जयत्सेन

जयत्सेन
महाभारत पात्र
लिङ्ग	पुरुष
शीर्षक	मागधानाम् अधिपतिः (मगधका शासक)
परिवार	जरासन्ध (पिता) सहदेव (भाइ) अन्य धेरै दाजुभाइ
गृह	मगध
वंश	बृहद्रथ

जयत्सेन प्राचीन हिन्दु धर्मग्रन्थ महाभारतमा मगधको राजाको रूपमा उल्लेख गरिएका एक पौराणिक पात्र हुन्। उनी राजा सहदेवका भाइ र जरासन्धका छोरा हुन्। जरासन्धको मृत्युपछि पाण्डवहरूले सहदेवलाई मगधको सिंहासनमा राख्छन्। जयत्सेन कुरुक्षेत्र युद्ध अघि पाण्डवहरूलाई सहयोग गर्न एक अक्षौहिणी सेना ल्याएका कारण प्रसिद्ध छन् यद्यपि युद्धको समयमा उनको वास्तविक पक्षलाई लिएर केही अन्योल देखिन्छ। कतिपय श्लोकहरूले उनले पाण्डवहरूलाई समर्थन गरेको सङ्केत गरेतापनि, महाभारत मा 'मगधका राजा' र 'जरासन्धका पुत्र' भनिएका जयत्सेन कौरवहरूको पक्षबाट लडेको र पाण्डव योद्धा अभिमन्युद्वारा मारिएको वर्णन पनि पाइन्छ। विपक्षीहरूसँग सम्बद्ध जयत्सेन, दुई मगध राजकुमारहरू थिए वा पाठको सञ्चार वा श्रेय प्रदान गर्ने क्रममा कुनै त्रुटि भएको थियो भनी अन्योलता हटाउन विद्वानहरूले यस्ता दुईवटा व्याख्याहरू प्रस्ताव गरेका थिए।

जयत्सेन नाम 'जयत्' ('जय' बाट आएको हो जसको अर्थ "विजय" वा "विजयी" हुन्छ) र 'सेना' मिलेर बनेको एक यौगिक शब्द हो। यसरी 'जयत्सेन' को अर्थ 'विजयी सेना भएको व्यक्ति' वा 'जसको सेनाले विजय हासिल गर्छ' भन्ने हुन्छ। मगधका राजाबाहेक संस्कृत साहित्यका अन्य धेरै सन्दर्भहरूमा पनि यो नाम उल्लेख गरिएको छ।

पहिचान र वंश

जयत्सेनलाई कालकेय नामक असुर समूहका सबैभन्दा जेठो असुरको अवतार मानिन्छ। धेरै असुरहरूले पृथ्वीमा मानिसको रूपमा जन्म लिएको भन्ने एक पौराणिक मान्यता अनुसार जयत्सेन पनि एक थिए। आदि पर्वका अनुसार जयत्सेनलाई कालकेय दानवहरूमध्ये सबैभन्दा जेठोको अवतारको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनी मगधका राजकीय व्यक्ति र मगधका शक्तिशाली राजा जरासन्धका छोरा, राजा सहदेवका कान्छा भाइ हुन्। भीमले कृष्ण र अर्जुनको सहयोगमा जरासन्धको वध गरेपछि सहदेवलाई राजाको रूपमा अभिषेक गरिन्छ। पश्चिमी र पूर्वी क्षेत्रहरूमा विभिन्न शासकहरू देखा पर्न थालेपछस राज्यको वफादारी विभाजित हुन्छ। जयत्सेनले आफ्ना दाजु सहदेवसँगै त्यस क्षेत्रमा केही हदसम्म सार्वभौमसत्ता कायम गरेको उल्लेख गरिएको छ। जयत्सेन महाकाव्यमा पहिलो पटक द्रौपदीको स्वयम्वरमा उपस्थित हुन्छन् जहाँ उनलाई मगधका सहदेवसँगै एक विशिष्ट अतिथिको रूपमा सूचीकृत गरिएको छ।