त्रिजटा

कठपुतलीमा विभीषणकी छोरीको रूपमा चित्रित
आबद्ध	राक्षसी
वासस्थान	लङ्का
वंशावली
अभिभावकहरू	विभीषण (पिता) सरमा (माता)
रानी	कोही नभएको
सन्तान	असुरपद (छोरा)

त्रिजटा हिन्दु महाकाव्य रामायण की एक राक्षसी हुन्। उनलाई लङ्काका राक्षस राजा रावणद्वारा अपहरण गरिएकी देवी सीताको कुरुवाको रूपमा नियुक्त गरिएको थियो। रामायणका पछिल्ला संस्करणहरूमा त्रिजटालाई रावणका भाइ विभीषणकी छोरीको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

रामायणमा त्रिजटा एक बुद्धिमान् वृद्धा राक्षसीको रूपमा देखा पर्छिन्, जसले रावणको विनाश र सीताका पति भगवान् रामको विजयको सपना देख्छिन्। रामले सीताको उद्धारका लागि रावण विरुद्ध युद्ध छेडेका थिए। त्रिजटाले सीतालाई राम र रावण बीचको युद्धको अवलोकन गर्न साथ दिन्छिन्। जब सीताले आफ्ना पतिलाई अचेत अवस्थामा देख्छिन् र उनलाई मृत सम्झिन्छिन्, तब त्रिजटाले नै राम जीवित र सकुशल रहेको भन्दै सीतालाई आश्वस्त पार्छिन्। रामायणका पछिल्ला अनुकूलनहरूमा, विशेष गरी दक्षिण-पूर्वी एसियाली संस्करणहरूमा, त्रिजटाको भूमिका अझ ठूलो र महत्त्वपूर्ण देखाइएको छ।

केही अपवादहरू बाहेक, जहाँ त्रिजटालाई रावणको दूतको रूपमा देखाइएको छ, उनी प्रायः देवी सीताको दुःखको समयमा एक असल मित्र र वफादार साथीको रूपमा चित्रित छिन्। धेरै अवसरहरूमा उनले सीतालाई सान्त्वना दिने र बाहिरी संसारका समाचारहरू ल्याउने काम गर्छिन्; उनले सीतालाई आत्महत्या गर्नबाट पनि रोकेकी थिइन्। रामको विजय र रावणको मृत्युपछि, त्रिजटालाई सीता र रामद्वारा ठूलो पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। भारतको वाराणसी र उज्जैनमा उनलाई स्थानीय देवीको रूपमा पूजा गर्ने गरिन्छ।

रामायणमा भूमिका

रामायणको 'युद्ध काण्ड' को एक दृश्य, जहाँ त्रिजटा सीतासँग तीन पटक देखिएकी छिन्। माथिल्लो दायाँ भागमा, त्रिजटा (रातो सारीमा) पुष्पक विमानमा दुई पटक देखिएकी छिन्, जहाँ उनले युद्धभूमिको सर्वेक्षण गर्दै र इन्द्रजितको अस्त्रले बाँधिएका राम र लक्ष्मणलाई देखिरहेकी छिन्। दायाँ तर्फ (तल्लो प्यानल) मा, उनी अशोक वाटिकामा सीतासँग देखिएकी छिन्।

वाल्मीकि द्वारा रचित मूल रामायण मा त्रिजटालाई एक वृद्धा राक्षसीको रूपमा वर्णन गरिएको छ, जो मुख्यतया दुईवटा घटनाहरूमा देखा पर्छिन्। पहिलो घटना महाकाव्यको पाँचौँ पुस्तक सुन्दर काण्डमा उल्लेख छ। अपहृत राजकुमारी सीता लङ्काको अशोक वाटिकामा बन्दी हुन्छिन्। लङ्काका राक्षस राजा रावणले सीताको रक्षा गर्ने राक्षसीहरूलाई जसरी भए पनि उनलाई आफूसँग विवाह गर्न राजी गराउन आदेश दिएका हुन्छन्, किनभने सीताले दृढतापूर्वक इन्कार गर्दै आफ्ना पति रामप्रति मात्र वफादार रहन्छिन्। रावण गएपछि राक्षसीहरूले सीतालाई आफ्नो इच्छा परिवर्तन गर्न दबाब दिँदै सताउन थाल्छन्। त्यस समयमा वृद्धा त्रिजटाले हस्तक्षेप गर्छिन् र एउटा भविष्यसूचक सपना सुनाउँछिन्, जसले रावणको विनाश र रामको विजयको भविष्यवाणी गर्दछ।

आफ्नो सपनामा त्रिजटाले राम र उनका भाइ लक्ष्मण दिव्य हात्ती ऐरावतमा चढेर सीतातिर आइरहेको देख्छिन्। रामले सीतालाई आफ्नो काखमा लिएर आकाशमा माथि उड्छन्, जहाँ सीताले सूर्य र चन्द्रमालाई छुन सफल हुन्छिन्। त्यसपछि उनीहरू तीनै जना लङ्का पुग्छन् र रावणको पुष्पक विमानमा चढेर उत्तरतर्फ उड्छन्। अर्कोतर्फ, रावण तेलले नुहाएको र रातो वर्णको भई भुइँमा लडिरहेको देखिन्छ। त्यसपछि रावण गधा चढेर दक्षिणतर्फ जान्छ र गोबरको खाडलमा खस्छ। एक रातो सारी लगाएकी कालो वर्णकी महिलाले उनलाई दक्षिणतिर तान्छिन्। रावणका अन्य परिवारका सदस्यहरू जस्तै उनका भाइ कुम्भकर्ण र छोरा मेघनादले पनि उस्तै नियति भोग्नुपर्छ। रावणका भाइ विभीषण भने राजकीय सेतो पोशाकमा पुष्पक विमान नजिकै चारवटा दाह्रा भएको हात्तीमा सवार देखिन्छन्। अन्त्यमा, लङ्का शहर समुद्रमा डुब्छ र रामका एक वानर दूतले सहर जलाउँछन्। त्रिजटाले राक्षसीहरूलाई सीताको शरण लिन र उनीसँग माफी माग्न सल्लाह दिन्छिन्; बदलामा, सीताले यदि त्रिजटाको सपना साकार भयो भने आफ्ना राक्षसी कुरुवाहरूको रक्षा गर्ने वाचा गर्छिन्।

दोस्रो घटना छैटौँ पुस्तक युद्ध काण्ड मा पाइन्छ। राम र उनका भाइ लक्ष्मण वानर सेनाका साथ सीतालाई राक्षस राजाको पञ्जाबाट बचाउन आउँछन्। युद्धको पहिलो दिनमा रावणका छोरा इन्द्रजितले दाजुभाइलाई 'नागपाश' अस्त्रले बाँध्छन् र उनीहरू अचेत हुन्छन्। रावणले सीतालाई त्रिजटासँग युद्धभूमि हेर्न पठाउँछ। आफ्ना पति मरेको ठानेर सीता विलाप गर्छिन्, तर त्रिजटाले दाजुभाइ अझै जीवित रहेको भन्दै उनलाई आश्वस्त पार्छिन्। त्रिजटाले सीताप्रति आफ्नो स्नेह प्रकट गर्दै सीताको "नैतिक चरित्र र कोमल स्वभाव" ले उनलाई माया गर्न बाध्य तुल्याएको बताउँछिन्।

युद्धपछि

थाई रामकियेन अनुसार, त्रिजटाको विवाह हनुमानसँग हुन्छ।

रामायणका विभिन्न संस्करणहरूमा युद्धपछि सीता र रामले त्रिजटालाई कृतज्ञता स्वरूप प्रशस्त पुरस्कारहरू दिएको उल्लेख गरिएको छ। महाभारतको संस्करण अनुसार, युद्धको अन्त्यमा रामद्वारा त्रिजटालाई पुरस्कृत र सम्मानित गरिएको थियो।

बालरामायणमा उल्लेख भए अनुसार, युद्धपछि त्रिजटा पुष्पक विमानमा सीतासँगै उनको राज्य अयोध्या जान्छिन्। रामले पनि अयोध्या फर्कन पुष्पक विमानकै प्रयोग गरेका थिए। आनन्द रामायणमा त्रिजटा र सरमा दुवै पुष्पक विमानमा अयोध्या पुगेको वर्णन छ। पछि, जब सीता लङ्का भ्रमणमा जान्छिन्, उनले सरमालाई त्रिजटासँग आफ्नै बहिनी जस्तै व्यवहार गर्न भन्छिन्। काकाविन रामायणका अनुसार त्रिजटालाई सीताले अयोध्यामा वफादार साथी र सङ्कटको समयमा सान्त्वना दिने पात्रका रूपमा उच्च सम्मान र बहुमूल्य उपहारहरू प्रदान गरेकी थिइन्। उनलाई सीताको जीवन दुई पटक बचाउने श्रेय पनि दिइन्छ।

अयोध्यामा त्रिजटाको उपस्थितिको बारेमा उल्लेख गर्ने सबैभन्दा पुरानो भारतीय पाण्डुलिपि पाउमचरिउ हो। धेरै संस्करणहरूले सीताको निर्वासन र राम तथा उनका छोराहरू (लव-कुश) बीचको युद्धपछि, सीतालाई पुनः रामले स्वीकार गर्नुपर्ने सुझाव दिन्छन्। सीताको पवित्रता प्रमाणित गर्न लङ्काबाट त्रिजटा र लङ्कासुन्दरीलाई बोलाइन्छ र उनीहरू दुवैले संसारलाई सीताको शुद्धतामा विश्वस्त पार्न अग्नि-परीक्षा वा अन्य परीक्षाको सुझाव दिन्छन्।

थाई महाकाव्य रामकियेनमा, हनुमानले विभीषण (जसलाई त्यहाँ पिफेक भनिन्छ) लाई एक राक्षस मार्न मद्दत गर्छन्। त्यसपछि हनुमानले त्रिजटा (बेन्याकाई) सँग विवाह गर्छन्; उनीहरूको मिलनबाट 'असुरपत' नामक छोराको जन्म हुन्छ, जसको शरीर राक्षसको र टाउको बाँदरको हुन्छ। मलय संस्करणका अनुसार, ठूलो युद्धपछि विभीषणले हनुमानलाई आफ्नी छोरी त्रिजटा (सेरी जाटी) सँग विवाह गर्न अनुरोध गर्छन्। हनुमानले केवल एक महिनाका लागि मात्र उनीसँग बस्ने सर्तमा विवाह स्वीकार गर्छन्। हनुमान रामसँग अयोध्या फर्केपछि त्रिजटाले उनको छोरा 'हनुमान तेगङ्गा' (असुरपद) लाई जन्म दिन्छिन्। जाभा र सुन्डेनीज वायाङ कठपुतली परम्पराले पनि त्रिजटालाई हनुमानकी पत्नीको रूपमा चित्रण गर्दछ।