दन्त चिकित्सा

दन्त चिकित्सक

दन्त चिकित्सा, जसलाई दन्त चिकित्सा विज्ञान (dental medicine) र मुख चिकित्सा (oral medicine) पनि भनिन्छ, दाँत, गिजा र मुखमा केन्द्रित चिकित्सा विज्ञानको एउटा शाखा हो। यसले मुखका रोगहरू, विकारहरू र अवस्थाहरूको अध्ययन, निदान, रोकथाम, व्यवस्थापन र उपचारलाई समेट्छ। यो मुख्यतया दन्त-विन्यास (दाँतको विकास र व्यवस्थापन) का साथै मुखको भित्री तह (oral mucosa) मा केन्द्रित हुन्छ। दन्त चिकित्साले टेम्पोरोम्यान्डिबुलर जोइन्ट (temporomandibular joint) सहित क्रेनियोफेसियल (टाउको र अनुहार) संरचनाका अन्य पक्षहरूलाई पनि समावेश गर्न सक्छ। यसको अभ्यास गर्ने विशेषज्ञलाई दन्त चिकित्सक (Dentist) भनिन्छ।

दन्त चिकित्साको इतिहास मानवता र सभ्यताको इतिहास जत्तिकै पुरानो छ, जसको प्रारम्भिक प्रमाण ७००० ईसापूर्वदेखि ५५०० ईसापूर्वसम्म फेला परेको छ। दन्त चिकित्सालाई चिकित्सा क्षेत्रको पहिलो विशेषज्ञता मानिन्छ, जसले पछि आफ्नै विशेष विधाहरूसहितको मान्यता प्राप्त शैक्षिक उपाधि (degree) विकास गरेको छ। दन्त चिकित्साले प्रायः अहिले धेरै हदसम्म अप्रचलित भइसकेको 'स्टोमेटोलोजी' (मुख र यसका रोग तथा विकारहरूको अध्ययन) नामक चिकित्सा विशेषज्ञतालाई पनि समेटेको बुझिन्छ, जसका कारण कतिपय क्षेत्रहरूमा यी दुई शब्दहरूलाई एकअर्काको सट्टामा प्रयोग गरिन्छ। यद्यपि, केही विशेषज्ञताहरू जस्तै ओरल एण्ड म्याक्सिलोफेसियल सर्जरी (अनुहारको पुनर्निर्माण/OMFS) पूरा गर्न मेडिकल र डेन्टल दुवै डिग्री आवश्यक पर्न सक्छ।

दन्त उपचार एक दन्त टोलीद्वारा गरिन्छ, जसमा प्रायः एक दन्त चिकित्सक र दन्त सहयोगीहरू (जस्तै डेन्टल असिस्टेन्ट, डेन्टल हाइजिनिस्ट, डेन्टल टेक्निसियन, र डेन्टल थेरापिस्ट) समावेश हुन्छन्। धेरैजसो दन्त चिकित्सकहरू कि त निजी क्लिनिकहरू (प्राथमिक हेरचाह), दन्त अस्पतालहरू, वा अन्य संस्थाहरू (माध्यमिक हेरचाह जस्तै जेल, सशस्त्र बलका आधार शिविरहरू, आदि) मा काम गर्छन्।

प्रमाण-आधारित दन्त चिकित्सा (evidence-based dentistry) को आधुनिक अभियानले निर्णय प्रक्रियालाई मार्गदर्शन गर्न उच्च गुणस्तरको वैज्ञानिक अनुसन्धान र प्रमाणहरूको प्रयोगमा जोड दिन्छ। यस अन्तर्गत म्यानुअल दाँतको संरक्षण, फ्लोराइडयुक्त पानी र फ्लोराइड टुथपेस्टको प्रयोग, दाँत कीराले खाने र गिजाको रोग (periodontitis) जस्ता मुखका रोगहरूको उपचार पर्दछन्। यसका साथै अस्टियोपोरोसिस, मधुमेह, सिलियाक रोग, क्यान्सर, अटोइम्यून रोगहरू र एचआईभी/एड्स (HIV/AIDS) जस्ता प्रणालीगत रोगहरू (जसले मुखको गुहालाई पनि असर गर्न सक्छ) को व्यवस्थापन पनि यसैमा पर्दछ।