त्रिपुरातापिनी उपनिषद्

त्रिपुरातापिनी उपनिषद्
उपनिषद्ले देवी शक्ति र भगवान शिवलाई ब्रह्माण्डको स्रोतको रूपमा सँगै प्रस्तुत गर्दछ।
देवनागरी	त्रिपुरातापिनी
शीर्षकको अर्थ	तीन सहरका उपासक
तिथि	१२औँ देखि १५औँ शताब्दी ईस्वी
प्रकार	शाक्त
सम्बन्धित वेद	अथर्ववेद
अध्यायहरू	५
दर्शन	शाक्त, वेदान्त

त्रिपुरातापिनी उपनिषद् मध्ययुगीन कालको संस्कृत पाठ र हिन्दु धर्मका लघु उपनिषद्हरू मध्ये एक हो। यसलाई आठ शाक्त उपनिषद्हरू मध्ये एकको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ भने यसलाई अथर्ववेदसँग पनि जोडिएको छ।

यो उपनिषद् देवी र तन्त्रसँग सम्बन्धित एक उल्लेखनीय ग्रन्थ हो। यसले ब्रह्माण्डको सृष्टि शिव र देवीको मिलनबाट भएको हो र सम्पूर्ण अस्तित्व स्त्री र पुरुष दुवैमा अन्तरनिर्भर छ भन्ने दाबी गर्दछ। यस पाठले त्रिपुरालाई आदिशक्तिको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ, जसलाई तीन सहरकी महान् देवी भनिएको छ। यसमा उनको उपासनाको माध्यमको रूपमा तान्त्रिक चक्र (यन्त्र), कामकलाको चक्र र उनलाई स्मरण गर्ने मन्त्रहरूको वर्णन गरिएको छ। यस उपनिषद्को अन्तिम अध्याय देवीलाई नै अन्तिम सत्य, ब्रह्मको रूपमा व्याख्या गर्ने अद्वैत शैलीको चर्चा हो। यसमा व्यक्तिको आत्मन् (स्वयम्, आत्मा) र ब्रह्म एकै हुन् भन्ने पुष्टि गरिएको छ। त्रिपुरातापिनी उपनिषद् का यी दार्शनिक आधारहरू शाक्ताद्वैतवाद परम्परा (शाब्दिक रूपमा, अद्वैत शक्तिको मार्ग) अन्तर्गत पर्दछन्।

इतिहास

त्रिपुरातापिनी उपनिषद् का लेखक र यो कुन शताब्दीमा रचना गरिएको थियो भन्ने कुरा अज्ञात छ। यो पाठ सम्भवतः अन्य शाक्त उपनिषद्हरू जस्तै १२औँ देखि १५औँ शताब्दी ईस्वीको बीचमा रचना गरिएको थियो। यद्यपि यो उपनिषद् सङ्ग्रहमा तुलनात्मक रूपमा ढिलो रचना गरिएको ग्रन्थ हो। साहित्यिक प्रमाणहरूले शाक्त तन्त्रको जरा प्राचीन कालमा छ र वैदिक तथा तन्त्र परम्पराहरू बीचको अन्तरक्रिया कम्तिमा छैठौँ शताब्दीदेखि नै सुरु भएको भनि पुष्टि गर्दछन्। जेफ्री सामुएलका अनुसार, १४औँ शताब्दी ईस्वी पछि भारत र तिब्बतका केही भागहरूमा भएका इस्लामी आक्रमण र राजनीतिक अस्थिरताको सामना गर्न र त्यससँग अनुकूलन गर्न मध्ययुगीन कालको अन्त्यमा तन्त्र परम्पराको विकासमा तीव्रता आएको थियो।

त्रिपुरातापिनी उपनिषद् र त्रिपुरा उपनिषद् दुवैले दोस्रो सहस्राब्दीको उत्तरार्धमा भास्करराय र रामानन्द जस्ता विद्वानहरूको भाष्य (टीका) आकर्षित गरेका छन्।

यस पाठका पाण्डुलिपिहरू त्रिपुरातापिन्योपनिषद् र त्रिपुरातापिन्युपनिषद् शीर्षकमा पनि फेला परेका छन्, तर पछिल्लोको संरचना र श्लोकहरू अघिल्लो भन्दा भिन्न छन्, यद्यपि दुवैमा सन्देश भने समान छ। रामले हनुमानलाई सुनाएको १०८ उपनिषद्हरूको मुक्तिका संकलनको तेलुगु भाषाको सूचीमा यो ८०औँ स्थानमा सूचीकृत छ।

प्रभाव

भावन उपनिषद्, देवी उपनिषद् र ऋग्वेदको श्री सूक्त सँगसँगै त्रिपुरातापिनी उपनिषद् लाई पनि प्रायः कौल र समय तन्त्र दुवै परम्परामा श्री विद्या अनुष्ठानहरूमा संलग्न गरिने ब्रुक्सले बताएका छन्। यसले दुई प्रमुख तन्त्र परम्पराहरूमा यस पाठको व्यापक पहुँच र तुलनात्मक रूपमा आधुनिक ग्रन्थहरूलाई प्राचीन वैदिक आधारहरूसँग जोड्ने उनीहरूको प्रयासलाई सङ्केत गर्दछ।