तिलोत्तमा

तिलोत्तमा
राजा रवि वर्माद्वारा चित्रित तिलोत्तमा
आबद्ध	अप्सरा
वासस्थान	स्वर्ग

तिलोत्तमा हिन्दु पौराणिक कथाहरूमा वर्णित एक अप्सरा हुन्।

"तिल" एक संस्कृत शब्द हो जसको अर्थ सानो कण हुन्छ र "उत्तम"को अर्थ सर्वश्रेष्ठ हुन्छ। त्यसैले, तिलोत्तमाको अर्थ यस्तो प्राणी हो जसको सानो भन्दा सानो कण पनि सर्वश्रेष्ठ छ वा जो उत्कृष्ट गुणहरूले बनेकी छिन्।

हिन्दु महाकाव्य महाभारतका अनुसार, तिलोत्तमाको सृष्टि ब्रह्माको अनुरोधमा दैवी वास्तुकार विश्वकर्माले संसारका सबै उत्तम वस्तुहरूलाई सामग्रीको रूपमा लिएर गरेका थिए। उनी सुन्द र उपसुन्द नामक दुई शक्तिशाली असुरहरूको आपसी विनाश गराउनका लागि जिम्मेवार छिन्। तिलोत्तमाको सुन्दरताले इन्द्र जस्ता देवताहरू समेत मोहित भएको वर्णन गरिएको छ।

एउटा पौराणिक कथाले उनलाई पूर्वजन्ममा एक कुरूप विधवाको रूपमा उल्लेख गर्दछ भने अर्को कथाले ऋषि दुर्वासाको श्रापका कारण उनले दैत्य राजकुमारी उषाको रूपमा जन्म लिनु परेको वर्णन गर्दछ।

पहिचान र सिर्जना

हिन्दु पौराणिक कथामा तिलोत्तमा आफ्नो अद्वितीय सुन्दरताका लागि प्रख्यात एक अप्सरा हुन्। उनी इन्द्रको स्वर्गलोकमा बस्छिन्, जहाँ उनले दिव्य दरबारहरूमा एक मोहिनीको रूपमा सेवा गर्छिन्।

महाभारतका अनुसार, तिलोत्तमाको सृष्टि ब्रह्माको प्रत्यक्ष आदेशमा देवताहरूका दिव्य वास्तुकार विश्वकर्माले गरेका थिए। असुर दाजुभाइ सुन्द र उपसुन्दलाई मोहित पारी प्रत्यक्ष दैवी सङ्घर्ष बिना नै उनीहरूको अत्याचार अन्त्य गर्न सक्ने सुन्दरीको निर्माण गर्नु यसको उद्देश्य थियो। ब्रह्माले विश्वकर्मालाई सबै प्राणीहरूको मन लोभ्याउन सक्ने सर्वोच्च आकर्षण भएकी युवती बनाउन निर्देशन दिएका थिए। विश्वकर्माले प्रत्येक प्रकारका बहुमूल्य रत्नहरू र संसारका सबै सुन्दर विशेषताहरूबाट सूक्ष्म अंशहरू लिएर सावधानीपूर्वक उनको स्वरूप तयार गरेका थिए। यसले उनलाई साधारण सुन्दरताभन्दा माथि र देवता र असुर दुवैलाई मन्त्रमुग्ध पार्न सक्ने उज्ज्वल रत्नहरूको पुञ्जजस्तै बनाएको थियो। ब्रह्मा आफैँले उनको नाम 'तिलोत्तमा' राखेका थिए, जसले यी उत्कृष्ट तत्वहरूबाट उनको संरचना भएको सङ्केत गर्दछ।

अघिल्लो जन्म र पुनर्जन्म

पद्म पुराणका अनुसार, तिलोत्तमा आफ्नो पूर्वजन्ममा कुब्जा नामकी एक कुरूप विधवा थिइन्। कुब्जाले आठ वर्षसम्म शुभ अनुष्ठानहरू गरिन् र अन्ततः माघ पूजाको विधि सम्पन्न गरिन्। यसैको फलस्वरूप उनको जन्म तिलोत्तमाको रूपमा भयो र उनी स्वर्गमा अप्सराको रूपमा प्रकट भइन्।

ब्रह्मवैवर्त पुराणका अनुसार, बलि राजाका नाति साहसिकले तिलोत्तमासँगको प्रेमलीलामा मग्न हुँदा ऋषि दुर्वासाको तपस्यामा बाधा पुर्‍याएका थिए। फलस्वरूप, ऋषिले उनलाई गधा बन्ने श्राप दिए र तिलोत्तमालाई असुर बाणासुरकी पुत्री उषा को रूपमा जन्म लिनुपर्ने श्राप दिए। पछि, उषा कृष्णका नाति अनिरुद्धकी पत्नी बनिन्।

बाह्य कडीह्यरू

• तिलोत्तमासँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।