चतुर्व्यूह

चतुर्व्यूह "चार स्वरूपहरू"

चतुर्व्यूह, नारायणका वा पछिल्लो समयमा विष्णुका चार स्वरूपहरू दोस्रो शताब्दी ईस्वी, मथुराको कला, मथुरा सङ्ग्रहालय। अगाडि: वासुदेव (केन्द्रमा) र उनीबाट उत्पन्न भएका उनका परिवारका सदस्यहरू। वासुदेवका चार हातहरू छन् भने उनी बीचमा सजिएको भारी गदा र शङ्ख लिएर बसेका छन्। उनको दायाँतर्फ सर्पको फणा मुनि जेठो दाजु बलराम (सङ्कर्षण), बायाँतर्फ छोरा प्रद्युम्न (अहिले हराएको) र माथि नाति अनिरुद्ध छन्।

पछाडि: कदम्बको रूख र तिनीहरूको सम्बन्ध दर्शाउने हाँगाहरू। मूर्तिको पछाडिको भागले रूखको काण्ड र हाँगाहरू देखाउँछ जसले देवताहरू बीचको वंशावली सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ।

चतुर्व्यूह (संस्कृत: चतुर्व्यूह, शाअ 'चार स्वरूप वा विस्तार'), एउटा प्राचीन भारतीय धार्मिक अवधारणा हो जसले सुरुमा सर्वोच्च देवता नारायणका चार पार्थिव स्वरूपहरू (व्यूह) लाई जनाउँथ्यो भने हाल यसले विष्णुका रूपहरूलाई सङ्केत गर्दछ। यी स्वरूपहरूमध्ये पहिलो रूप वीर देवता वासुदेवसँग सम्बन्धित छन् भने अन्य स्वरूपहरू वासुदेवकै विस्तारको रूपमा प्रस्तुत गरिएका उनका परिवारका सदस्यहरू हुन्। लगभग पहिलो शताब्दी ईस्वीदेखि, व्यूह सिद्धान्त (व्यूहवाद) वृष्णि वीरहरूको पुरानो वीरवाद सम्प्रदायबाट विकसित भएको हो जसमा पाँच वीरहरू; सङ्कर्षण, वासुदेव, प्रद्युम्न, साम्ब र अनिरुद्ध मुख्यतया मानवीय चरित्रका थिए। पछि, लगभग चौथो शताब्दी ईस्वीतिर, यो विष्णुको अवतार प्रणाली (अवतारवाद) मा विकसित हुनपुग्यो जसमा विष्णुलाई आदिपुरुष मानिएपछि वृष्णि वीरहरू उनका अवतार बनेका थिए।

अवधारणा र विकास

चार पार्थिव स्वरूपहरू वा "व्यूहहरू", सङ्कर्षण (बलराम-सङ्कर्षण, वसुदेव र देवकीका छोरा), कृष्ण (वसुदेव र देवकीका छोरा), प्रद्युम्न (वासुदेव कृष्ण र रुक्मिणीका छोरा) र अनिरुद्ध (प्रद्युम्नका छोरा) का रूपमा चिनिन्छन्। यी स्वरूपहरू सम्भवतः मथुरा क्षेत्रका पौराणिक वृष्णि वीरहरू जस्तै हुन्, जसमा साम्ब (वसुदेव र जाम्बवतीका छोरा) लाई समावेश गरिएको छैन।

मूलतः, यी धेरै पार्थिव देवताहरू, विशेषगरी वासुदेव, नारायण, श्री र लक्ष्मीका सम्प्रदायहरू जस्तै विभिन्न प्रमुख स्वतन्त्र सम्प्रदायहरूमध्ये एक थिए जुन पछि मिसिएर वैष्णव धर्म बनेको थियो। विष्णुको वास्तविक सम्प्रदाय यी प्रारम्भिक सम्प्रदायहरू स्थापना भएपछि मात्र विकसित भएको हो।

यी वीरहरू पछि चरणबद्ध प्रक्रिया मार्फत वैष्णव देवताका रूपमा विकसित भएका देखिन्छन्। अभिलेखीय रूपमा, विशेषगरी वासुदेवको दैवीकरणको पुष्टि बेक्ट्रियाका अगाथोक्लेस (१९०-१८० ईसा पूर्व) को सिक्का र हेलियोडोरस स्तम्भ शिलालेख (लगभग ११० ईसा पूर्व) को भक्तिपूर्ण चरित्रबाट हुन्छ। पछि, नारायण (विष्णु) सँगको सम्बन्ध पहिलो शताब्दी ईसा पूर्वको हाथीबाडा घोसुण्डी शिलालेखले सङ्केत गर्दछ।

कुषाण चतुर्व्यूह (दोस्रो शताब्दी ईस्वी)

दोस्रो शताब्दी ईस्वीसम्म, "अवतार अवधारणा आफ्नो प्रारम्भिक चरणमा थियो", र साम्ब बाहेकका वृष्णि वीरहरू सम्मिलित विष्णुका चार स्वरूपहरू (चतुर्व्यूह) को चित्रण कुषाण कालको अन्त्यतिर कलामा देखिन थालेको थियो। मथुराको कलाबाट सुरु भएको यस चित्रणमा, वासुदेव (विष्णुका अवतार) मूर्तिशिल्पको केन्द्रमा देखिन्छन्, जसको छेउमा सजिएको भारी गदा र हातमा शङ्ख छ। उनको दायाँतर्फ जेठो दाजु बलराम सर्पको फणा मुनि र पिउने कप (चषक) समातेका छन्, बायाँतर्फ छोरा प्रद्युम्न छन् र माथि नाति अनिरुद्ध देखिन्छन्।

• 
  सजिएको मुकुट र फूलको माला लगाएका वासुदेव, अभय मुद्रामा
• 
  सर्पको फणा मुनि कप समातेका सङ्कर्षण-बलराम
• 
  वासुदेवको एउटा सहायक हातले समातेको गदा