जाम्बवती

जाम्बवती
अष्टभार्याको सदस्य
जाम्बवती र कृष्णका अन्य अष्टभार्याहरू, मैसूर चित्रकला।
अन्य नामहरू	नरेन्द्रपुत्री, रोहिणी
आबद्ध	देवी, अष्टभार्या, लक्ष्मी, रोहिणी
वासस्थान	द्वारका
धर्मग्रन्थहरू	विष्णु पुराण, महाभारत, हरिवंश, श्रीमद्भागवत् पुराण
वंशावली
अभिभावकहरू	जाम्बवान (पिता)
रानी	कृष्ण
सन्तानहरू	साम्ब, सुमित्र, पुरुजित, शतजित, सहस्रजित, विजय, चित्रकेतु, वसुमान, द्रविड र क्रतु
वंश	यदु वंश (विवाह पश्चात)

जाम्बवती हिन्दू देवता कृष्णकी क्रमानुसार दोस्रो अष्टभार्या हुन्। उनी भालुहरूका राजा जाम्बवानकी एक मात्र छोरी हुन्। चोरी भएको स्यमन्तक मणि फिर्ता ल्याउने क्रममा कृष्णले उनका पिता जाम्बवानलाई पराजित गरेपछि उनीसँग विवाह गरेका थिए।

नामकरण

जाम्बवती र कृष्णको विवाहको एक कलात्मक चित्रण, जहाँ उनलाई मानव-भालुको रूपमा देखाइएको छ।

जाम्बवती एउटा पितृनाम हो जसको अर्थ जाम्बवन्तकी छोरी भन्ने हुन्छ। भागवत पुराणका एक टीकाकार श्रीधरले उनलाई कृष्णकी पत्नी रोहिणीसँग तुलना गरेका छन्। यद्यपि, अर्का टीकाकार रत्नगर्भ यसमा असहमत छन्। हरिवंशले पनि रोहिणी जाम्बवतीको वैकल्पिक नाम हुन सक्ने सङ्केत गरेको छ। जाम्बवतीलाई नरेन्द्रपुत्री र कपीन्द्रपुत्र जस्ता उपाधिहरू पनि दिइएको छ।

किंवदन्ती

हिन्दु धर्मग्रन्थ महाभारतमा, जाम्बवानलाई जाम्बवतीको पिताको रूपमा चिनाइएको छ। भागवत पुराण र हरिवंशले उनलाई भालुहरूका राजा भनेका छन्। जाम्बवती, कृष्णका अष्टभार्या र अन्य कान्छी पत्नीहरूका साथै देवी लक्ष्मीको अवतार हुन्।

जाम्बवती र सत्यभामाको कृष्णसँगको विवाह बहुमूल्य रत्न स्यमन्तकको कथासँग नजिकबाट जोडिएको छ, जसको उल्लेख विष्णु पुराण र भागवत पुराणमा पाइन्छ। यो बहुमूल्य रत्न सुरुमा सूर्य देवताको थियो। सूर्यले आफ्ना भक्त—यादव कुलीन पुरुष सत्राजितसँग प्रसन्न भई उनलाई यो चम्किलो रत्न उपहारस्वरूप दिएका हुन्छन्। जब सत्राजित रत्न लिएर राजधानी द्वारका फर्किए, तब मानिसहरूले उनको चम्किलो चमकका कारण उनलाई नै सूर्य सम्झेर झुक्किएका थिए। कृष्णले त्यस तेजोमय ढुङ्गाबाट प्रभावित भई सत्राजितलाई सो रत्न मथुराका राजा तथा कृष्णका हजुरबुबा उग्रसेनलाई उपहार स्वरूप दिन आग्रह गरेतापनि सत्राजितले त्यसलाई अस्वीकार गर्छन्।

त्यसपछि, सत्राजितले स्यमन्तक मणि आफ्ना भाइ तथा परामर्शदाता प्रसेनलाई दिन्छन्। सधैँ उक्त मणि लगाएर हिँड्न प्रसेनलाई एक दिन जङ्गलमा शिकार गर्ने क्रममा एउटा सिंहले आक्रमण गर्छ। भीषण युद्धमा उनको मृत्यु हुन्छ र सिंहले मणि लिएर भाग्छ। युद्धको केही समयपछि नै त्यो सिंह जाम्बवानको पहाडी गुफामा प्रवेश गर्छ र त्यही मारिएपछि सिंहले त्यो मणि धेरै समयसम्म आफ्नो साथमा राख्न असमर्थ हुन्छ। सिंहको पञ्जाबाट त्यो चम्किलो मणि खोसेर जाम्बवन्तले आफ्ना साना छोरालाई खेल्नका लागि दिन्छन्।