दादाभाई नौरोजी

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
Jump to navigation Jump to search
दादाभाई नौरोजी
Dadabhai Naoroji 1889.jpg
सन् १८८९ मा दादाभाई नौरोजी
Member of Parliament
for Finsbury Central
कार्यकाल
1892–1895
पूर्वाधिकारीFrederick Thomas Penton
उतराधिकारीWilliam Frederick Barton Massey-Mainwaring
Majority
व्यक्तिगत विवरण
जन्म(१८२५-०९-०४)४ सेप्टेम्बर १८२५
मुम्बई, ब्रितानी भारत
मृत्यु३० जुन १९१७(१९१७-०६-३०) (aged 91)
नवसारी, ब्रितानी भारत
राजनीतिक पार्टीलिवरल
अन्य राजनीतिक
संलग्नता
भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस
जीवन साथी(हरू)गुलबाई
निवासलन्दन, युनाइटेड किंगडम
मातृ शिक्षाप्रतिष्ठानमुम्बई विश्वविद्यालय
पेशाशिक्षाशास्त्री, राजनीतिज्ञ, अर्थशास्त्री
समिति(हरू)Legislative Council of Mumbai
हस्ताक्षर
दादा भाई नौरोजी
फ्लोरा फाउन्टेन, मुम्बई नजिकै दादाभाई नौरोजीको मूर्ति

दादाभाई नौरोजी (४ सेप्टेम्बर १८२५ – ३० जुन १९१७) एक पारसी बौद्धिक, शिक्षाविद्, कपास व्यापारी र ब्रिटिश भारतका प्रारम्भिक राजनीतिक तथा सामाजिक नेता थिए। उनलाई भारतको ‘ग्रान्ड ओल्ड म्यान’ भनिन्छ। सन् १८९२ देखि १८९५ सम्म उनी युनाइटेड किंगडमको हाउस अफ कमन्स (MP) का सदस्य थिए। [१]

दादाभाई नौरोजीले एल्फिन्स्टन इन्स्टिच्युटमा पढेका थिए, जहाँ उनी भारतमा विश्वविद्यालयहरू स्थापना हुनु अघिका दिनहरूमा एक प्रतिभाशाली विद्यार्थी थिए। एउटै संस्थामा शिक्षकको रूपमा आफ्नो जीवन सुरु गर्दै, उनी पछि गणितका प्रोफेसर बने, जुन त्यतिबेला भारतीयहरूका लागि शैक्षिक संस्थाहरूमा सर्वोच्च स्थान थियो। साथ साथै उनीहरूले सामाजिक सुधार कार्यमा अग्रगामी र "विद्यार्थी साहित्य र वैज्ञानिक समाज" जस्ता धेरै धार्मिक र साहित्यिक संस्थाहरूको संस्थापकको रूपमा आफ्नो छाप छोडे। यसका दुईवटा शाखाहरू थिए, एउटा मराठी ज्ञानप्रसारक मण्डली र अर्को गुजराती ज्ञानप्रसारक मण्डली। उनले सबै रहनुमाईको स्थापना पनि गरेका थिए । उनले आफ्नो समयका समाज सुधारकहरूको प्रमुख पत्रिका ‘रास्त गफ्तार’ पनि सम्पादन र सञ्चालन गरेका थिए।

पारसीहरूको इतिहासमा आफ्नो उदारता र ज्ञानको लागि परिचित "कैमास" भाइहरूले दादाभाईलाई आफ्नो व्यवसायमा साझेदार हुन आमन्त्रित गरे। त्यही अनुसार दादाभाई लण्डनलिभरपुलमा आफ्नो कार्यालय स्थापना गर्न इङ्गल्याण्ड गएका थिए। अचानक विद्यालयको वातावरण छाड्नुलाई एक प्रकारको पतन वा पतन मान्न सकिन्छ, तर हजुरबुवाले यो अवसरलाई बेलायतमा उच्च शिक्षाका लागि जाने विद्यार्थीहरूको उन्नतिको लागि राम्रो अवसरको रूपमा हेर्नुभयो। यससँगै उनको दोस्रो उद्देश्य सरकारी प्रशासनिक संस्थाको अधिकतम भारतीयकरणको लागि आन्दोलन चलाउनु पनि थियो । ती दिनहरूमा उहाँको सम्पर्कमा आएका र उहाँबाट प्रभावित भएका विद्यार्थीहरूमा प्रसिद्ध फिरोजशाह मेहता, मोहनदास करमचन्द गान्धीमोहम्मद अली जिन्नाको नाम उल्लेखनीय छ।

यस बाहेक दादाभाईको अर्को उद्देश्य अंग्रेज शासनद्वारा उत्पीडित भारतीयहरूको पीडाको बारेमा अंग्रेज जनतालाई सचेत गराउनु र तिनीहरूलाई हटाउने दायित्वप्रति ध्यानाकर्षण गराउनु थियो।

त्यतिबेला भारतीय निजामती सेवामा भर्ना हुन चाहने उम्मेदवारहरूका लागि सबैभन्दा कठिन कुरा उनीहरूले प्रतिकूल परिस्थितिमा बेलायती उम्मेदवारहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्थ्यो। यो असुविधा हटाउन दादा भाइको सुझाब थियो निजामती सेवा परीक्षा इङ्गल्याण्ड र भारतमा एकैसाथ सञ्चालन गर्ने । यसका लागि उनले त्यहाँको लोकसभा (हाउस अफ कमन्स) मा सो सदनका सदस्यभन्दा बढी सङ्घर्ष गर्दा र भारत र इङ्गल्याण्डमा एकैपटक परीक्षा सञ्चालन गर्ने प्रस्तावलाई सभाले स्वीकार गरेपछि १८९३ सम्म अभियान चलाए ।

ती दिनहरूमा, दोस्रो र अझ ठूलो गुनासो भारतीयहरूको भयानक गरीबी थियो। यसका लागि शोक व्यक्त गर्ने दादाभाई पहिलो व्यक्ति नभए पनि यसको उन्मूलनको लागि आन्दोलन सुरु गर्ने पहिलो व्यक्ति त पक्कै पनि थिए । भारतीयहरू गरिबीमा डुबेका बेला भारतको प्रशासनिक सेवा विश्वमा सबैभन्दा महँगो भएको तथ्य र तथ्याङ्कद्वारा उहाँले प्रमाणित गर्नुभयो। त्यतिबेला सरकारी तथ्याङ्कहरू थिएनन् र सूचना प्राप्त गर्ने अनौपचारिक माध्यमहरू थिएनन्। भारतीयहरूको आर्थिक अवस्थाबारे प्रारम्भिक सर्वेक्षणपछि देशमा एक व्यक्तिको औसत वार्षिक आय कुल २० रुपैयाँ रहेको निष्कर्ष निकालिएको थियो । यी सबै तथ्याङ्कको आधारमा उनले इस्ट इन्डिया एसोसिएशनको अगाडि २७ जुलाई १८७० मा "भारतको चाहना र अर्थ" शीर्षकको निबन्ध पढे।

उन्नाइसौं शताब्दीको अन्त्यमा, दादाभाईले धेरै समितिहरू र आयोगहरू अगाडि मात्र होइन तर बेलायती संसदको अगाडि पनि भारतमा भएका खराबीहरू हटाउन वकालत गर्नुभयो र उच्च अधिकारीहरूलाई चेतावनी दिनुभयो कि यदि भारतको नैतिक र भौतिक पतन जारी रह्यो भने, भारतीयहरू। ब्रिटिस सामान मात्रै होइन, ब्रिटिस शासन पनि बहिष्कार गर्न बाध्य हुनेछन् तर त्यसको कुनै प्रभाव परेन । अन्तमा उनले भारतीयहरूको राजनीतिक दासता र दयनीय अवस्थाप्रति विश्व जनमतको ध्यानाकर्षण गराउन ठूलो प्रयास गर्ने निर्णय गरे जसको परिणामस्वरूप उनको विशाल पुस्तक पावर्टी ऐंड अनब्रिटिश रूल इन इंडिया प्रकाशित भयो । धेरै लेख, भाषण, निबन्ध र उच्च अधिकारीहरु संग पत्राचार र समितिहरु र आयोगहरु समक्ष दिएका गवाही र धेरै महत्त्वपूर्ण ऐन र घोषणाहरु को सार थियो। हाउस अफ कमन्सको सदस्यता प्राप्त गर्नमा उनको अचम्मको सफलता लक्ष्य हासिल गर्ने माध्यम मात्र थियो। उनको लक्ष्य वा आदर्श वाक्य भारतको कल्याण र प्रगति थियो, जुन संसदको सदस्यताको लागि लड्दा पनि उनको दिमागमा रहिरह्यो। उनले राष्ट्रिय कांग्रेसको लागि अभियान जारी राखे र भारतमा आफ्ना साथीहरूलाई विभिन्न पत्रहरूमा पारसीहरूको राष्ट्रिय सङ्घर्षबाट टाढा रहने प्रवृत्तिको निन्दा गरे। उनले भारतबाट चिठी नपाएको एक हप्ता पनि बितेको छैन र कांग्रेसका पत्रिकाका क्लिपिङ र उनका भारतीय साथीहरुसम्म उनको पत्र नपुगेको छ । दादाभाईले हाउस अफ कमन्समा यति ठूलो हलचल मच्चाउनुहुनेछ भन्ने कसैले सोचेका थिएनन् तर सदनमा उहाँको गतिविधि र गतिविधिले उहाँको कामकारबाही आदिसँग परिचित भएजस्तो लाग्यो । भारतको गरिबी, मुद्रा र विनिमय, अफिम वा मदिरा सेवनको प्रोत्साहनबाट उत्पन्न हुने दुष्प्रभावहरूका बारेमा उहाँका भाषणहरू धेरै सम्मान र ध्यानका साथ सुने।

दादाभाईले आफ्नो लामो जीवनमा देश सेवाका लागि गरेका धेरै कुराहरू वर्णन गर्न सम्भव छैन, तर स्वशासनको लागि अखिल भारतीय कांग्रेसको कलकत्ता अधिवेशन (१९०६) मा उनले उठाएको मागको चर्चा गर्न आवश्यक छ। छ। उनले आफ्नो भाषणमा स्वराज्यलाई मुख्य स्थान दिए । सम्बोधनका क्रममा उनले भने, ‘ हामी कसैसँग अनुग्रह मागेका होइनौँ, न्याय चाहन्छौँ । मैले सुरुदेखि नै मेरा प्रयासहरूमा धेरै असफलताहरू पाएको छु जुन व्यक्तिलाई निराश मात्र होइन विद्रोही बनाउन पर्याप्त थियो, तर म निराश भएको छैन र म विश्वास गर्छु कि त्यो छोटो अवधिमा, जबसम्म म जीवित छु। सद्भाव, सत्यता र सम्मानले भरिएको स्वशासनको माग पूरा गर्ने संविधान भारतलाई स्वीकार गरिनेछ। सार्वजनिक जीवनबाट सन्यास लिएपछि उनको यो आशा पूरा भयो ।

पूर्व र पश्चिमका कांग्रेसका कार्यकर्ता र उनका साथीहरू भारतको नयाँ पुस्ताको आशाअनुसार संविधान संशोधनलाई आकार दिने प्रस्ताव तयार गर्न व्यस्त थिए। तर २० अगस्ट १९१७ को घोषणा हुनुभन्दा दुई महिनाअघि दादाभाईको मृत्यु भइसकेको थियो । यो घोषणाले प्रशासनिक सेवाहरूमा र ब्रिटिश साम्राज्य अन्तर्गत भारतमा जिम्मेवार शासनको विकासको लागि ठूलो भारतीय सहयोगको लागि मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। यसरी भारतका यी दिग्गज नेताले गरेका धेरै माग पूरा हुने आश्वासन दिएका थिए ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. Mukherjee, Sumita. "'Narrow-majority' and 'Bow-and-agree': Public Attitudes Towards the Elections of the First Asian MPs in Britain, Dadabhai Naoroji and Mancherjee Merwanjee Bhownaggree, 1885–1906" (PDF). Journal of the Oxford University History Society (2 (Michaelmas 2004)).

पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

  • भारतको आर्थिक इतिहास
  • ब्रिटिश शासनकालमा भारतको अर्थव्यवस्था
  • पैसा निष्कासन सिद्धान्त ('धनको नाली' सिद्धान्त)

बाह्य लिङ्कहरू[सम्पादन गर्ने]