छिन्नमस्ता

यो लेख हिन्दु देवीको बारेमा हो। बौद्ध देवीको लागि छिन्नमुण्डा हेर्नुहोस्। नेपालको एक गाउँपालिकाको लागि छिन्नमस्ता गाउँपालिका हेर्नुहोस्।

छिन्नमस्ता
सर्वोच्च सत्य, जागृत कुण्डलिनी र भ्रमको अन्त्यकी देवी
दश महाविद्याको सदस्य
छिन्नमस्ता, १९औँ शताब्दीको चित्र
देवनागरी	छिन्नमस्ता
आबद्ध	महादेवी, महाविद्या, देवी, पार्वती
वासस्थान	घाट
अस्त्र	चक्कु वा खड्ग
रानी	कबन्ध शिव

छिन्नमस्ता (अर्थ; "जसको शिर काटिएको छ"), जसलाई प्रायः छिन्नमस्तिका, छिन्नमस्ता काली, प्रचण्ड चण्डिका र भारतका पश्चिमी राज्यहरूमा जोगनी मा पनि भनिन्छ, एक हिन्दु देवी हुन्। उनी तन्त्रको गूढ परम्पराका दश महाविद्याहरूमध्ये एक र हिन्दु देवीमाता महादेवीको एक भयानक स्वरूप मानिन्छ। आफ्नो शिर आफैँले काटेकी यी नग्न देवी, प्रायः मैथुनरत दिव्य जोडी कामदेव र रतिमाथि उभिएकी वा बसेकी हुन्छिन्। उनले एक हातमा आफ्नै काटिएको टाउको र अर्को हातमा खड्ग समातेकी हुन्छिन्। उनको काटिएको घाँटीबाट रगतका तीनवटा फोहोराहरू निस्किएका छन् जसलाई उनको काटिएको टाउको र दुई सहायकहरू डाकिनी र वर्णनीले पिइरहेका हुन्छन्।

छिन्नमस्ताले देवीका जीवनदाता र जीवन-संहारकर्ता जस्ता पक्षहरूलाई एकैसाथ प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको हुन्छ। व्याख्याका आधारमा, उनलाई यौन आत्म-नियन्त्रणको प्रतीक र यौन ऊर्जाको अवतार दुवै मानिन्छ। उनले मृत्यु, अनित्यता र विनाशका साथै जीवन, अमरता र पुनर्संरचनाको प्रतिनिधित्व गर्दछिन्। यी देवीले आध्यात्मिक आत्म-साक्षात्कार र कुण्डलिनी शक्तिको जागरणको सन्देश दिन्छिन्। छिन्नमस्ताका किंवदन्तीहरूले उनको आत्म-त्याग, कहिलेकाहीँ मातृत्वको भावनासँग जोडिएको यौन प्रभुत्व र आत्म-विनाशकारी क्रोधमा जोड दिन्छन्।

छिन्नमस्ताको पूजा हिन्दु धर्मको देवी-केन्द्रित परम्परा शाक्त धर्मको कालीकुल सम्प्रदायमा गरिन्छ। महाविद्याको रूपमा छिन्नमस्ताले ठूलो मान्यता पाएतापनि उनलाई मात्र समर्पित मन्दिरहरू (प्रायः नेपाल र पूर्वी भारतमा पाइने) र उनको सार्वजनिक पूजा भने दुर्लभ नै छ। यसको बाबजुद उनी एक महत्त्वपूर्ण तान्त्रिक देवता हुन् जो गूढ तान्त्रिक साधकहरूमाझ निकै प्रसिद्ध र पूजित छिन्। छिन्नमस्ताको सम्बन्ध तिब्बती बौद्ध देवी वज्रयोगिनीको शिर काटिएको स्वरूप छिन्नमुण्डासँग निकट रहेको छ।

प्रतिमा लक्षण

देवी छिन्नमस्ता आफ्नो काटिएको शिरबाट रगतको धारा बगाइरहेको देखिन्छिन् जबकि उनी मैथुनरत जोडीमाथि उभिएकी छिन् र उनका सहायकहरू उनको रगत पिइरहेका छन्, १९औँ शताब्दीको चित्र

छिन्नमस्ताको प्रतिमा लक्षणको वर्णन त्रिशक्ति तन्त्र (१६औँ शताब्दी अघि), तन्त्रसार (प्रचण्डचण्डिका खण्ड), शाक्त प्रमोद (छिन्नमस्ततन्त्र खण्ड), र मन्त्र महोदधि (१५८९ ईस्वी) मा गरिएको छ।

छिन्नमस्तालाई जवा कुसुम जस्तै रातो वा लाखौँ सूर्य जस्तै चम्किलो रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनलाई सामान्यतया रातो वा सुन्तला रङ्गको वर्णमा र कहिलेकाहीँ कालो रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनलाई धेरैजसो नग्न अवस्थामा देखाइन्छ; यद्यपि, उनको आसन वा कम्मरमा बेरिएको बहु-फणा भएको नाग वा गहनाहरूले उनको यौनाङ्गलाई ढाकेको हुन्छ। उनलाई जवान र पातलो शरीर भएको रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनलाई पुष्ट स्तन भएकी १६ वर्षीया किशोरीको रूपमा वर्णन गरिनुकासाथै कमलका फूलहरूले उनको श्रिङ्गा गरिएको र उनको हृदय नजिकै एउटा नीलो कमल रहेको हुन्छ। कहिलेकाहीँ, उनलाई आंशिक वा पूर्ण रूपमा वस्त्र लगाएको रूपमा पनि देखाइन्छ।

देवीले आफ्नो देब्रे हातमा आफ्नै काटिएको शिर—कहिलेकाहीँ थालीमा वा कपाल-पात्रमा बोकेकी हुन्छिन्। यद्यपि कुनै पनि किंवदन्तीले शिर काट्न प्रयोग गरिएको विशेष हतियारको उल्लेख गरेको छैन। उनले आफ्नो दाहिने हातमा एक खड्ग, चक्कु वा कैँची जस्तो वस्तु समातेकी हुन्छिन्। सामान्यतया दुई हातका साथ चित्रण गरिएतापनि चार हात भएका देवीका स्वरूपहरू पनि उनी अस्तित्वमा छन्। उनका दुई हातमा आफ्नै काटिएको शिर र तरवार देखिन्छन् भने बाँकी हातहरूमा रहेका उपकरणहरू भने फरक-फरक हुन सक्छन्। कैँची जस्तो वस्तु, टाउको वा घाँटीबाट बगिरहेको रगत सङ्कलन गर्ने कपाल-पात्र वा काटिएको अर्को टाउको, जसलाई कहिलेकाहीँ भगवान ब्रह्माको शिरको रूपमा चिनिन्छ।