जगद्धात्री

जगद्धात्री / जगदधात्री / महादुर्गा
चासापारा बरोवारी, कृष्णनगरमा जगद्धात्री माता (बुरीमा)को मूर्ति।
आबद्ध	महादेवी, पार्वती, दुर्गा, जगद्धात्री, महादुर्गा, उमा हैमवती
मन्त्र	ॐ महादेव्यै बिद्महे, सिंहवाहिन्यै धीमहि, तन्नो देवी प्रचोदयात॥
अस्त्र	चक्र, धनुष, बाण, शङ्ख
Color	रातो र हरियो
वाहन	सिंह
रानी	शिव

जगतधात्री, जगद्धात्री वा महादुर्गा (बङ्गाली उच्चारण: [d͡ʒɔɡod̪ʱːat̪ɾi] ^ⓘ, अनु. 'जगतको धारणकर्ता') हिन्दु देवी दुर्गाको एक पक्ष हो, जसको पूजा भारतीय राज्य पश्चिम बङ्गाल र अन्य राज्यहरू जस्तै ओडिसा र झारखण्डमा गरिन्छ। संसारको रक्षकको रूपमा पूजा गरिने माता जगद्धात्रीलाई विशेषगरी कृष्णनगर, चन्दननगर, शान्तिपुर, रिशरा, मिद्नापुर,सिङ्गुर र गुप्तिपारा जस्ता स्थानहरूमा देवीको पुनरागमनको रूपमा मनाइन्छ।

जगद्धात्री (जगदधात्री, जगतधात्री र महादुर्गा भनेर पनि चिनिन्छ) हिन्दु देवी दुर्गा (पार्वती वा सर्वोच्च महादेवीको रूप) को एक सम्मानित पक्ष हो। उनको नामको शाब्दिक अर्थ "जगतको धारणकर्ता" वा "ब्रह्माण्डको धारक/पालनकर्ता" भन्ने हुन्छ (जगतले संसार/ब्रह्माण्ड र धात्रीले धारणकर्ता वा पालनकर्ता जनाउँछ)। उनी दिव्य स्त्री शक्ति को रूपमा सृष्टिको रक्षक र पालनकर्ताको रूपमा अवतरण गरिन्छन्। उनीको पश्चिम बङ्गालमा विशेषगरी (नदिया जिल्लाको कृष्णनगर, हुगलीको चन्दननगर, शान्तिपुर, रिशरा, सिङ्गुर, गुप्तिपारा र अन्य ठाउँहरूमा), साथै ओडिसा र झारखण्डका केही भागहरूमा पूजा गरिन्छन्। बङ्गालमा उनको चाडलाई दुर्गा पूजा, लक्ष्मी पूजा र काली पूजा पछि देवीको उपस्थितिको हर्षजनक "पुनरागमन" वा निरन्तरताको रूपमा लिइन्छ, जसले चाडपर्वको मौसमको अन्त्यलाई चिन्हित गर्छ।

किंवदन्ती

जगद्घात्रीको किंवदन्ती केन उपनिषदमा उल्लेखित कथाबाट प्रेरित छ। कात्यायनी तन्त्र मा निम्न किंवदन्ती बताइएको छ। देवी दुर्गाले महिषासुरको वध गरिसकेपछि, स्वर्गका देवताहरूले उनको शक्तिलाई बिर्सिन्छन्। त्यसैले, तिनीहरूलाई परीक्षण गर्न, पार्वती देवताहरू अग्नि, वायु, वरुण, र चन्द्रको अगाडि देखा पर्छिन् जसले आफूलाई अजेय ठानेका थिए र अहंकारले भरिएका थिए। उनले तिनीहरूलाई एउटा सानो घाँसको डाँठ सार्न चुनौती दिन्छिन्। वायुले त्यसलाई उखेल्न सकेनन्; अग्निले जलाउन सकेनन्। हरेक देवता कार्यमा असफल बन्छन्। अन्तमा, उनीहरूले देवी नै ब्रह्माण्डको सबै शक्तिको स्रोत हुन् र उनीहरूको शक्ति पनि भन्ने कुरा उनीहरूले बुझ्छन्। देवी उनीहरूको अगाडि उमा रूपमा, सिंह चढेर देखा पर्छिन्। कथामा देवीलाई ब्रह्मसँग तुलना गरिएको छ। देवीले देवताहरूको अहंकारलाई हात्तीको रूप दिन्छिन्। जगद्घात्रीलाई सिंहमा बसिरहेको र उनीहरूको तल हात्ती सहित चित्रण गरिएको छ। हात्तीलाई अहंकारको प्रतीक मानिन्छ जुन उनको वाहन सिंहको खुट्टामुनि छ भने यसले साहस, वीरता र कुनै पनि चुनौतीलाई जित्ने शक्तिको प्रतीक गर्दछ। यसमा भएका षड् रिपु ("छ वटा शत्रु") सँगको आन्तरिक सङ्घर्ष पनि समावेश छ। उनलाई शिव पुराण मा महादुर्गा भनेर नामकरण गरिएको छ। जबकि अन्य केही ग्रन्थहरूमा, उनलाई उमा हैमवती भनिएको छ।

उनको ध्यान मन्त्रले उनको हतियारहरू, वाहन र उनको प्रतिमा वर्णन गर्दछ। उनी सिंह माथि बसिरहेकी, विभिन्न गहनाहरू लगाएकी, आफ्ना चार हातहरूमा धनुष, बाण, चक्र र शङ्ख समातेकी छन्। उनी उदाउँदो सूर्य जस्तै रातो रङ्गकी छन् भने उनले सर्पको माला लगाएकी छन्। उनको रातो रङ्ग र हतियारहरूलाई रजोगुणको प्रतीक मानिन्छ तर यी अस्त्रहरू विनाश र युद्धका लागि नभई संसारलाई ऋतम् र सत्यम् तर्फ केन्द्रित राख्नका लागि हो।

उनको स्तोत्र मा (जगद्घात्री स्तोत्रम्), उनलाई आधारभूत, धृतिरूपा, धुरन्धरा, ध्रुवपदा, शक्तिस्था, शक्तिरूपा, शक्तिचारप्रिया, शक्तिविग्रहे भनेर आह्वान गरिएको छ। "तपाईले ईश्वर रूपमा विश्वास गर्नुपर्छ। जगद्धात्री रूपको अर्थ थाहा छ? उनी संसार बोकेर हिँडिरहेकी छन्। यदि उनी रोकिन् भने संसार नष्ट हुनेछ" भन्ने कुरा श्री रामकृष्णले भनेका छन्।

दुर्गा र महादुर्गा (जगद्धात्री) बीचको भिन्नता

एउटै देवीका रूप भएतापनि, दुर्गा र महादुर्गा (जगद्धात्री) बीच केही भिन्नताहरू छन्। दुर्गाले दुर्गमासुर र महिषासुर जस्ता राक्षसहरूको वध गरेको बताइन्छ। अर्कोतर्फ, महादुर्गा वा जगद्धात्रीले देवताहरूको घमण्ड नष्ट गरेको र करिन्द्रासुर नामक राक्षसको वध गरेको मानिन्छ। कात्यायनी तन्त्रमा जगद्धात्रीलाई महादुर्गाको रूपमा नामकरण गरिएको छ। त्यसैले, महादुर्गा जगद्धात्रीको अर्को नाम हो। उनी महिषासुरमर्दिनी दुर्गा वा दुर्गमदलनी श्री दुर्गा भन्दा भिन्न छिन्। यी दुई बीचको अर्को भिन्नतामा महादुर्गाले 'सत्वगुण' को प्रतिनिधित्व गर्छिन् जबकि दुर्गाले 'रजोगुण' को प्रतिनिधित्व गर्छिन् भनेर भन्न सकिन्छ।