छाया (हिन्दु धर्म)

छाया
छायाकी देवी
सूर्य आफ्नी पत्नीहरू सञ्ज्ञा र छायाका साथमा
अन्य नामहरू	गुजरातमा राँदल (રાંદલ)
देवनागरी	छाया
संस्कृत लिप्यन्तरण	Chhāyā
आबद्ध	देवी, सञ्ज्ञाकी छाया
वासस्थान	सूर्यलोक
मन्त्र	ॐ छायायै नमः
वंशावली
रानी	सूर्य
सन्तानहरू	सावर्णि मनु, शनि, तपती

छाया हिन्दु धर्ममा छायाको मानवीकरण र देवी हुन्। उनलाई सावर्णा पनि भनिन्छ र उनी सूर्यदेवकी पत्नी हुन्। उनी सूर्यकी जेठी पत्नी सञ्ज्ञा (सरन्यू) को छाया-छवि वा प्रतिबिम्ब हुन्। सञ्ज्ञाले केही समयका लागि आफ्ना पति सूर्यलाई छोडेर जाँदा आफ्नै छायाबाट छायाको उत्पत्ति गरी आफ्नो स्थानमा राखेकी थिइन्।

छायालाई सामान्यतया कर्म र न्यायका देवता तथा शनि ग्रहका अधिपति शनि, ताप्ती नदीकी मानवीकरण देवी तपती, कालकी मानवीकरण देवी विष्टी र सावर्णि मनुकी माताको रूपमा वर्णन गरिन्छ। सावर्णि मनु आगामी आठौँ मनु बन्ने र अर्को मन्वन्तर अवधिको शासक हुने धार्मिक विश्वास छ।

प्रारम्भिक वैदिक र महाकाव्यका पौराणिक कथाहरू

ईसा पूर्व दोस्रो सहस्राब्दी तिरको ऋग्वेद मा छायाको प्रारम्भिक स्वरूप बारे सबैभन्दा पुरानो व्याख्या पाइन्छ। विवस्वान् (सूर्य) बाट जुम्ल्याहा सन्तानको जन्म भएपछि उनकी पत्नी सरन्यू — विश्वकर्माकी छोरी — उनलाई छोडेर घोडीको रूप धारण गरी भाग्छिन्। दैवी सरन्यूले आफ्नो स्थानमा सावर्णा ("समान प्रकारकी") नामकी एक महिलालाई राख्छिन्। सावर्णा सरन्यू जस्तै देखिन्छिन् तर पछिल्ला पुराण हरूमा वर्णन गरिएको छाया जस्तो केवल प्रतिबिम्ब मात्र नभई उनी मरणशील छिन्। ऋग्वेदको मूल पाठमा सावर्णाबाट सूर्यका कुनै सन्तान भएको उल्लेख छैन। यद्यपि, ७००–५०० ईसा पूर्व तिर यास्कले आफ्नो ग्रन्थ निरुक्त मा सावर्णाबाट मनु (मानव जातिका प्रवर्तक, जसलाई पछिल्ला पौराणिक ग्रन्थहरूमा सावर्णि मनु भनिएको छ) को जन्म भएको उल्लेख गरेका छन्। मूल पाठमा "उनीहरू" (देवताहरू) ले सरन्यूको सट्टा सावर्णालाई राखेको बताइएको छ भने, यास्कको निरुक्त ले सरन्यू स्वयंले सावर्णाको सृष्टि गरी आफ्नो सट्टामा राखेको बताएको छ। बृहद् देवताले छायाको यो स्वरूपलाई सदृशा ("उस्तै देखिने") भनेको छ। सदृशा र सूर्यबाट मनुको जन्म हुन्छ, जो पछि एक राजर्षि बन्छन्।

पाँचौँ शताब्दी तिर महाकाव्य महाभारत को परिशिष्टको रूपमा रहेको हरिवंश पुराण सम्म आइपुग्दा, सरन्यूलाई 'सञ्ज्ञा' भन्न थालिएको थियो र उनको प्रतिरूपलाई उनको छाया वा प्रतिबिम्ब 'छाया' मा सीमित गरिएको छ। यसमा उल्लेख भए अनुसार: सञ्ज्ञाले सूर्यका तीन सन्तानलाई जन्म दिएपछि उनलाई छोड्छिन् र आफ्ना सन्तानको हेरचाहका लागि मायाद्वारा सिर्जना गरिएको 'छाया' लाई छोड्छिन्। सूर्यले छायालाई नै सञ्ज्ञा सम्झिएर उनीबाट मनुको जन्म हुन्छ। ती मनु आफ्ना पिता जस्तै देखिने भएकाले उनलाई सावर्णि मनु भनिन्छ। जब छाया (जसलाई 'पार्थ्वी' अर्थात् पृथ्वीकी सञ्ज्ञा पनि भनिएको छ) ले आफ्ना छोराप्रति मात्र पक्षपात गर्छिन् र सञ्ज्ञाका सन्तानलाई बेवास्ता गर्छिन्, तब यमले उनलाई खुट्टा उठाएर धम्क्याउँछन्। त्यसपछि छायाले यमको खुट्टा झरेर जाओस् भनी श्राप दिन्छिन्। पछि सूर्यले यमको खुट्टाको केही भाग मात्र झर्ने र त्यसलाई पृथ्वीका किराहरूले खाने गरी श्रापलाई कम गरिदिन्छन्। यस घटनापछि सूर्यले छायालाई वास्तविकता बताउन बाध्य पारेर छायाले आफ्नो सृष्टिको कथा सुनाउँछिन्। त्यसपछि सूर्यले सञ्ज्ञालाई फेरि फेला पारेर फिर्ता ल्याउँछन्। सो ग्रन्थले शनिदेवलाई सावर्णि मनुका भाइको रूपमा उल्लेख गरेको छ, यद्यपि उनको जन्मको कथा स्पष्ट रूपमा वर्णन गरिएको छैन।

पौराणिक कथाहरू

मार्कण्डेय पुराण मा सञ्ज्ञा र छायाको कथा दुई पटक वर्णन गरिएको छ। यो कथा हरिवंश पुराण सँग मिल्दोजुल्दो छ, तर यसमा सञ्ज्ञाले सूर्यको प्रचण्ड तेज र ताप सहन नसकेका कारण उनलाई छोडेको उल्लेख छ। यमलाई दिइएको श्रापको प्रसङ्ग यहाँ अलि फरक छ। यमले छायालाई दुर्व्यवहार गर्छन् र उनलाई लात्ताले हान्नका लागि खुट्टा उठाउँछन्। त्यसपछि छायाले यमको खुट्टामा किरा परोस् र घाउ खटिरा आओस् भनी श्राप दिन्छिन्। सूर्यले यमको खुट्टाका किराहरू खानका लागि एउटा भाले (भाले कुखुरा) प्रदान गरेर श्रापको प्रभाव कम गरिदिन्छन्।

अर्को पटकको वर्णनमा भने श्रापको प्रसङ्ग हरिवंश पुराण सँगै मिल्छ। छायाले चलाखीपूर्वक आफू यमको पिताकी पत्नी भएको बताउँछिन्, तर उनले आफू यमकी आमा भएको दाबी भने गर्दिनन्।