोग" गरिरहेको चित्रण गरिएको छ। चण्डीले उसलाई घाइते त बनाइन् तर जमिनमा खसेको रगतको प्रत्येक थोपाबाट नयाँ राक्षस उत्पन्न हुने क्रम रोकिएन। रक्तबीजको रगत जमिनमा खस्नु अगावै पिएर, कालीले चण्डीलाई पहिले राक्षस सेना र अन्ततः स्वयम् रक्तबीजको संहार गर्न सक्षम बनाइन्। स्कन्द पुराणमा यो कथालाई पुनः जोडिएको छ र महाकालीले चण्ड र मुण्ड नामक राक्षसहरू मारेको अर्को कथा पनि थपिएको छ। लेखकद्वय चित्रलेखा सिंह र प्रेम नाथका अनुसार, "नारद पुराणले लक्ष्मीका शक्तिशाली रूपहरूका रूपमा दुर्गा, काली, भद्रकाली, चण्डी, महेश्वरी, लक्ष्मी, वैष्णवी र ऐन्द्रीको वर्णन गरेको छ"। साथै, समुद्र मन्थनका बेला हलाहल विषलाई अमृतमा शुद्ध गर्ने पनि उनै हुन्।