जपमाला

जपमाला
भारतको वाराणसीमा बिक्रीका लागि राखिएका विभिन्न प्रकारका जपमालाहरू
चिनियाँ नाम
चिनियाँ	佛珠
अनुवादित अर्थ	"बुद्ध मोती"
लिप्यन्तरण मन्दारिन - हान्यु फिनयिन Fózhū - वेड–जाइलेस Fo2-chu1 - आइपिए [fɔ̌.t͡ʂu1] - ग्वोयु रोमात्जिह Forju क्यान्टोनी - युफिङ Fat6-zyu1 - येल रोमानीकरण faht-jyū
जापानी नाम
खान्जी	念珠, 数珠
लिप्यन्तरण - रोमाजी nenju ("वाचन गर्ने दाना"), juzu ("गणना गर्ने दाना")

जपमाला वा सामान्य रूपमा माला) हिन्दु, बौद्ध, जैन र सिख जस्ता भारतीय धर्महरूमा प्रयोग गरिने प्रार्थनाका दानाहरूको एउटा माला हो। यसको प्रयोग मन्त्र, प्रार्थना वा अन्य पवित्र वाक्यांशहरूको जप गणना गर्नका लागि गरिन्छ। यसलाई दुष्ट शक्तिबाट बच्न वा कुनै पवित्र मूर्ति अगाडि दण्डवत् प्रणाम गर्ने जस्ता अन्य प्रकारका साधना (अध्यात्मिक अभ्यास) भित्रको पुनरावृत्ति गणना गर्न पनि लगाइन्छ। यसलाई धार्मिक पहिचानको प्रतीकको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ। मालाको मुख्य भागमा सामान्यतया समान आकार र सामग्रीका १०८ वटा दानाहरू हुन्छन् यद्यपि १०८ का अंशहरू जस्तै ५४ वा २७ दाना भएका साना संस्करणहरू पनि अस्तित्वमा छन्। एउटा विशिष्ट १०९ वटा दाना भएको "गुरु दाना" वा मातृ दाना (मेरु) पनि हुन्छ जसलाई गणना गरिँदैन।

मालाका दानाहरू परम्परागत रूपमा काठ, ढुङ्गा, रत्न, बीउ, हड्डी र बहुमूल्य धातुहरू जस्ता विभिन्न सामग्रीहरूबाट बनाइन्छ भने विभिन्न धर्महरूले प्रायः निश्चित सामग्रीहरूलाई प्राथमिकता दिन्छन्। यी दानाहरूलाई कपास, रेशम वा जनावरको रौँ जस्ता प्राकृतिक रेशामा उनिएका हुन्छन्। आधुनिक युगमा, प्लास्टिक वा काँचका दाना र नायलनका डोरी जस्ता कृत्रिम सामग्रीहरू पनि प्रयोग गरिएको पाइन्छ। मालाहरू विश्वका विभिन्न धर्महरूमा प्रयोग हुने प्रार्थनाका अन्य रूपहरू जस्तै इस्लाममा मिसबाहा र इसाईमा रोजरीसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छन्।

दानाहरूको सङ्ख्या

चिनियाँ बौद्ध १८-दाना भएको काठको माला

एउटा ठूलो गुरु दाना (मातृ दाना) जसभित्र मन्त्रहरूले घेरिएको सिङ्गन संस्थापक कुकाइको चित्र रहेको छ

वैष्णव सम्प्रदायमा प्रयोग गरिने १०८ दाना भएको तुलसीको माला

मध्य नेपालको काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको तिमाल क्षेत्र र नमोबुद्धमा पाइने स्थानीय रूपमा बुद्धचित्त भनिने रूखको पालिस गरिएको बीउबाट बनाइएको "बोधिसत्व" माला

मालामा सामान्यतया १०८ वटा दाना हुनुका पछाडि धेरै स्पष्टीकरणहरू रहेका छन् जसमा १०८ सङ्ख्याको हिन्दु, बौद्ध र जैन परम्पराहरूमा विशेष धार्मिक महत्त्व रहेको छ। उदाहरणका लागि, परम्परागत बौद्ध विचारधारामा, मानिसमा १०८ प्रकारका क्लेशहरू वा सास्तीहरू हुने विश्वास गरिन्छ। अर्को गणना अनुसार, १०८ सम्भावित धर्म वा घटनाहरूको सङ्ख्या हो। पूर्वी एसियाली बौद्ध धर्ममा, १०८ ले १०८ वटा ध्यान, वा वज्रधातु मण्डलका १०८ बौद्ध देवताहरूलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ। यो सङ्ख्याको प्रयोगका लागि विभिन्न स्पष्टीकरणहरू भएतापनि, शताब्दीयौँदेखिको अभ्यासमा यो सङ्ख्या आफैामा सुसङ्गत रहेको छ।

साना मालाहरू पनि प्रचलनमा रहेका छन् जसमा प्रायः १०८ को गुणनखण्ड भएका दानाहरू वा कुनै सम्प्रदायको विश्वास र अभ्यासमा महत्त्वपूर्ण मानिने अन्य सङ्ख्याहरू जस्तै ५४, ४२, २७, २१, १८ र १४ सङ्ख्यामा दानाहरू हुन्छन्। सानो माला नाडीमा लगाउन वा प्रणामको सङ्ख्या सजिलै गणना गर्न प्रयोग गरिन्छ। ५४ दानालाई प्रायः बोधिसत्व मार्ग अन्तर्गतको पूर्वी एसियाली बौद्ध धर्ममा पहिलो ५४ चरणहरूको प्रतीकको रूपमा व्याख्या गरिन्छ। एउटा स्रोतले त १०८० दाना भएको मालाको समेत उल्लेख गरेको छ। धेरै मालाहरूमा १०९ वटा दानाहरू हुन्छन् जसलाई गुरु दाना, मातृ दाना, अभिभावक दाना, बुद्धत्व दाना, सुमेरु दाना, वा बिन्दु दाना जस्ता नामहरूले चिनिन्छ। यो प्राय: ठूलो, बढी विस्तृत वा विशिष्ट सामग्री वा रङको हुन्छ। केही मालाहरूमा मालाको बीचमा दोस्रो ठूलो वा बढी सजावटी दाना पनि हुन्छ जसले आधा भागको सङ्केत गर्दछ। यस्ता दानाहरूलाई मध्य दाना पनि भनिन्छ।

केही बौद्ध परम्पराहरूमा, गुरु दानाले बुद्ध, अमिताभ बुद्ध वा अवलोकितेश्वरलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। 'वज्रशिखर योग माला सूत्र'मा उल्लेख भएअनुसार मातृ दाना "अमिताभ", धागो "अवलोकितेश्वर" र अन्य दानाहरू बोधिसत्व मार्गका फलहरू हुन्। तिब्बती बौद्ध मालाहरूमा एउटाको सट्टा तीनवटा अतिरिक्त दानाहरू गुरु दानाका रूपमा हुन सक्छन्। यसले तीन वज्रहरू (बुद्धको शरीर, वाणी र मन) लाई प्रतीक गर्दछ। जापानमा प्रार्थना गर्ने मालाहरूमा प्रायः गुरु दानाभित्र सानो चित्र राखिएको पाइन्छ जुन सामान्यतया कुनै विशेष मन्दिर वा सम्प्रदायसँग सम्बन्धित हुन्छ। प्रकाशमा राखेर हेर्दा त्यो चित्र स्पष्ट रूपमा देखिन्छ।