जाति

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।

यो लेख हिन्दीबाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ।

जाति व्यक्तिका समाज, जसमा जन्म भएको हो,लाई भन्दछन्। धोबी, क्षत्रिय, ब्राह्मण, लोहार, तेली, कुर्मी आदि केही उत्तरभारतीय हिन्दू जातिहरु छन्। वैदिक समाजलाई श्रम विभाजनका निमित्त चार वर्णहरुमा विभक्त गरिएको थियो। किन्तु कालोन्तरमा यसबाट लाखौं जातिहरु बने। जातिका आधारमा कुनै प्रकारको भेदभाव वा पक्षपात गर्नु जातिवाद कहलाउँछ।

नेपाली जातिहरू[सम्पादन गर्ने]

हाल नेपालमा १२५ जातिहरू रहेका छन्।

परिचय[सम्पादन गर्ने]

भारतीय समाज जातीय सामाजिक इकाइहरुदेखि गठित र विभक्त छ। श्रमविभाजनगत आनुवंशिक समूह भारतीय ग्रामको कृषिकेन्द्रित व्यवस्थाको विशेषता रहेकोछ। यहाँको सामाजिक व्यवस्थामा श्रमविभाजन सम्बन्धी विशेषीकरण जीवनका सबै अंगहरुमा अनुस्यूत छ र आर्थिक कार्यहरुको ताना बाना यिनैं आनुवंशिक समूहहरुदेखि बन्दछ। यो जातीय समूह एकतर्फ त आफ्नो आन्तरिक संगठनदेखि संचालित तथा नियमित छ र अर्को पटि उत्पादन सेवाहरुका आदान प्रदान र वस्तुहरुका विनिमय द्वारा परस्पर सम्बद्ध छन्। समान पंमरागत पेशा वा पेशे, समान धार्मिक विश्वास, प्रतीक सामाजिक र धार्मिक प्रथाहरु एवं व्यवहार, खानपानका नियम, जातीय अनुशासन र सजातीय विवाह यी जातीय समूहहरुको आन्तरिक एकतालाई स्थिर तथा दृढ़ गर्दछन्। यसका अतिरिक्त पूरा समाजको दृष्टिमा प्रत्येक जातिको सोपानवत्‌ सामाजिक संगठनमा एक विशिष्ट स्थान तथा मर्यादा छ जो यस सर्वमान्य धार्मिक विश्वासदेखि पुष्ट छ कि प्रत्येक मनुष्यको जाति तथा जातिगत धंधे दैवी विधानदेखि निर्दिष्ट छन् र व्यापक सृष्टिका अन्य नियमहरुको भाँति प्रकृत तथा अटल छन्

एक गाँवमा स्थित परिवारहरुको यस्तो समूह वास्तवमा आफ्नो ठूलो जातीय एकाईको अंग हुन्छ जसको संगठन तथा क्रियात्मक सम्बन्धहरुको दृष्टिले एक सीमित क्षेत्र हुन्छ, जसको परिधि सामान्यत: 20-25 मील हुन्छ। त्यस क्षेत्रमा जातिविशेषको एक विशिष्ट आर्थिक तथा सामाजिक मर्यादा हुन्छ जो त्यसको सदस्यहरु को, जो जन्मना हुन्छन्, परम्परादेखि प्राप्त हुन्छ। यो जातीय मर्यादा जीवन पर्यंत बनेकारहन्छ र जातीय धंधा छोड़ेर अर्को धंधा अपनाउनाले तथा सामान्यदनीका उतार चढ़ावदेखि त्यसमा कुनै प्रभाव छैन पड़ता। यो मर्यादा जातीय-पेशा, आर्थिक स्थिति, धार्मिक संस्कार, सांस्कृतिक परिष्कार र राजनीतिक सत्तादेखि निर्धारित हुन्छ र निर्धारकहरुमा परिवर्तन आउनाले यसमा परिवर्तन पनि सम्भव छ। परन्तु एक जाति स्वयं अनेक उपजातिहरु तथा समूहहरुमा विभक्त रहन्छ। यस विभाजनको आधार बहुधा एक नैं पेशेका भित्र विशेषीकरणका भेद प्रभेद हुन्छन्। परन्तु भौगोलिक स्थानान्तरणले पनि एक नैं परम्परागत धंधा गर्ने एकाधिक जातिहरुलाई साथ साथ रहने अवसर दिएकोछ। कहिले कहिले जब कुनै जातिको एक अंग आफ्नो परम्परागत पेशेका स्थानमा अर्को पेशा आफ्नो लिन्छ त कालक्रममा त्यो एक पृथक्‌ जाति बन्न जान्छ। उच्च हिन्दू जातिहरुमा गोत्रीय विभाजन पनि विद्यमान छन्। गोत्रहरुको उपायोगिता मात्र यति नैं छ कि ती कुनै जातिका बहिविवाही समूह बनाउँदछन्। र एक गोत्रका व्यक्ति एक नैं पूर्वजका वंशज समझे जान्छन्। यो उपजातिहरु पनि आफ्नोमा स्वतंत्र तथा पृथक्‌ अन्तविवाही एकाईहरु हुन्छन् र कहिले कहिले त बृहत्तर जातिदेखि तिनको सम्बन्ध नाम मात्रको हुन्छ (दे. गोत्रीय तथा अन्यगोत्रीय)। यी उपजातिहरुमा पनि ऊँच नीचको एक मर्यादाक्रम रहन्छ। उपजातिहरु पनि अनेक शाखाहरुमा विभक्त रहन्छ र यिनमा पनि उच्चता तथा निम्नताको एक क्रम हुन्छ जो विशेष रुपले विवाह सम्बन्धहरुमा व्यक्त हुन्छ। विवाहमा ऊँची पंक्तिभएका नीची पंक्तिवालहरुको लड़की लिन सक्छन् परन्तु आफ्नो छोरी तिनलाई दिंदैनन्।

'जाति' शब्दको व्युत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

शब्दव्युत्पत्तिको दृष्टिले जाति शब्द संस्कृतको 'जनि' (जन) धातुमा 'क्तिन्‌' प्रत्यय लगकर बनाएको छ। न्यायसूत्रका अनुसार 'समानप्रसावात्मिकाजाति' अर्थात्‌ जाति समान जन्मभएका मानिसहरुलाई मिल्यो गर्न बन्दछ। 'न्यायसिद्धान्तमुक्तावली'का अनुसार जातिको परिभाषा यस प्रकार छ - नित्यत्ौं सति अनेकसमवेतत्वम्जातिवर्त्त्य' अर्थात्‌ जाति त्यसलाई भन्दै हौं जो नित्य छ र आफ्नो प्रकारको समस्त वस्तुहरुमा समवाय सम्बन्धदेखि विद्यमान छ। व्याकरण शास्त्रका अनुसार जातिको परिभाषा हो - 'आकृति ग्रहण जातिलिंगनांचनसर्वं भाक्‌ सकृदाख्यातनिर्गाह्या गोत्रंच चरणै: सह'। अर्थात्‌ जाति त्यो छ जो आकृतिका द्वारा पहचानी जाए, सब लिंगहरुका साथ न बदल जाए र एक पल्टका बतलोदेखि नैं जान लिए जाए। यी परिभाषाहरु र शब्दव्युत्पत्तिदेखि स्पष्ट छ कि 'जाति' शब्दको प्रयोग प्राचीन समयमा विभिन्न मानवजातिहरुका लागि हुँदैन थियो। वास्तवमा जाति मनुष्यहरुका अन्तर्विवाही समूह वा समूहहरुको योग छ जसको एक सामान्य नाम हुन्छ, जसको सदस्यता अर्जित न भएर जन्मना प्राप्त हुन्छ, जसका सदस्य समान वा मिल्दै जुल्दै पैतृक धंधे वा धंधा गर्दछन् र जसको विभिन्न शाखाहरु समाजका अन्य समूहहरुको अपेक्षा एक अर्का भन्दा अधिक निकटताको अनुभव गर्दछ।

जातिहरुको सङ्ख्या[सम्पादन गर्ने]

भारतमा जातिहरु र उपजातिहरुको निश्चित सङ्ख्या बताउन कठिन छ। श्रीधर केतकरका अनुसार केवल ब्राह्मणहरुको 800 भन्दा अधिक अन्तर्विवाही जातिहरु छन्। र ब्लूमफील्डको मत छ कि ब्राह्मणहरुमा नैं दुइ हजार भन्दा अधिक भेद छन्। सन्‌ 1901को जनगणनाका अनुसार, जो जातिगणनाको दृष्टि भन्दा अधिक शुद्ध मानिन्छ, भारतमा तिनको सङ्ख्या 2378 छ। डा. जी. एस. घुरिएको प्रस्थापना छ कि प्रत्येक भाषाक्षेत्रमा लगभग दुइ सौ जातिहरु हुन्छन्, जसलाई यदि अन्तर्विवाही समूहहरुमा विभक्त गरियोस् त यो सङ्ख्या लगभग 3,000 हुन जान्छ।

जातिको विशेषताहरु[सम्पादन गर्ने]

जातिको परिभाषा असम्भव मान्दै अनेक विद्वानहरुले त्यसको विशेषताहरुको उल्लेख गर्नु उत्तम समझा छ। डा. जी. एस धुरिएका अनुसार जातिको दृष्टिले हिन्दू समाजको छ विशेताहरु छन् -

(1) जातीय समूहहरु द्वारा समाजको खंडहरुमा विभाजन,

(2) जातीय समूहहरुका बीच ऊँच नीचको प्राय: निश्चित तारतम्य,

(3) खानपान र सामाजिक व्यवहार सम्बन्धी प्रतिबंध

(4) नागरिक जीवन तथा धर्मका विषयमा विभिन्न समूहहरुको अनर्हताहरु तथा विशेषाधिकार,

(5) पेशेका चुनावमा पूर्ण स्वतंत्रताको अभाव, र

(6) विवाह आफ्नो जातिका भित्र गर्ने नियम।

जाति एक स्वायत्त ईकाई[सम्पादन गर्ने]

परम्परागत रूपमा जातिहरु स्वायत्त सामाजिक एकाईहरु छन् जसको आफ्नो आचार तथा नियम छन् र जो अनिवार्यत: बृहत्तर समाजको आचारसंहिताका अधीन छैनन्। यस रूपमा सब जातिहरुको नैतिकता र सामाजिक जीवन न त परस्पर एकरस छ र न पूर्णत: समन्वित। र पनि, भारतीय जातिपरक समाजको समन्वित तथा सुगठित सामुदायिक जीवन छ, जसमा विविधताहरु तथा विभिन्नताहरुलाई सामाजिक मान्यता प्राप्त छ। ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा केही वैश्य जातिहरुलाई छोड़ेर प्राय: प्रत्येक जातिको नियमित तथा आचारको उल्लंघन गर्नमा तिनलाई दंडित गर्दछ। क्षत्रिय तथा ब्राह्मण जातिहरु पनि जातीय जनमतका दबावदेखि र यदाकदा जातीय बंधुहरुको तदर्थ पंचायत द्वारा उल्लंघनेर्ताहरुलाई अनुशासित र दंडित गर्दछ। उच्च जातिहरुको यो अनुशासन राज्यतंत्र द्वारा पनि होता रहेकोछ।

जातिहरुमा ऊँच नीचको भेद[सम्पादन गर्ने]

जातिहरु एक अर्काको तुलनामा ऊँची वा नीची छन्। एकतर्फ सबैभन्दा माथि धार्मिक रुपले पवित्र अथवा सर्वोच्च मानी जाने ब्राह्मण जातिहरु छन् र अर्को पटि सबैभन्दा तल अन्त्यज श्रेणीको अपवित्र र अछूत कही जाने जातिहरु छन्। यिनको बीच अन्य सबै जातिहरु छन् जो सामाजिक मर्यादाको दृष्टिले उच्च, मध्यम र निम्न श्रेणीमा रखी जा सक्छौं। हिन्दू धर्मशास्त्रहरुले पूरा समाजलाई ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र यी चार वर्णोमा विभक्त गरेकोछ। जातिहरुको सामाजिक मर्यादाको अनुमान गर्नमा यसबाट सुविधा हुन्छ। परन्तु अनेक जातिहरुको वर्णगत स्थिति अनिश्चित छ। उत्तर भारतमा जाट, गूजर, अहीर आदि क्षत्रिय हुने दावा गर्दछन् र कायस्थ जातिका वर्णका विषयमा अनेक धारणाहरु छन्। यही स्थिति उच्च मानी जाने भूमिहार जातिको छ।

खानपान र व्यवहार सम्बन्धी प्रतिबंध[सम्पादन गर्ने]

एक पंक्तिमा बैठकर कसका साथ भोजन गर्न सकिन्छ र कसका हाथको छुआ भयो वा बनाएको को सा भोजन तथा जल आदि स्वीकार्य वा अस्वीकार्य छ, यसका अनेक जातीय नियम छन् जो भिन्न भिन्न जातिहरु र क्षेत्रहरुमा भिन्न भिन्न छन्। यस दृष्टिले ब्राह्मणलाई केन्द्रमा राखेर उत्तर भारतमा जातिहरुलाई पाँच समूहहरुमा विभक्त गर्न सकिन्छ। एक समूहमा ब्राह्मण जातिहरु छ जसमा स्वयं एक जाति अर्को जातिको काँचो भोजन स्वीकार गर्दैन र न एक पंक्तिमा बैठकर भोजन गर्न सक्छ। ब्राह्मणहरुलाई केही जातिहरु यति निम्न मानिन्छन् कि उच्चजातीय ब्राह्मणहरुदेखि तिनको कहिले कहिले सामाजिक दूरी धेरै नैं उतनी नैं हुन्छ। जति उच्च ब्राह्मण जाति र कुनै शूद्र जातिका बीच हुन्छ। अर्का समूहमा ती जातिहरु आउँछन् जसको हाथको पका भोजन ब्राह्मण स्वीकार गर्न सक्छ। तेस्रो समूहको जातिहरुदेखि ब्राह्मण केवल जल ग्रहण गर्न सक्छ। चौथो समूहको जातिहरु यद्यपि अछूत छैन, तथापि ब्राह्मण तिनको हाथको जल ग्रहण छैन गर्न सकता। पाँचौं समूहमा ती सब जातिहरु छन् जिपके छूने मात्रदेखि ब्राह्मण तथा अन्य शुद्ध जातिहरु अशुद्ध हुन जान्छन् र अशुद्धि टाड़ा गरेका लागि वस्त्रहरु एवं शरीरलाई धोने तथा अन्य शुद्धिक्रियाहरुलाई आवश्यकता हुन्छ। हिन्दू समाजमा भोजन सम्बन्धी एक जातीय आचार यो हे कि काँचो भोजन आफ्नो जातिका हाथको नैं स्वीकार्य हुन्छ। अर्को परम्परा यो छ कि ब्राह्मणका हाथको पनि काँचो भोजन ग्रहण गरिन्छ। तेस्रो परम्परा यो छ कि आफ्नोदेखि सबै ऊँची जातिहरुका हाथको काँचो भोजन स्वीकार गरिन्छ। सबै जातिहरु पहिलो परम्परामा छन् र अन्य जातिहरु सामान्यत: पछिका नियमहरुको अनुसरण गर्दछ। एक अछूत जाति अर्को अछूत जातिका हातबाट न त काँचो र न पक्का भोजन स्वीकार गर्दछ, यद्यपि शुद्ध जातिहरुका हाथको दुइटै प्रकारको भोजन तिनलाई स्वीकार्य छ। पूर्वी तथा दक्षिणी बंगाल, गुजरात तथा समस्त दक्षिणी भारतमा काँचो तथा पक्के भोजनको यो भेद छैन। गुजरात तथा दक्षिणी भारतमा ब्राह्मण कुनै अब्राह्मण जातिका हातबाट न त भोजन र न जल नैं ग्रहण गर्दछ। उत्तर भारतमा अस्पृश्य जातिहरुदेखि छू जानमा छूत लाग्दछ परन्तु दक्षिणमा अछूत व्यक्तिको छाया र त्यसको निकट जानाले नैं छूत लाग्छ। ब्राह्मणलाई तमिलाडमा शाणान जातिका व्यक्ति द्वारा 24 पगबाट, मालाबारमा तिहरुदेखि 36 पग र पुलीहरुदेखि 96 पगको दूरीदेखि छूत लाग्छ। महाराष्ट्रमा अस्पृश्यको छायादेखि उच्चजातीय व्यक्ति अशुद्ध हुन जान्छ। केरलमा नायर जस्ता सुसंस्कृत जातिका छूनाले नंबूद्री ब्राह्मण अशुद्ध हुन जान्छ। तमिलाडमा पुराड बन्नान नामको एक जातिका दर्शन मात्रदेखि छूत लाग्छ।

जातिहरुको अनर्हताहरु तथा विशेषाधिकार[सम्पादन गर्ने]

भारतीय जातिव्यवस्थामा केही जातिहरु उच्च, पवित्र, शुद्ध र सुविधाप्राप्त छन् र केही निकृष्ट, अशुद्ध, अस्पृश्य र असुविधाप्राप्त छन्। ब्राह्मण पवित्र र पूज्य छन् र तिनलाई अनेक धार्मिक, सामाजिक तथा नगारिक विशेषाधिकार प्राप्त छन्। यिनको विपरीत अस्पृश्य जातिहरु छन्। धार्मिक दृष्टिले यी जातिहरु शास्त्रहरुका पठनपाठन तथा श्रवणका अधिकारदेखि वंचित छन्। यिनको उपनयन संस्कार हुँदैन। ब्राह्मण यिनको धार्मिक कृत्हरुमा पौरोहित्य गर्दैन। देवालहरुमा यिनको प्रवेश निषिद्ध छ। यी अशुद्ध र अशुद्धिकारक छन्। आर्थिक र व्यावसायिक क्षेत्रमा गंदे र निकृष्ट समझे जाने कार्य यिनको सुपुर्द छन् जिनसे आय प्राय: अत्यल्प हुन्छ। यिनको बस्तिहरु गाँवदेखि केही हटकर हुन्छन्। यी अनेक सामाजिक र नागरिक अनर्हताहरुका भागीदार छन्। नाई र धोबीको शारीरिक सेवाहरु यी उपलब्ध छैनन्। यी सार्वजनिक तालाबहरु, धर्मशालाहरु र शिक्षासंस्थाहरुको उपयोग छैन गर्न सकते। अन्त्यजहरुको दशा उत्तरको अपेक्षा दक्षिण भारतमा अधिकहीन छ। 18 उनी शताब्दीका पूर्वार्धसम्म महाराष्ट्रमा महार जातिका मानिसहरुलाई दिनमा दस बजेका पछि र 4 बजेका पहिला नैं गाँव र नगरमा पस्न आज्ञा थियो। त्यस समय पनि तिनलाई गलेमा हाँडी र पछि झाड़ू बाँधेर चलना हुन्थ्यो। दक्षिण भारतमा पूर्वी र पश्चिमी घाटका शाणान र इड़वा केही काल पूर्वसम्म दुतल्ला घर छैन बनवा सकन्थे। ती जूता, छाता र सोनेका आभूषणहरुको उपयोग छैन गर्न सकन्थे। 19 उनी शताब्दीका उत्तरार्धसम्म तिहरु र अन्य अछूत जातिको नारीहरु शरीरको ऊर्ध्व भाग ढककर छैन चल सकती थियों। नाई, कुम्हार, तेली जस्ता जातिहरु पनि वैदिक संस्कारहरु र शास्त्रीय ज्ञानका अधिकारदेखि वंचित रहेका छन्। यसका विपरीत ब्राह्मणहरु र क्षत्रिहरुलाई अनेक विशेषाधिकार प्राप्त थिए। मनुस्मृतिका अनुसार ब्राह्मण मृत्युदंडदेखि मुक्त छ। हिन्दू राजाहरुका शासनकालमा ब्राह्मणहरुलाई दंड तथा गरसम्बन्धी अनेक रियायतहरु प्राप्त थियों। धार्मिक गर्मकांडहरुमा पौरोहित्यको एकमात्र अधिकार ब्राह्मणलाई छ। क्षत्रिय पनि विशेष सम्मानका अधिकारी छन्। शासन गर्नु तिनको अधिकार छ। छुआछूतको दायरा धेरै व्यापक छ। अछूत जातिहरु पनि एक अर्कासित छूत मान्दछन्। मालाबारमा पुलियन जातिका कुनै व्यक्तिलाई यदि कुनै परहिया छू ले त पुलियन पाँच बार स्नान गरेर र आफ्नो एक अँगुलीका रक्त निकाल दिनेका पछि शुद्धिलाभ गर्दछ। श्री ई. थर्स्टनका अनुसार यदि नायादि जातिको व्यक्ति एक सौ हाथको दूरीमा आ जाए त सबै अपवित्र हो जाँदै हौं। उनैका अनुसार यदि ब्राह्मण कुनै परहिया अथवा होलियाका घर वा मुहल्लेमा पनि चला जाए त त्यो भन्दा तिनको घर र बस्ती अपवित्र हुन जान्छ।

जाति र पेशा[सम्पादन गर्ने]

प्रत्येक जातिको एक वा अधिक परम्परागत धंधा छ। केही विभिन्न जातिहरुका समान परम्परागत धंधे पनि छन्। आर. वी. रसेल (R.V. Russel)ले मध्यभारतका बारेमा बताए छ कि वहाँ कृषकहरुको 40, बुनेरहरुको 11 र मछुहरुको सात भिन्न भिन्न जातिहरु छन्। कृषि, व्यापार र सैनिक वृत्ति आदि केही यस्ता पेशे छन् जो प्राय: सबै जातिहरुका लागि खुलिरहेछन्। अछूत यसमा अपवाद छन्, यद्यपि कृषि अनेक अछूत जातिहरु पनि गर्दछ। आज ईसाको 20 उनी शताब्दीका मध्यसम्म अधिकांश जातिहरुका अधिकतर मानिस आफ्नो परम्परागत पेसहरुमा लागोस् छन्। चमड़ा कमाना, जू्दै बनाउनु, विष्टाको सफाई आदि केही यस्ता गंदे तथा निकृष्ट समझे जाने कार्य छन्। जसलाई गर्ने अनुमति अन्य उच्च जातिहरु आफ्नो सदस्यहरुलाई छैन देतीं। यसका विपरीत बुनाईको धंधा अनेक सानो जातिहरुले आफ्नो लिया छ। जजमानी व्यवस्थादेखि सम्बन्धित नाई, धोबी, बढ़ई, लोहार, आदिका केही यस्ता धंधे छन् जिनपर सम्बन्धित जातिहरु आफ्नो अधिकार मान्दछन्। पौरोहित्यमा ब्राह्मण जातिहरुको एकाधिकार छ। यज्ञ गराना, अध्ययन अध्यापन र दान दक्षिणा लेना ब्राह्मणहरुको जातीय गरम तथा वृत्ति छ। क्षत्रिहरुको परम्परागत कार्य शासन र सैनिक वृत्ति छ।

गाँवमा विभिन्न जातीय समूह सेवाको एक यस्तो व्यवस्थामा गठित छन् जसमा अधिकांश जातिहरु अर्काको परम्परागत रूढ़िहरुमा आधारित आर्थिक, धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनका लागि उपयोगी, निश्चित तथा विशिष्ट सेवा दिन्छन्1 यसलाई केही विद्वानहरुले जजमानी व्यवस्था भने छ। जजमानी व्यवस्थाको विस्तार आर्थिक जीवनका साथ साथ सांस्कृतिक र धार्मिक जीवनमा पनि छ र अनेक सेवक जातिहरु आफ्नो सांस्कृतिक र धार्मिक जीवनमा पनि छ र अनेक सेवक जातिहरु आफ्नो जजमानौंदेखि आर्थिक सेवाका अतिरिक्त सामाजिक उत्सवहरु र धार्मिक संस्कारहरुका आधारमा पनि सम्बद्ध हो गई। ब्राह्मण तथा अनेक सेवक जातिहरुको सम्बन्ध त आफ्नो जजमानौं केवल धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनदेखि छ। भाट, नट आदि र ब्राह्मणहरुको अनेक जातिहरुको गणना यस श्रेणीमा गर्न सक्छ।

सजातीय विवाह[सम्पादन गर्ने]

सजातीय विवाह जातिप्रथाको रीढ़ मानिन्छ। वास्तवमा बहुधा एक जातिमा पनि अनेक अन्तर्विवाही समूह हुन्छन् जो एक प्रकारदेखि स्वयं जातिहरु छन् र जसको पृथक्‌ जातीय पंचायतहरु, अनुशासन र प्रथाहरु छन्। यी उपजातिहरुको नाम पनि दिइन्छ। सजातीय अथवा अन्तर्विवाहका केही अपवाद पनि छन्। पंजाबका केही पहाड़ी क्षेत्रहरुमा उच्च जातिको व्यक्ति सानो जातिको स्त्रीदेखि विवाह गर्न सक्छ। मालाबारमा नंबूद्री ब्राह्मण मातृस्थानीय नायर नारीदेखि वैवाहिक सम्बन्ध गर्दछ।

उत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

भारतमा जाति प्रागैतिहासिक कालदेखि मिल्दछ। यसको उत्पत्तिका कारण र कालका विषयमा अनेक मत छन् जो सब अनुमानमा आधारित छन्। अनेक विद्वानहरुको मत छ कि श्वेतवर्णं विजेता आर्योतर्फ श्यामवर्ण विजित अनार्योका संघर्षदेखि आर्यतर्फ दास दुइ जातिहरुको उदय भयो र कालक्रममा वर्णसांकर्य, धर्म, व्यवसाय, श्रमविभाजन, संस्कृति, प्रवास तथा भौगेलिक पार्थक्यदेखि हजारौं जातिहरु उत्पन्न भएकहरु। अर्को प्रबल मत छ कि जातिको उदय अनार्य समाजमा आर्योका आगमनदेखि पहिला भइसकेको थियो र आर्योका आगमनले त्यसमा आफ्नो योगदान गरे। यस मतका समर्थकहरुको कहना छ कि 'माया', 'जीवतत्ववाद' 'अभिनिषेध' (ट्याबू) र जादू आदिको भावनाहरुदेखि प्रभावित विभिन्न समूह जब एक अर्काका संपर्कमा आए त ती आफ्नो विश्वास, संस्कृति, प्रजापति, धार्मिक गर्मकांड आदिका कारण एक अर्कासित पृथक्‌ बनेका रहे। किनभनें अनेक जातीय समूहहरुको विश्वास थियो कि मल्य पदार्थो तथा व्यवसायिक उपकरणहरुमा परकीय प्रभाव अनिष्टकारी हुन्छ। अत: छुआछूत र अन्तर्विवाह (सजातीय विवाह) संयुक्त समाजका अंग बनेका। संयोगले जातिलाई गर्मवादको आधार पनि मिल गए व्यवसाय, क्षेत्रीयता, वर्णसांकर्य आदि अनेक तत्वहरुले त्यसलाई प्रभावित, परिवर्तित र दृढ़ गरे। आर्योका आगमनले यस नया रूप दिए र जातिप्रथा आर्योमा पनि प्रविष्ट भएको छ। वैदिक साहित्यका आधारमा यो निष्कर्ष निस्कन्छ कि प्रारम्भमा भारतीय आर्योमा तीन वर्ग थिए जो समस्त संसारका आर्योको विशेषता थियो र जो जातिहरुदेखि मूलत: भिन्न थिए।

वर्ण तथा जाति[सम्पादन गर्ने]

हिन्दू शास्त्रहरुका मतदेखि जातिको मूल वर्णोमा छ। ऋग्वेदका 10 वहरु मण्डलका पुरुषसूक्तका अनुसार ब्रह्माका मुखदेखि ब्राह्मण, भुजाहरुदेखि राजन्य (क्षत्रिय), जंघाहरुदेखि वैश्य र पैरहरुदेखि शूद्र उत्पन्न भए। यस प्रकार मानव सृष्टिका प्रारम्भदेखि नैं चार वर्णोको उत्पत्ति मानी गई छ। मनु आदि स्मृतिकारहरुले प्रत्येक वर्णका व्यक्तिका सामाजिक र व्यक्तिगत कार्य, जीविका, शिक्षा दीक्षा, संस्कार र गर्तव्य तथा अधिकार सम्बन्धी नियमहरुको विधान गरेकोछ। वर्णव्यवस्थामा पुरोहित तथा अध्यापक वर्ग ब्राह्मण, शासक तथा सैनिक वर्ग राजन्य वा क्षत्रिय, उत्पादक वर्ग वैश्य र शिल्पी एवं सेवक वर्ग शूद्रवर्ण छन्। अनेक विद्वानहरुको मत छ कि वैदिक आर्य समाजमा तीन अस्पष्ट वर्ग थिए। वास्तवमा त्यस समय गौरवर्ण आर्य र श्यामवर्ण दास दुइ नैं वर्ण थिए जसलाई एकतर्फ त त्वचाको गौर र श्याम रंगभेद र अर्को पटि विजेता र विजितको सत्तागत भेद र सांस्कृतिक भिन्नत्व एक अर्कासित पृथक्‌ गर्थ्यो। दासवर्ण पछि शूद्रवर्ण भयो र यसका साथ आर्योका तीनहरु वर्गोलो मिलेर चातुर्वर्ण्यको सृष्टि गरे जो जनजातिहरु, आर्य समाजदेखि टाड़ा रहीं तिनलाई वर्णव्यवस्थामा सम्मिलित छैन गरिएको छ। वर्णहरुमा अन्तर्विवाहको निषेध थिएन र यस निषेधको न हुनु मूल आर्य समाजको परम्पराका अनुकूल थियो। केवल प्रतिलोम विवाह निषिद्ध थिए। हिन्दू धर्मशास्त्रहरुले जातिहरुलाई छैन, वर्णहरुलाई मान्यता दिए छ, यद्यपि स्वयं वेदहरु र स्मृतिहरुमा अनेक जातिहरुको उल्लेख छ जो वस्तुत: वा त अनार्य सभ्य जातिहरु छन्, वा सभ्य समाजका संपर्कमा आए अनार्य जन जातीय समूह छन्। जातिभेदको मूल (आरम्भ) आर्योमा थिएन। अत: जाति शास्त्रकारहरु द्वारा आपेक्षित रहेकोछ। आर्यमूलको उच्च जातिहरुमा जातीय पंचायतहरुको अनुपस्थिति पनि मूल आर्य समाजको जातिविहीन स्थितिको द्योतक छ। परन्तु हिन्दू समाजमा जातिहरुको मौलिक महत्व छ र यी वर्णो भन्दा भिन्न छन्। यस्ता मानिसेको सङ्ख्या कम छैन जसको वर्णं अनिश्चित र विवादास्पद छ, जबकि सबैको जाति निश्चित र संदेहदेखि परे छ। वर्णोको सामाजिक मर्यादाक्रम असंदिग्ध र निश्चित छ, जबकि जातिहरुको एक सीमासम्म निश्चित हुँदै पनि संदिग्ध र विवादास्पद रहन्छ। सामाजिक मर्यादाको दृष्टिले जातिहरु स्थानीय तथा क्षेत्रीय र वर्णं सार्वदेशिक छन् अर्थात्‌ जातिहरुमा स्थानभेददेखि मर्यादाभेद हुन जान्छ। वर्णव्यवस्थामा दुइ वर्णोका बीच विवाहसम्बन्ध निषिद्ध छैन, केवल प्रतिलोम विवाह निषिद्ध छ। जातिव्यवस्थामा अन्तर्जातीय विवाह सर्वथा निषिद्ध छ। वर्ण समाजको क्रियात्मक वास्तविक एकाईहरु छैनन् र जातितत्व जीवनका प्राय: सबै अंगहरुमा समाविष्ट छ। जातिका कारण वर्णोको गतिशीलता अवरुद्ध छ र व्यक्तिका लागि वर्णान्तर त्यसै प्रकार असम्भव छ जस प्रकार जात्यंतर, किनभनें व्यक्ति मूलत: जातिदेखि सम्बद्ध छ र जातिका साथै त्यसका वर्णान्तर हुन सक्छ। वर्णविभाजनमा कुनै जातिको स्थान त्यसको सामाजिक प्रतिष्ठाको द्योतक छ। अन्त्यज वा अछूत जातिहरु यद्यपि हिन्दू समाज क अंग छन् तथापि वर्णव्यवस्थामा तिनको कुनै स्थान छैन। दक्षिण भारतमा क्षत्रिय तथा वैश्य वर्णंको मान्य जातिहरु छन् नैं छैन। जिन जातिहरुले यी वर्णहरुका पेशे आफ्नो लागि छन् तिनलाई आज पनि शूद्र नैं मानिन्छ, यद्यपि ती सब क्षत्रिय वा वैश्य हुने दावा गर्दछ। केरलका राजवंसहरु सम्मको यही स्थिति थियो। हिन्दुहरुका गर्मवादले जातिव्यवस्थालाई धार्मिक आश्रय प्रदान गरे र यो आश्रय जातिलाई दृढ़ तथा स्थायी बनाउने दृष्टिले महत्वपूर्ण छ। जातिका साथ सामान्य हिन्दूको तादात्म्य धर्मको उपेक्षा र अवज्ञा गर्न सक्छ परन्तु जातीय बंधनहरु, प्रथाहरु र आचार व्यवहारको उल्लंघन त्यसको लागि कठिन छ। वास्तवमा अधिकांश मानिसेको धारणामा धर्म र जातिको भेद छँदै छैन।

प्रजातीय तत्व[सम्पादन गर्ने]

भारत उपमहाद्वीपमा प्रागैतिहासिक कालदेखि संसारको विभिन्न प्रजातिहरुको मिश्रण होता रह्यो, र यद्यपि केही क्षेत्रहरु र जातीय समूहहरुमा एक वा अर्को प्रजातिका लक्षण बहुलतादेखि परिलक्षित छन्, तथापि प्रजातीय भेद र जातिमा अटूट सम्बन्ध स्थापित गरेनन् जाता। एच. एच. रिजलीले पंजाब, उत्तर प्रदेश र बिहारको केही जातिहरुका नासिकामापनदेखि यो निष्कर्ष निकालो कि आर्य प्रजातिको अंश जस जातिमा जति अधिक वा कम छ त्यसका मोटो तौरमा सामाजिक स्थान उति नैं अग्लो वा नीचा छ। परन्तु डाक्टर जी. एस. धुरए र अन्य जातिविदहरुले मानवमितिक नापहरुका आधारमा रिजलीको प्रस्थापनाको खंडन गरेकोछ। भारतका जातीय समूहहरुमा प्रजातीय मिश्रण व्यापक छ र यो मिश्रण विभिन्न जातिहरु, उपजातिहरु तथा क्षेत्रहरुमा भिन्न भिन्न छ1 सम्भवत: भारतका प्राचीनतम निवासी निग्रिटो मानव जातिका थिए। यिनको वंशज प्राय: अमिश्रित अवस्थामा आज पनि अंडमानमा छन्1 यिनको अतिरिक्त नाटा कद, कालो रंग र ऊन सरीखे बालवाली काडर, इरला, र पणियन जस्ता दक्षिण भारतको वन्य जातिहरुमा तथा उत्तरपूर्वको केही नागा जनजातिहरुमा निग्रिटो मानव जातिको मिश्रण परिलक्षित छ। निग्रिटोका पश्चात्‌ भारतमा सम्भवत: निषाद (आस्ट्रिक) मानव जातिको पदार्पण भयो जसका शारीरिक लक्षणहरुमा दीर्घ कपाल, पृथु नासिका, मझोला कद र घुंघराले बाल तथा चाकलेटी श्यामल वर्ण छ। निषादहरुको मिश्रण समस्त भारतमा र विशेष गरी सानो जातिहरुमा अधिक छ। दक्षिणको अधिकांश वन्य जातिहरु र कोल संथाल, मुंडा, र भील मूलत: यसै वंशको जनजातिहरु छन्। मुसहर, चमार, नजिकी आदि जातिहरुमा पनि यसै मानव जाति क अंश अधिक परिलक्षित हुन्छ। दीर्घ कपाल र मध्यम नासिका तथा श्याम वर्णवाली द्रविड़ जातिको प्रभाव दक्षिण भारतमा सबैभन्दा अधिक छ। परन्तु मध्य र समस्त उत्तर भारतको आबादीमा पनि यसको व्यापक मिश्रण छ। यस्तो प्रतीत हुन्छ कि द्रविड़ जातिको उत्तर भारतमा निषाद, किरात (मंगोल) र आर्य रक्तदेखि मिश्रण भयो तथा यी मानिसहरुले आर्य भाषाहरुलाई ग्रहण गरिलिए गोंड, खोंड र बहरुगा जनजातिहरु यसै वंशको छन्। यस प्रकार हामी देख्छौं कि भारतमा निग्रिटहरु, निषाद (आस्ट्रिक), द्रविड़ किरात (मंगोलायड) र आर्य जातिहरुको मिश्रण भएको छ। यिनको अतिरिक्त गोल शीर र मध्यम कद वाली अर्मिनायड मानव जातिको मिश्रण द्रविड़ जातिदेखि वा त भारतमा आउनमा वा त्यसको पूर्व नैं भयो। दक्षिण तथा मध्य भारततर्फ बंगालमा यस जातिका लक्षण स्पष्ट छन्। प्रजातीय मिश्रणको दृष्टिले भारत उत्तर-पश्चिममा आर्य, उत्तर-पूर्वंमा किरात तथा निषाद र दक्षिणमा द्रविड़ तथा निषाद मानव जातिहरुका लक्षण अधिक प्रबल छन्।

भारतका अहिन्दुहरुमा जातित्व[सम्पादन गर्ने]

भारतमा जाति सर्वव्यापी तत्व छ। ईसाइहरु, मुसलमानहरु, जैनहरु र सिखहरुमा पनि जातिहरु छन् र उनमा पनि उच्च, निम्न तथा शुद्ध अशुद्ध जातिहरुको भेद विद्यमान छ, र पनि उनमा जातिको वैसा कठोर रूप र सूक्ष्म भेद प्रभेद छैन जस्तो हिन्दुहरुमा छ। ईसाको 12 उनी शतीमा दक्षिणमा वीर शैव संप्रदायको उदय जातिका विरोधमा भएको थियो। परन्तु कालक्रममा त्यसको अनुयायिहरुको एक पृथक्‌ जाति बन्यो जसका भित्र स्वयं अनेक जातिभेद छन्। सिखहरुमा पनि जातीय समूह बनेका भए छन् र यही दशा कबीरपंथिहरुको छ। गुजरातको मुसलिम बोहरा जातिको मस्जिदहरुमा यदि अन्य मुसलमान नमाज पढ़े त ती स्थानलाई धोकर शुद्ध गर्दछन्। बिहार राज्यमा सरकारले 27 मुसलमान जातिहरुलाई पिछड़े वर्गोको सूचीमा राकेका छन्। केरलका विभिन्न प्रकारका ईसाई वास्तवमा जातीय समूह भए छन्। मुसलमानहरु र सिक्खहरुको भाँति यहाँका ईसाइहरुमा अछूत समूह पनि छन् जसको गिरजाघर अलग छन् अथवा जसको लागि सामान्य गिरजाघरहरुमा पृथक्‌ स्थान निश्चित गरिएकोहो। परन्तु मुसलमानहरु र सिखहरुका जातिभेद हिन्दुहरुका जातिभेद भन्दा अधिक मिल्दै जुल्दछन् जसको कारण यो हे कि हिन्दू धर्मंका अनुयायी जब जब इस्लाम वा सिख धर्म स्वीकार गर्दै होउन् त वहाँ पनि आफ्नो जातीय समूहहरुलाई धेरै नैं सुरक्षित राख्दछन् र यस प्रकार सिखहरु वा मुसलमानहरुको एक पृथक्‌ जाति बन्न जान्छ।

जातिको गतिशीलता[सम्पादन गर्ने]

भारतमा जाति चिरकालीन सामाजिक संस्था छ। ई. ए. एच. ब्लंटका अनुसार जातिव्यवस्था यति परिवर्तनशील छ यसको कुनै पनि स्वरूपवर्णन अधिक दिनहरुसम्म सही रहँदैन। यसको विकास अब पनि जारी रहन्छ। नयाँ जातिहरु तथा उपजातिहरुको प्रादुर्भाव होता रहन्छ र पुरानो रूढ़िहरुको क्षय हुन जान्छ। नयाँ मानव समूहहरुलाई ग्रहण गर्ने यसमा विलक्षण क्षमता रहेकोछ। कहिले कहिले कुनै क्षेत्रको कुनै संपूर्ण जाति वा त्यसका एक अंग धार्मिक संस्कारहरु तथा सामाजिक रीतिहरुमा ऊँची जातिहरुको नकल गरेर र शिक्षा तथा संपत्ति, सत्ता र जीविका आदिको दृष्टिले उन्नत भएर कालक्रममा आफ्नो मर्यादालाई अग्लो गर्न लिन्छ। इतिहासमा अनेक यस्ता पनि उदाहरण छन् जब सानो वा शूद्र जातिहरुका समूहहरुलाई राज्यको कृपादेखि ब्राह्मण तथा क्षत्रिय स्वीकार गर्न लिइएको छ। जे. विलसन र एच. एल. रोजका अनुसार राजपूताना, सिंघ र गुजरातका पोखराना वा पुष्करण ब्राह्मण, र उत्तर प्रदेशमा उन्नाव जिल्लाहरुका सामान्यताड़ाका पाठक र महावर राजपूत यसै प्रक्रियादेखि उच्च जातीय भए। यस्तो देखिएको छ कि जातिहरुको उच्च वा निम्न स्थान धार्मिक अनुष्ठान तथा सामाजिक प्रथा, आर्थिक स्थिति तथा सत्ता द्वारा स्थिर र परिवर्तित हुन्छ। यसका अतिरिक्त केही पेशे गंदे तथा निकृष्ट र केही शुद्ध तथा श्रेष्ठ मानिन्छन्। चमड़ेको काम, मल मूत्रको सफाई कप्नेको धुलाई आदि गंदे पेशे छन्; बाल काटना, माटो र धातुका भाँड़ाकुँड़ा बनाउनु, टोकरी, सूप आदि बनाउनु, बिनाई, धुनाई आदि निम्न कार्य छन्; खेती, व्यापार, पशुपालन, राजाको नौकरी मध्यमतर्फ विद्याध्ययन, अध्यापन, तथा शासन श्रेष्ठ कार्य छन्। यसै प्रकार भोजनका केही पदार्थ उत्तम र केही निकृष्ट मानिन्छन्। मृत पशु, विष्ठोपजीवी शूकर तथा मांसाहारी गीदड, कुकुर, बिल्ली आदिको मांस निकृष्ट मल्य मानिन्छ। शाकाहार गर्नु र मदिरात्याग उत्तम छ। धार्मिक संस्कार र तिनको विधिहरुको पनि धेरै महत्व हुन्छ। स्त्रिहरुको पुनर्विवाह र विधवाविवाह उच्च जातिहरुमा निषिद्ध र निम्न जातिहरुमा स्वीकृत छ। यो निषेध धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले उत्तम मानिन्छ। अत: जब कुनै जाति आफ्नो मर्यादालाई अग्लो गर्नका लागि प्रयत्नशील हुन्छ त ऊँची जातिहरुका धार्मिक संस्कारहरुलाई अपनाउँछ र निकृष्ट भोजन, मद्यपान, स्त्रिहरुका पुनर्विवाह र विधवाविवाहमा रोक लागेको दिन्छ। यद्यपि जातीय गतिशीलता हिन्दू समाजका सबै स्प्रकाररुमा, एक नैं स्तरका भित्र र विभिन्न स्प्रकाररुका बीच विद्यमान छ तथापि अन्त्यज वर्गको जातिहरु क माथिका स्प्रकाररुमा पुगना अहिलेसम्म असम्भव नैं बनेका छ। यस्तो पनि देखिएको छ कि संस्कार, संपत्ति र सत्ताको दृष्टिले उन्नत भएमा पनि कुनै जातिका उच्च श्रेणी सम्बन्धी दावेलाई मान्यता नही मिली। केही पनि हो आधुनिक युगमा जातीय गतिशीलता अनेक दिशाहरुमा बढ़ रहेकोछ। पश्चात्य संस्कृतिका प्रभावले एक नयाँ धारा प्रवाहितको छ। अंग्रेजी भाषाका माध्यमदेखि उच्चशिक्षाप्राप्त ती मानिस जो ऊँचे सरकारी पदहरुमा छन् वा उद्योग तथा व्यापारमा उन्नति गर्न गए छन्, आफ्नो खान पान र रहन सहनलाई बदल रहेका हुन् र जातीय आचार व्यवहारको पालन छैन गर्दै अथवा त्यसको उपेक्षा गर्दछन्। र पनि, आफ्नो जातिदेखि यिनको सम्बन्ध बनाएको रहन्छ, र यी जातिदेखि विशेष प्रतिष्ठा तथा समान पनि प्राप्त हुन्छ। नगरहरु तथा औद्योगिक केन्द्रहरुमा अनेक जातीय भेदभाव तथा बंधन - जस्तै खानपानका प्रतिबंध, पेशे तथा व्यवसाय सम्बन्धी रुकावटहरु - र छुआछूतको कठोरता तीव्रतादेखि समाप्त हुँदैछन्। परन्तु विवाह अब पनि आफ्नो जातिका नैं भित्र हुन्छ, यद्यपि यस दिशामा पनि परिवर्तन परिलक्षित छन्। अनेक जातिहरुको उपजातिहरुमा विवाह सम्बन्ध सुगम भएकोछ र विशेष गरी उच्च जातिहरुमा अन्तर्जातीय विवाहहरुलाई स्वीकार गरिने लागेको छ। कानूनी रुपले न्याय र दंडको अधिकार जाति पंचायतहरुका अधीन न रहनाले पनि तिनको शक्ति र प्रभाव बढ़ानका लागि प्रयत्नशील छन् र यिनको यी प्रयत्न राजनीतिक गतिविधिहरुमा अभिव्यक्त हुन्छन् स्वतंत्रताप्राप्तिका पछि उत्तर प्रदेशमा 'अजगर' दल (अहीर, जाट, गूजर, र राजपूत) र शोषित वर्गसंघको संघटन भयो। महाराष्ट्रमा श्री भीमराव अंबेडकरका नेतृत्वमा पहिला दलित वर्गसंघ र पछि रिपब्लिकन पार्टी बनेकार दक्षिण भारतमा पहिला जस्टिस पार्टी र स्वतंत्रप्राप्तिका पछि द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम्‌को संघटन भयो। देशका लोकतान्त्रिक निर्वाचनहरुमा जातितत्व प्रमुख हुन जान्छ, सरकारी नौकरिहरु र सुविधाहरुको प्राप्तिमा पनि जातीय पक्षपात प्रतिलक्षित हुन्छ। यस प्रकार राजनीतिमा जातिको विशेष स्थान भएको छ। 20 उनी शताब्दीका आरम्भदेखि नैं भौगोलिक दृष्टिले पनि जातीय संघटन व्यापक हुँदै जा रहेका हुन् र नयाँ ढ़गदेखि आफ्नोलाई संगठित गर्न रहेका हुन्।

भारतीय संविधान र कानूनको दृष्टिले छुआछूतको व्यवहार दंडनीय अपराध छ। संविधानले अनुसूचित जातिहरु (दलित जातिहरु) र जनजातिहरुका लागि अनेक प्रकारका आरक्षणको वैधानिक प्राविधान गरेकोछ, जसका अन्तर्गत संसद तथा राज्यहरुका विधानमण्डलहरुमा आरक्षित स्थान निश्चित गरिएका छन्। यसै प्रकार केन्द्रीय तथा राज्य सरकारहरुको नौकरिहरुमा पनि अनुसूचित जातिहरु र जनजातिहरुका लागि स्थान आरक्षित छन्। यी जातिहरुलाई यो आरक्षण अन्तरिम कालका लागि दिइएको छ।

जातिव्यवस्थाका गुण दोष[सम्पादन गर्ने]

भारतीय जातिव्यवस्था प्रागैतिहासिक कालदेखि एक दृढ़ सामाजिक आर्थिक संस्थाका रूपमा विद्यमान छ। निस्संदेह यस व्यवस्थामा व्यक्तिको स्वतंत्रता अति सीमित छ र त्यो जातिविशेष, जातीय शाखाविशेष तथा परिवारविशेषका सदस्यका रूपमा जाना र मानिन्छ। असमानता यसको अर्को लक्षण छ। यस व्यवस्थामा व्यक्तिगत योग्यता तथा आकांक्षाहरुको विशेष महत्व छैन। र पनि, यस व्यवस्थाले समाजलाई एक यस्तो विलक्षण स्थिरता र व्यक्तिहरुलाई यस्तो शान्ति र सुरक्षा प्रदानको छ जो अन्यत्र देखा छैन देती। जातिहरुका आन्तरिक संघटन, जजमानी व्यवस्था र पारिवारिक दायित्वहरुका द्वारा व्यक्तिलाई सबै प्रकारको सामाजिक सुरक्षा मिलती रहेकोछ। यसमा अनाथ बच्चाहरुको पालन पोषण, विधवाहरु, रोगिहरु अपाहिजहरु र वृद्धहरुको देखरेख तथा आश्रयको व्यवस्था छ। परन्तु जाति व्यवस्थाको आधुनिक औद्योगिक अर्थप्रणाली र जनतान्त्रिक स्वतंत्रता तथा समाजवादी समानताका मूल्यहरुदेखि मेल छैन बैठता र लाग्दछ कि त्यो विरोध बुनियादी छ। आर्थिक विकासका लागि जस व्यावसायिक तथा भौगोलिक गतिशीलताको आवश्यकता छ, जातीय बंधन त्यसमा बाधक छ। अब यो देखनरा छ कि वर्तमान निरंतर परिवर्तनशील र संक्रान्ति युगमा जाति आफ्नो स्वरूप बदलामार सामाजिक सम्बन्धहरुमा युगानुकूल नया सामंजस्य स्थापित गर्दछ वा निष्प्रयोज्य र अवरोधक बनेकार समाप्त हुन जान्छ।

अन्य देसहरुमा जातितत्व[सम्पादन गर्ने]

जातिव्यवस्था भारतीय समाजको विशेष्दछ। त्यो यस्तो स्थिर वस्तु मानी गई छ। जसमा व्यक्तिको सामाजिक मर्यादा जन्मदेखि निश्चित भएर आजीवन अपरिवर्तनीय रहन्छ। ऐतिहासिक अभिलेखहरुदेखि ज्ञात हुन्छ कि प्राचीन मिस्रं र पश्चिमी रोम साम्राज्यमा पनि यस प्रकारको व्यवस्था थियो जसमा कार्य विभाजनदेखि उत्पन्न पेशे र पद वंशानुगत गर्न दिइयो थिए। ईसाको 5ौं शताब्दीमा रोम साम्राज्यको विधिसंहिताका अधीन सबै धंधे र प्रशासनिक कार्य वंशानुगत थिए। विवाहसम्बन्ध आफ्नो बिरादरीमा नैं हो सकन्थ्यो। प्राचीन मिस्रमा पुरोहित, सैनिक, लेखक, चरवाहे, सुअर पालने र व्यापारिहरुका पृथक्‌ पृथक्‌ वर्ग थिए जसको पेशे र पद वंशानुगत थिए। कुनै कारीगर आफ्नो पैतृक धंधा छोड़ेर अर्को धंधा छैन गर्न सकन्थ्यो। त्यसका आफ्नो वर्गदेखि सम्बन्ध अटूट थियो। सुअर पालने भएका अछूत माने जान्थे र तिनलाई मंदिरहरुमा प्रवेश गर्ने अनुमति थिएन। वैवाहिक दृष्टिले तिनको अन्तर्विवाही जाति थियो। सैनिक, पुरोहित र लेखक एवं अध्यापक उच्चवर्गमा थिए र एक नैं परिवारमा तीनहरु प्रकारका व्यक्ति हो सकन्थे। परन्तु अन्य वर्गोका लागि तिनको पैतृक पेशे निर्धारित थिए। यस प्रकार मिस्र र प्राचीन रोममा वर्गोका विभाजनको रूप वैसा न थियो जस्तो भारतमा मिल्दछ। न त खानपान र छुआछूत सम्बन्धी प्रतिबंध थिए र न अन्तवर्गीय विवाहहरुमा धार्मिक वा सामाजिक रोक थियो। पेसहरुका सम्बन्धमा पनि रोम तथा मिस्र दुइटै देसहरुमा शासनको तर्फदेखि रोक लगाई गई थियो।

जापानमा सैनिक सामंतवाद (12ौं शताब्दीदेखि 18 औं शताब्दीका मध्य तक)का शासनकालमा अभिजात सैनिक समुराई वर्गका अतिरिक्त कृषक, कारीगर, व्यापारी र दलित वर्ग थिए। समुराई शासन सुविधासम्पन्न वर्ग थियो, जसका लागि विशेष कानूनी व्यवस्था र अदालतहरु थियों। दलित वर्गमा एता र हिनिन दुइ समूह थिए जो समाजका पतित अंग माने जान्थे र गंदे तथा हीन समझे जाने कार्य तिनको सपुर्द थिए। विभिन्न वर्ग विवाहको दृष्टिले अन्तर्विवाही समूह थिए र दुइ वर्गोका व्यक्तिहरुमा विवाहका लागि शासनदेखि विशेष आज्ञा लिने आवश्यकता हुन्थ्यो। चीनमा शासकीय पदहरुका लागि अबाध परीक्षाको नियम थियो जो सबै वर्गोका लागि खुल्ला थियो। परन्तु नाइहरुको एक पृथक्‌ र पतित वर्ग मानिन्थ्यो जसलाई न त शासकीय परीक्षाहरुमा भाग लिने अनुमति थियो र न कुनै अन्य वर्गको व्यक्ति यीबाट विवाहसम्बन्ध गर्थ्यो। अन्य वर्गोमा पेशे साधारणत: वंगानुगत थिए। परन्तु यस सम्बन्धमा र अन्तर्विवाहका सम्बन्धमा पनि कठोर सामाजिक नियम छैन थिए। कोर्निहरुमा विभिन्न वर्ग सदा आफ्नो वर्गमा नैं विवाह गर्दछन्। परन्तु मध्यम वर्गका व्यक्ति दास वर्गको स्त्रिहरुदेखि विवाह गर्न लिन्छन्। कैरोलिनमा दासेका अतिरिक्त उच्च र निम्न दुइ वर्ग छन्। निम्न वर्गको व्यक्ति यदि उच्च वर्गका व्यक्तिलाई छू ले त त्यो अपराधी माने जायगा जसको दंड मृत्यु छ। निम्न वर्गका मानिस माछाको शिकार तथा नाविकको कार्य छैन गर्न सकते। अफ्रीकामा लोहारहरुको समूह प्राय: शेष समाजदेखि पृथक्‌ राखिन्छ र यस वर्गका मानिस आफ्नो बिरादरीमा नैं विवाह गर्दछन्। बर्मामा पैगोडाको दासवर्ग एक पृथक्‌ र अन्तर्विवाही समूह छ र तिनको पेशा वंशानुगत छ। वहाँका राजाहरुका कालमा छ हीन वर्ग समझे जान्थे जो शेष समाजदेखि पृथक्‌ रहन्थे। उनीसित न त कुनै अन्य बर्मी विवाह तथा खानपानको सम्बन्ध गर्थ्यो र न तिनको पेसहरुलाई अपनान्थ्यो। यी वर्गोमा थिए पैगोडाका दास, पुलिसको काम गर्ने तथा फाँसी दिने मानिस, कोढ़ी, असाध्य रोगहरुदेखि पीड़ित, विकलांग, मुरदहरुलाई दफन गर्ने मानिस तथा राजाका खेतहरुमा काम गर्ने दास।

इस प्रकार हामी देख्छौं कि प्राचीन कालमा र सामंतवादी व्यवस्थामा पेसहरु र पदहरुको वंशानुगत गर्नलाई प्रवृत्ति प्राय: सबै देसहरुमा थियो। यिनको अतिरिक्त अनेक देसहरुमा केही समूह यस्ता पनि देखिन्छन् जो शेष समाजदेखि पृथक्‌ र हीन छन् तथा अनेक नागरिक र धार्मिक सुविधाहरुदेखि वंचित छन्। सामाजिक मर्यादाको दृष्टिले विभिन्न वर्गहरुको श्रेणीविभाजन त सबै देसहरुमा रहेकोछ। भारतीय उच्च वर्गोको भाँति अन्यत्र पनि उच्च वर्गोलाई प्राय: सांपत्तिक, नागरिक र धार्मिक विशेषाधिकार प्राप्त रहेका हुन्। छुआछूत र अन्तर्विवाहहरुमा निषेधका केही उदाहरण पनि जहाँ तहाँ मिल्दछन्। प्राचीन मिस्र, मध्यकालीन रोम र सामंती जापानमा राज्यको तर्फदेखि अन्तर्विवाहहरुमा प्रतिबंध लागेको दिइयो थिए र पेसहरुलाई वंशानुगत गरिएकोथियो। वंशानुगत पेशे, बिरादरीमा नैं विवाहको नियम र छुआछूत आदि भारतीय जातिका प्रमुख तत्वहरुमा छन्। परन्तु भारतका बाहिर वर्तमान समयमा वा पुरानो इतिहासमा यस्ता कुनै समाजको अस्तित्व देखा दिंदैन जो स्वत: उद्भूत जातीय व्यवस्थादेखि परिचलित हो र जहाँ जातिव्यवस्था समाजको स्वभाव बन्यो छ।

संदर्भ ग्रन्थ[सम्पादन गर्ने]

  • ई. ए. एच. एंथोविन : द ट्राइब्स ऐंड कास्ट्स अव्‌ बांबे, बंबई 1920;
  • ई. थर्स्टन : कास्ट्स ऐंड ट्राइब्स अव्‌ सदर्न इंडिया, मद्रास, 1909;
  • विलियम क्रुक : द ट्राइब्स ऐंड कास्ट्स अव नार्थ वेस्टर्न प्राविंसेज ऐंड अवध, गवर्नमाट प्रेस, कलकत्ता, 1896; *आर.बी. रसेल : ट्राइब्स ऐंड कास्ट्स अव सहरुट्रल प्राविंसेज अव इंडिया, मैकमिलन, लण्डन, 1916;
  • एच.ए. रोज : ए ग्लासरी अव द ट्राइब्स ऐंड कास्ट्स अव द पंजाब ऐंड नार्थ वेस्टर्न प्राविंसेज, लाहौर, 1911; *एच. एच. रिजले : ट्राइब्स ऐंड कास्ट्स अव बंगाल - इथनोग्राफिक ग्लासरी, कलकत्ता, 1891;
  • जे. एम. भट्टाचार्य : हिन्दू कास्ट्स ऐंड सेक्ट्स, कलकत्ता, 1896;
  • श्रीधर केतकर : द हिस्ट्री अव कास्ट यी इंडिया, न्यूयर्क, 1909;
  • एच. रिजले : द पीपुल अव इंडिया, द्वितीय सं., बंबई, 1915;
  • जी. एस. धुरिए कास्ट, क्लास ऐंड अकुपेशन, चतुर्थ सं. पापुलर बुक डिपो, बंबई 1961;
  • ई. ए. एच. ब्लंट : द कास्ट सिस्टम अव नार्दर्न इंडिया, लण्डन 1931;
  • एम. एन. श्रीनिवास : कास्ट यी माडर्न इंडिया ऐंड अदर एजेज, एशिया पब्लिशिंग हाउस, बंबई 1962;
  • जे. एच. हटन : कास्ट यी इंडिया, इटस नेचर, फंकशंस ऐंड तर्फिजिंस, कैंब्रिज, 1946;
  • नर्मदेश्वरप्रसाद उपाध्याय : द मिथ अव द कास्ट सिस्टम, पटना, 1957;
  • क्षितिमोहन सेन : 'भारतवर्षमा जातिभेद' अभिनव भारतीय ग्रन्थमाला, कलकत्ता, 1940;
  • डा. मंगलदेव शास्त्री: भारतीय संस्कृति - वैदिक धारा, समाजविज्ञान परिषद, वाराणसी, 1955

यी पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

बाह्य कडीहरु[सम्पादन गर्ने]